علیرضا پورصباغ:
«همیشه این حس را داشته‌ام که دارم به سمت استادی در سینما می‌روم و روزی که فیلمی بسازم که تا پایان مردم را در سالن سینما نگاه دارد، فارغ‌التحصیل خواهم شد».
کوئنتین تارانتینو
***
یک قاعده کلی در هالیوود برای ساخت فیلم‌های جریان‌ساز وجود دارد که این قاعده منبع اقتباسی است. متاسفانه در سینمای ایران این شیوه عموما قاعده به حساب نمی‌آید و همه منابع داستانی به‌صورت مستقل توسط فیلمنامه‌نویسان یا خود کارگردان خلق می‌شود. در چنین سینمایی خلاقیت و بدعت رفته‌رفته ته‌نشین و جریان اقتباس به هیچ انگاشته می‌شود. فیلم «نفوذی» از معدود آثار اقتباسی است که ایده اولیه آن از یک رمان اقتباس شده و با این توصیف اصل روایت با اینکه با اصل کتاب متفاوت است اما اثرگذاری جریان اقتباس بر کلیت روایت سبب ارتقای کیفیت داستان «نفوذی» شده است. با این توصیف بهتر است در سینمای ملی و حتی مستقل مقوله اقتباس در اولویت باشد تا مقوله مولف بودن. اما نکته جالب این فیلم این است؛ مدت‌ها قبل (کمی بعد از جشنواره فیلم فجر) کارگردان بی‌ادعای «نفوذی» (احمد کاوری) در گفت‌وگویی غیررسمی با نگارنده مدعی شد که فیلم را برای سینمای بدنه ساخته است و آنچنان مدعی ساخت فیلم‌های خاص نیست. از قضا فیلم «نفوذی» آنقدر خاص و متفاوت است که توانست نگاه منتقدان و مردم را به سمت خویش جلب کند. می‌توان نتیجه گرفت برای کاربران سینما، مهم دیدن روایت‌های بومی و میهنی برمبنای تعریف همان قاعده‌های کلاسیک سینماست. فیلم «نفوذی» برای رسیدن و داشتن یک داستان ساده با لایه‌های متعدد، چند گره عمیق در داستانش ایجاد کرده که به‌واسطه آن عنصر تعلیق به‌خوبی بیننده را تا انتها با فیلم همراه می‌کند و اصل روایت با اتکا به همین تعلیق دارای ساختار و انسجامی متفاوت شده است. در نیم‌نگاه نخست سازندگان «نفوذی» در فرم و محتوا، وزن‌دهی بار دراماتیک در هر لایه روایی را به موازات پیش برده‌اند و شخصیت‌های خلق شده، به‌خوبی درام را پیش می‌برند. اما چند عنصر اساسی دیگر هم سبب کشش بیشتر روایت تا پایان می‌شود:
1- افشای تدریجی روایت به صورت پلکانی و ترتیب زمانی قصه به‌صورت رفت و برگشت در دراماتیزه کردن و درآمیختن آن با عنصر تعلیق بسیار مؤثر می‌افتد و می‌توان نتیجه گرفت که ساختار محتوایی روایت، تاثیر غیرقابل انکاری در فرم و ساختار فیلم داشته‌است.
2- ترتیب درست معرفی کاراکترها با لابیرنت‌های شخصیتی خاص و معرفی در طول مسیر روایت.
3- پرهیز از نمایش هر المانی برای اصل جمع‌بندی روایت در ذهن تماشاگر.
بررسی یک داستان از زوایای متعدد بخش اعظمی از فیلم را به گزارش بدل می‌کند که بیننده تا اصل «جمع‌بندی» دائما در حال گرفتن اطلاعات روایی است اما در کنار همه این موارد، «نفوذی»، بخشی از تاریخ جنگ و اسارت را بازسازی می‌کند. این بازسازی تاریخی به فضاسازی‌های عمیق و پر از ظرافت حوادث اردوگاه بازمی‌گردد. ضمن اینکه داستان گرفتار کلیشه‌های رایج این ژانر نمی‌شود و از آنتیگونیسم کلیشه‌ای معمول و رایج در جریان درام بهره نمی‌برد. «نفوذی» نه‌‌تنها در سینمای دفاع مقدس می‌تواند فیلم مهمی باشد بلکه می‌تواند تنه‌ای به سینمای پلیسی - امنیتی و حتی سینمای دلهره هم بزند. «نفوذی»، اثری شوق‌انگیز در سینمای ایران محسوب می‌شود و به دلیل داشتن فضایی متفاوت، شور میهن‌پرستانه‌ای در وجود قهرمانش (فریدون کیافر) متبلور می‌کند و بار دیگر موضوع قهرمان‌پروری که یک اصل اساسی در سینماست را به رخ می‌کشد. در سینمای دفاع مقدس قهرمانان معمولا انگیزه قهرمان بودن ندارند و این موضوع در این چند ساله در سینمای دفاع موضوعی به تاراج رفته است. قهرمان «نفوذی» شاید در لایه دوم روایت معمولا گویش کمتری دارد اما انگیزه مکاشفه را در تماشاگر ایجاد می‌کند. حقیقت‌یابی عنصر اصلی و مهمی در شمایل‌نگاری قهرمان است. یکی از پرداخت‌های محکم و زیربنایی فیلم تکیه بر شخصیت فریدون با اجرای بی‌نظیر امیر جعفری است. این شخصیت عاصی اما خاموش، شور میهن‌پرستانه‌ای می‌آفریند. اسلوب قهرمان‌پروری حتی در فیلم‌های درجه چندم هالیوود مثل مجموعه آثار استیو سیگال هم لحاظ می‌شود اما در سینمای ایران رفته‌رفته قهرمانانش در روایت‌های اجتماعی هم‌سطح گم می‌شوند. اگر سینمای مسعود کیمیایی، با تمام رخوتی که در چند اثر آخرش نهفته‌است، برای قشر سینمارو جذابیتی فزون دارد، بدین دلیل است که وی قهرمان‌پروری کاملا بی‌عیب و نقص است و تماشاگر را در لحظه با خود همراه می‌کند. کاوری در همان گفت‌وگوی غیررسمی با نگارنده گفت: «بعد از تماشای «گوزن‌ها» از سینما که راهی خانه بودم تا ساعت‌های متمادی فریم به فریم این فیلم را در ذهن مرور می‌کردم و دلم می‌خواست فیلمی بسازم که مردم قهرمان فیلم مرا در ذهن خود چندبار مرور کنند و فکر می‌کنم درباره «نفوذی» این اتفاق رخ داده است».در کلیشه‌های معمول در سینمای دفاع عنصر رشادت آنقدر پررنگ می‌شود که معمولا قهرمان از شکل و فرم طبیعی فاصله می‌گیرد اما قهرمان «نفوذی» نگاهش کودکانه و معصومانه است و حق‌طلبی‌اش آنقدر شعاری و کلیشه‌ای نیست. دوران کلیشه‌نگاری و کلیشه‌پروری در سینمای جنگ با فیلمی همچون «نفوذی» به پایان می‌رسد و با قهرمانی در «نفوذی» مواجه هستیم که به جای باور کردنش او را حس می‌کنیم و اگر نگارنده بر جنبه‌های قهرمان‌پروری تاکید می‌کند به این دلیل است که باورهای حسی تماشاگر با روایت درهم آمیزد. پرداخت عمیق فریدون تماشاگر را به مکاشفه وامی‌دارد و تماشاگر همراه او برای کشف حقیقت پای در میدان مکاشفه می‌گذارد. امیر جعفری در اجرای نقش «فری کافر» کنترل تمام اعضای بدن خود را در اختیار می‌گیرد و با کمک باز و بسته کردن پلک چشمش، ارتباطی عمیق و دوجانبه با جهان داستانی اطرافش ایجاد می‌کند و تمام این فیلم را گاهی از طریق پلک زدن پیش می‌برد. او با ایفای نقش فری کافر، اعماق تجربه زیستن و تمنای بودن را در این شخصیت به تماشاگر نشان می‌دهد، در حالی که ستایش آن شور تعهد و شوق زمینی بودن در خلاقیت فیزیکی بازیگر چهره می‌نماید و در لحظاتی از فیلم این حس در نمایی بسته از صورتش متبلور می‌شود. «نفوذی» فیلمی
حیرت‌آور است، داستانی درباره اسارت جسمانی و روحانی را به تصاویری دلهره‌آور بدل کرده که گام به گام شکوفاتر می‌شود و ساختار فیلم در واقع ساختار روند بیداری ذهنی را در فریم به فریم فیلم انتقال می‌دهد. سناریوی «نفوذی» تکیه بر جرقه‌های بده‌بستان هوشمند کلامی و تصویری دارد اما کاوری به‌عنوان فیلمنامه‌نویس اصل روایت را میان زمان طرح معما تا دوران کشف قرار داده‌است. به نظرم اگر از کلیشه‌های رایج سینماي جنگ دلزده هستید، به تماشای «نفوذی» بنشینيد. تمام این یادداشت بهانه‌اي است برای دیدن فیلمی که مانند شخصیت‌هایش و همانند معماهای پیچ در پیچ قصه‌اش می‌خواهد هوشمندانه همه را به بازی بگیرد.