رباينده‌هاي مدرن

بازیسازها بار دیگر در جام‌‌جهانی ظاهر شدند، بیشتر به این دلیل که سیستم
1-3-2-4 به عنوان رایج‌‌ترین ترکیب مطرح شد. اجرای موفقیت‌آمیز این سیستم بدون حداقل یک بازیکن خلاق در پشت سر مهاجم هدف غیرممکن است. من تلاش کردم تا حرکات بازیساز را دنبال کنم و افت و خیز وی را روی کاغذ بیاورم ولی هرچه پیش می‌رفتم ارائه تعریفی دقیق را برای فاکتوری که یک «بازیساز» را تشکیل می‌دهد، مشکل‌‌تر می‌یافتم و وقتی که بارنی رونی از من پرسید که نخستین بازیساز تاریخ چه کسی بوده است، به سختی می‌توانستم پاسخی بیابم.

من اکنون در آرژانتین هستم و اینجا این سوال ساده به نظر می‌رسد. بازیساز اینجا با لفظ enganche به معنای رباینده تعریف می‌شود؛ همان شماره 10، بازیکنی که پشت 2 مهاجم در سیستم‌های 2-1-3-4 یا 2-1-4-3 عمل می‌کند ( اکثر تیم‌ها در این منطقه همچنان این 2 سیستم را ترجیح می‌دهند). پستی آنچنان بااهمیت که بوکاجونیورز برای در اختیار داشتن خوآن رومن ریکلمه به عنوان شماره 10 خود، حاضر به امضای قراردادی با وی به مبلغ 5 میلیون دلار و مدت 4 سال شده است (این قرارداد شامل نیمی از مالیات وی نیز می‌شود.) با وجود اینکه وی اکنون 32 ساله است و نیز مصدومیت‌های متعددی که روز به روز در حال افزایش‌اند.

ریشه‌یابی

بازیساز، اصلی‌‌ترین طراح موقعیت برای تیمش محسوب می‌شود. بازیکنی که مانند قلاب، خطوط‌ هافبک و حمله را به هم متصل می‌کند. زمانی که فوتبال تازه متولد شده بود و ترکیب‌های مختلف به آرامی راه خود را از میان هرج و مرج حاکم بر بازی باز می‌کردند، بازیساز‌ها مهاجمان عقب کشیده‌ای بودند که وظیفه‌شان انتقال توپ از ‌هافبک‌های کناری به مهاجمان نوک یا بال تعریف می‌شد. در نخستین بازی بین‌المللی در سال 1872 که با تساوی بدون گل خاتمه یافت، انگلیس با ترکیب 1-2-7 بازی کرده و توسط سیستم 2-2-6 اسکاتلندی‌ها گیج شده بود. نمی‌توان از نحوه چیدمان خط حمله انگلیس در آن بازی مطمئن بود، بیشتر به این دلیل که مدل‌های کنونی فرضیه حضور 2 بال چپ را در ترکیب انگلیس ارائه می‌دهند اما یک حدس نسبتا خوب این است که انگلیسی‌ها از 2 مهاجم داخلی – با تعریفی که بالاتر اشاره شد- به نام‌های کوثبرت اتاوی و آرنولد کرک اسمیث استفاده کردند، هرچند به خاطر اصرار انگلیس بر اجتناب از پاس دادن، مشکل می‌توان این 2 بازیکن را «بازیساز» در نظر گرفت.

ولی در باره اسکاتلند و سیستم 2-2-6 انقلابی‌شان شواهد بیشتری وجود دارد و ما می‌توانیم مطمئن باشیم که 2 فوروارد داخلی آنها رابرت لکی و جیمز بگ اسمیث بوده‌اند. اسکاتلندی‌ها پاسکاری می‌کردند پس می‌توان این 2 بازیکن را نخستین بازیسازها به‌شمار آورد، هرچند زمانی این فرض به واقعیت نزدیک‌‌تر شد که سیستم 2-3-5 ( که حاصل پرورش همان سیستم 2-2-6 بود) به آمریکای‌جنوبی رسید و فورواردهای داخلی بیشتر به داخل و نزدیک‌‌تر به خط‌ هافبک متمایل شدند و نقش اتصال ‌هافبک‌ها و مهاجمان را بر عهده گرفتند. تیم‌ملی اروگوئه در دهه 1920، که به قهرمانی المپیک‌های 1924 و 1928 دست یافت، یکی از موفق‌‌ترین تیم‌ها در این زمینه است. پس احتمالا نخستین بازیساز‌ها را می‌توان در زوج پدرو سئا و هکتور اسکارون مشاهده کرد.

با این حال در نظر گرفتن تیمی با 2 بازیساز عجیب به نظر می‌رسد. (هر چند معمولا گفته می‌شود که تیم
la Máquina ریورپلاته در اواخر دهه 1940 – حتی پس از جدایی آلفردو دی‌استفانو- 5 بازیساز داشت) زمانی که سیستم 2-3-5 به W-M (یا 3-2-2-3) تکامل یافت، یکی از 2 مهاجم داخلی نقشی خلاقانه‌‌تر به خود گرفت، که برای مثال می‌توان از الکس جیمز در آرسنال هربرت چپمن نام برد. وظیفه او جمع‌آوری توپ از خط دفاع و آغاز کردن ضدحملات سریع با ارسال توپ‌های طویل، کم ارتفاع و عمقی برای مهاجمان بال بود. بدین ترتیب او، به معنای واقعی کلمه، نخستین بازیساز بریتانیایی بود.

سیستم 4-2-4 و ادامه ماجرا

تشکیل این سیستم در اواخر دهه 1940 در برزیل و به دنبال رشد سیستم‌های قطری، رسما آغاز شد. فرمی از سیستم W-M در سال 1937 توسط دوری کروشنر مجارستانی در فلامینگو اجرا شد. پس از برکناری وی، دستیارش فلاویو کوستا هدایت تیم را به عهده گرفت. کوستا از آسیب‌هایی که نوآوری‌های تاکتیکی کروشنر ایجاد کرده بود، آگاه بود اما ارزش‌های نهفته در این ابداعات باعث شد وی آنها را اصلاح و استفاده کند، بدین صورت که مربع میانی در سیستم W-M به نوعی لوزی تبدیل شود؛ ضلع داخل و چپ به جلو هدایت شود و نیمه راست در عمق کشیده شود و یا برعکس.

مهاجم داخلی که در این سیستم به جلو کشیده شده بود، به عنوان ponta da lança ( نقطه اثر نیزه) شناخته شد و بدین ترتیب وظیفه وی در پیوستن به حمله و‌ هافبک کاملا روشن بود. حتی وقتی که لوزی مطرح شده، کمی بیشتر دستکاری می‌شد و سیستم 3-2-2-3 (که امروزه به 3-1-2-1-3 تبدیل شده)به صورت 4-2-4 درمی‌آمد، ponta da lança از خط حمله دور و به مهاجمی ثانویه با نقش بازیسازی بدل می‌شد؛ نقشی که پله در جام‌‌جهانی 1958 در آن درخشید.

اما در اروپا ایجاد سیستم 4-2-4 از ریشه متفاوت بود، این مهاجم نوک بود که به داخل کشیده شد. ماتیاس سیندلر نخستین شخصی بود که این تغییر را برای تیم شگفت‌انگیز هوگو میسلدر اتریش انجام داد. او از 4 فوروارد دیگر فاصله گرفت و به جای تمرکز بر گلزنی، به خلق موقعیت پرداخت. در فوتبال مدرن، او احتمالا نخستین بازیسازی بوده است که انگلستان در برابر وی قرار گرفت اما نتوانست نقش وی را درک کند. مطمئنا تا قبل از زمانی که ناندور هیدگکوتی انگلیس را در ومبلی 1953 نابود کرد، قرار دادن مهاجم نوکی که عقب کشیده باشد اقدامی رایج بود. انگلیس پیش از آن نیز به همان اندازه توسط آلفرد بیکلدر برابر سوییس در سال 1947 یا خوزه لاکاسیا در برابر آرژانتین در سال 1953 گیج شده بود. با این حال در همان تیم مجارستان، مشخص کردن بازیساز واقعی از بین هیدگکوتی و هم‌تیمی سمت چپش، فرانس پوشکاش، مشکل بود.

پس از موفقیت برزیل با سیستم 4-2-4 در سال 1958، ملل دیگر این ترکیب را مورد استفاده قرار دادند و طرز توزیع6 نفر جلویی را دستکاری کردند. از زمانی که آرژانتین به جام‌‌جهانی 1966 وارد شد، از آنتونیو راتین به عنوان تکیه‌گاهی عمقی، لوئیز آرتیمه به عنوان مهاجم نوک، اسکار ماس در نقش مهاجمی در بال چپ، آلبرتو گنزالز و خورخه سولاری به عنوان ‌هافبک‌های جلو و عقب رونده و ارمیندو اونگا در نقش بازیساز استفاده کرد. این فرم 3-1-2-4، طرح کلی بازی‌های 2 دهه آینده آرژانتینی‌ها شد.

با اینکه اکثر تیم‌ها - شامل برزیل و انگلیس- در شیوه 4-2-4 با به داخل کشیدن یک مهاجم بال دارای یک ‌هافبک اضافی شدند، در هلند، آلمان غربی و شوروی سابق، داخل کشیدن یک مهاجم نوک رایج‌‌تر بود به‌گونه‌ای که 2 مهاجم بال در سیستم 4-3-3 به صورت متقارن قرار می‌گرفتند. برای این تیم‌ها فاکتور کلیدی انعطاف‌پذیری بود و اگر بازیسازی وجود داشت، نقش لیبرو را به خود می‌پذیرفت. هرچند یوهان کرویف، به اقتضای شخصیتش، یک استثنای واضح است. با این حال خط سه‌گانه ‌هافبکی به اندازه کافی انعطاف‌پذیر بود تا یک بازیساز را در خود جا دهد و هنگامی که آلمان‌غربی انگلستان را در ومبلی در سال 1972 با نتیجه 3 بر 1 شکست داد، گونتر نتزر (Günter Netzer) به طرزی واضح اینگونه عمل می‌کرد. نقش لیبرو – بویژه فرانتس بکن باوئر (Franz Beckenbauer) - احتمالا نخستین نسل بازیسازهای به عمق رفته را تشکیل داد، بازیکنانی که تا دهه 1980 در خط ‌هافبک ترکیب شده بودند. در سال 1982 برزیل فالکائو (Falcao) و سرزو (Cerezo) را به عنوان بازیسازهای عمقی و زیکو (Zico) و سوکراتس (Socrates) را در نقش بازیسازهای پیش رفته در اختیار داشت.

طرح بیلاردو

موضوعی که گیج‌کننده است، تغییر تاکتیک انجام شده توسط کارلس بیلاردو (Carlos Bilardo) سرمربی آرژانتین در طول مدت جام‌‌جهانی 1986 بود. موضوع اصلی بازگشت او به ایده دفاع 3 نفره نبود (زیرا برای بازیسازها چندان تفاوتی نمی‌کند که ترکیب پشت سرشان 4-3 باشد یا 3-4) بلکه بازی دادن دیه‌گو مارادونا به عنوان مهاجم ثانویه در یک چهارم نهایی برابر انگلستان بود. بیلاردو قبول دارد که این حرکت کاملا به دلایل فنی بود، زیرا وی باور نداشت که مهاجم نوک تیم، پدرو پاسکولی (Pedro Pasculli) که گل برتری تیمش را برابر اروگوئه در دور دوم به ثمر رساند، توانایی مقابله با دفاع فیزیکی انگلیس را داشته باشد. اما این تغییر را شاید بتوان شاخص‌‌ترین تغییر تاکتیکی آن دهه قلمداد کرد. زمانی که یک بازیساز پیشینه بازی در نقش مهاجم ثانویه را داشته باشد، 2 نقش در هم ادغام می‌شوند و این اتفاقی بود که رخ داد. آیا می‌توان مشخصاً گفت که دنیس برگکمپ (Dennis Bergkamp) یک بازیساز بود یا یک مهاجم ثانویه؟ روبرتو باجو (Roberto Baggio) چطور؟ و یا جیان فرانکو زولا (Gianfranco Zola)؟

آنها هیچ یک نبودند و در عین حال هر 2 نقش را ارائه می‌کردند و همین ایهام تشکیل سیستم 3-1-2-4 را پایه‌گذاری کرد. یکی از سودهای فراوان این سیستم، این موضوع است که اجازه می‌دهد بازیسازی عقب کشیده
– مانند چابی آلونسو – به عنوان خط نگه‌دار نیز عمل کند و در نتیجه تیم در عین حالی که 2 مهره خلاق دارد، ساختمان دفاعی خود را نیز هرچه مستحکم‌‌تر حفظ کند. نکته دیگری که شکل‌گیری سیستم 3-1-2-4 را جذاب می‌کند، بازگشت ترکیب بازیساز- مهاجم ثانویه است که بازیکنان خلاق دهه 1980 را یادآور می‌شود، با این تفاوت که بازیسازهای نسل جدید به جای 2 بازیکن، در پشت سر 3 بازیکن عمل می‌کنند و این بازگشت بازیساز به اصل خویش است؛ اسکارون، جیمز و پله نیز ، حداقل در سال 1958، به صورتی مشابه به خلق موقعیت برای یک مهاجم نوک و 2 مهاجم بال می‌پرداختند.

با این حال هیچ کدام از این حقایق، فاکتور اصلی تشکیل‌دهنده یک بازیساز را تعریف نمی‌کند. با در نظر گرفتن طیف تعریفاتی که افراد برای بازیساز ارائه می‌دهند، شاید حقیقت این است که بازیسازی نه یک پست واقعی، که یک مفهوم ذهنی است. 

ژاوی بهترین بازیساز دنیا در سال 2010 لقب گرفت

ژاوی ارناندس، بازیکن خط میانی باشگاه بارسلونا و تیم ملی اسپانیا برای سومین بار از سوی فدراسیون بین‌المللی تاریخ و آمار فوتبال به عنوان برترین بازیساز دنیا لقب گرفت.

این لیست پس از نظرسنجی از سوی سران رسانه‌ها و متخصصان فوتبال در 85 کشور از سرتاسر دنیا تهیه شد و ژاوی با پیشی گرفتن از آندرس اینیستا، وسلی اسنایدر و لیونل مسی در صدر این فهرست قرار گرفت.

لیست برترین بازیسازهای دنیا در سال 2010 بدین ترتیب است:

1- ژاوی ارناندس (اسپانیا، بارسلونا) 223 امتیاز

2- آندرس اینیستا (اسپانیا، بارسلونا) 148 امتیاز

3- وسلی اسنایدر (هلند، اینتر) 128 امتیاز

4- لیونل مسی (آرژانتین، بارسلونا) 111 امتیاز

5- مسعوت اوزیل (آلمان، رئال مادرید) 47 امتیاز

6- دیه‌گو فورلان (اروگوئه، اتلتیکومادرید) 30 امتیاز

7- کریس رونالدو (پرتغال، رئال مادرید) 27 امتیاز

8- باستین شوآین اشتایگر (آلمان، بایرن مونیخ) 22 امتیاز

9- سسک فابرگاس(اسپانیا، آرسنال) 13 امتیاز

10 – آرین روبن (هلند، بایرن مونیخ) 12 امتیاز

11- فرانک لمپارد (انگلیس،چلسی) 11 امتیاز

12- چابی آلونسو (اسپانیا، رئال مادرید) 11 امتیاز

13- استیون جرارد (انگلیس، لیورپول) 10 امتیاز