امید صبوری:
بیست و نهمین جشنواره بین‌المللی فیلم فجر بی‌تردید با حال و هوایی متفاوت برگزار می‌شود؛ جشنواره‌ای که از همین امروز هم فهرست آثار متقاضی حضور در آن جذاب و کنجکاوی‌برانگیز است. در میان فهرست رنگارنگ فیلم‌های متقاضی حضور در جشنواره که آثار کارگردانان 3 نسل سینمای پس از انقلاب با موضوعات و ژانرهای متنوعی دیده می‌شود اما درخشش نمایندگان ژانر تاحدودی فراموش شده دفاع مقدس قابل توجه‌تر است. بنابر فهرست ابتدایی منتشر شده از فیلم‌های متقاضی حضور در جشنواره امسال، 9 فیلم به‌طور مستقیم و غیرمستقیم با 8 سال دفاع مقدس ارتباط مضمونی دارند که این آمار حتی در صورت عدم پذیرش همه این آثار جهشی امیدوارکننده در مسیر احیای تنها ژانر بومی سینمای ایران محسوب می‌شود. آنچه در ادامه می‌آید تلاشی است برای اثبات این مدعا؛ مروری مقایسه‌ای پیرامون حضور فیلم‌های دفاع مقدس در دوره‌های برگزار شده جشنواره فیلم فجر در دهه 80. نکته گفتنی در این گزارش اینکه ارتباط مضمونی با «دفاع مقدس» محور گزینش آثار بوده است نه ارتباط روایی مستقیم.
از رکود دهه 70 تا یک اوج زودگذر
ژانر دفاع مقدس بی‌تردید تنها ژانر بومی یا به تعبیری تنها ژانر قابل بررسی و آسیب‌شناسی در تولیدات سینمای ایران پس از انقلاب است؛ ژانری که قواعد خود را از دل تولیدات نسل‌های مختلف سینماگران بازشناخت و قابل تعریف شد. این ژانر اما پس از پایان دوران جنگ و فروکش کردن الزام پرداخت تبلیغی به آن، کم‌کم رنگ فراموشی به خود دید و به‌رغم تولید گاه‌به‌گاه فیلمی در این حوزه، از دهه 70 به این سو هیچگاه رنگ و بوی یک جریان پویای سینمایی را پیدا نکرد. مروری بر فیلم‌های حاضر در دوره‌های مختلف جشنواره فیلم فجر که به‌د‌رستی به‌عنوان متر و مقیاس داوری تولیدات سینمای ایران در هر سال شناخته می‌شود، موید این واقعیت است. به‌عنوان نمونه اگر جشنواره‌های برگزار شده در دهه 80 را معیار قضاوت پیرامون کیفیت حضور فیلم‌های دفاع مقدس در جشنواره فیلم فجر قرار دهیم، به تبع قضاوت روشنی هم درباره جایگاه این تولیدات در جغرافیای سینمای ایران در دهه 80 به‌دست خواهیم آورد. بنابر آمار موجود در دوره بیستم جشنواره فیلم فجر (1380) از میان 21 فیلم حاضر در بخش رقابتی جشنواره تنها 2 فیلم «عیسی می‌آید» (علی ژکان) و «قارچ سمی» (رسول ملاقلی‌پور) نمایندگی ژانر دفاع مقدس را عهده‌دار بودند. در دوره بعدی جشنواره یعنی دوره بیست و یکم (1381) نیز آمار به همین صورت است؛ از میان 22 فیلم حاضر در بخش اصلی جشنواره و 10 فیلم حاضر در بخش رقابتی فیلم‌های اول و دوم، تنها 2 فیلم «نغمه» (ابوالقاسم طالبی) و «گاهی به آسمان نگاه کن» (کمال تبریزی) در روایت خود اشاره‌ای به 8 سال دفاع مقدس داشتند. دوره بیست و دوم (1382) اما با یک جهش امیدوارکننده همراه بود و از میان 34 فیلم بخش اصلی و 19 فیلم اول و دوم، آمار فیلم‌های دفاع مقدسی به 7 فیلم رسید؛ فیلم‌های «اشک سرما» (عزیزالله حمیدنژاد)، «تارا و تب توت‌فرنگی» (سعید سهیلی)، «خداحافظ رفیق» (بهزاد بهزادپور)، «دوئل» (احمدرضا درویش)، «گیلانه» (رخشان بنی‌اعتماد)، «مزرعه پدری» (رسول ملاقلی‌پور) و «وعده دیدار» (جمال شورجه) 7 فیلمی بودند که پرچم سینمای دفاع مقدس را در جشنواره بیست و دوم برافراشتند اما این جهش دوام چندانی نداشت.
فراز و فرودی نامحسوس
به‌رغم جهش مورد اشاره در دوره بیست و دوم، «جایی برای زندگی» (محمد بزرگ‌نیا)، «غروب شد بیا» (انسیه شاه‌حسینی) و «پیک‌نیک در میدان جنگ» (سيدرحيم حسيني) تنها فیلم‌های دفاع مقدسی جشنواره بیست و سوم (1383) بودند که خبر از بازگشت رکود نسبی به جریان فیلمسازی دفاع مقدس می‌دادند. سال بعد و در جشنواره بیست و چهارم (1384) هم وضع بر همین منوال بود و 3 فیلم «به نام پدر» (ابراهیم حاتمی‌کیا)، «شب بخیر فرمانده» (انسیه شاه‌حسینی) و «پروانه‌ای در مه» (محمدجواد كاسه‌ساز) تنها نمایندگان سینمای جنگ در جشنواره بودند؛ جشنواره‌ای که 24 فیلم در بخش اصلی و 17 فیلم در بخش فیلم‌های اول و دوم آن به رقابت پرداختند. سال بعد اما شاهد شبه‌موج دیگری در زمینه حضور کمی فیلم‌های دفاع مقدسی در جشنواره فیلم فجر بودیم. فیلم‌های «اتوبوس شب» (کیومرث پوراحمد)، «اخراجی‌ها» (مسعود ده‌نمکی)، «مثل یک قصه» (خسرو سینایی)، «دست‌های خالی» (ابوالقاسم طالبی)، «روز سوم» (محمدحسین لطیفی) و «پاداش سکوت» (مازیار میری) 6 فیلمی بودند که در جشنواره بیست و پنجم (1385) در میان 28 فیلم بخش اصلی و 16 فیلم اول و دوم، داستانی در ارتباط مضمونی با 8 سال دفاع مقدس را روایت می‌کردند. اما این موج هم دنباله‌دار نبود و تنها در حد فرازی که مقدمه فرودی نامحسوس بود، باقی ماند. در 2 دوره بعدی جشنواره یعنی دوره بیست و ششم (1386) و بیست و هفتم (1387) 5 فیلم دفاع مقدسی در جشنواره حضور داشتند. در دوره بیست و ششم از میان 24 فیلم بخش اصلی و 12 فیلم اول و دوم فیلم‌های «شب حورا» (شهاب ملتخواه)، «ستایش» (محمدرضا رحمانی)، «فرزند خاک» (محمدعلی باشه‌آهنگر)، «در میان ابرها» (روح‌الله حجازی) و «آن مرد آمد» (حميد بهمني) نمایندگی سینمای جنگ را برعهده داشتند که در این میان درخشش «فرزند خاک» سبب شد بسیاری به احیای سینمای جنگ با ادبیاتی نو و مخاطب‌پسند امیدوار شوند. یک سال بعد و در دوره بیست و هفتم هم فیلم‌های «به کبودی یاس» (جواد اردکانی)، «پنالتی» (انسیه شاه‌حسینی)، «کودک و فرشته» (مسعود نقاش‌زاده)، «آن سوی رودخانه» (عباس احمدي مطلق) و «اخراجی‌ها -2» (مسعود ده‌نمکی) یاد دفاع مقدس را در جشنواره زنده نگه داشتند.
در آرزوی موجی نو
از دوره بیست و هشتم (1388) و با تغییر مدیران سینمایی امیدی تازه برای احیای سینمای جنگ شکل گرفت؛ امیدی که می‌توان آن را ادامه منطقی رویکرد جایگزینی «پرداخت کیفی» به جای تاکید بر
«حضور کمی» دانست. در جشنواره بیست و هشتم اگرچه تنها 4 فیلم نمایندگی سینمای جنگ را عهده‌دار بودند اما کیفیت این آثار و نیز همزمانی جشنواره با زمزمه‌های احیای جشنواره فیلم دفاع مقدس سبب شد این‌بار نه «شبه‌موج» که به‌واقع موجی در دل جریان سینمای دفاع مقدس شکل گیرد؛ موجی که کمترین حاصل آن را می‌توان دست پر جشنواره بیست و نهم در حوزه دفاع مقدس دانست. فیلم‌های «بیداری رویاها» (محمدعلی باشه‌آهنگر)، «شب واقعه» (شهرام اسدی)، «نفوذی» (احمد کاوری و مهدی فیوضی) و «دموکراسی تو روز روشن» (علی عطشانی) هم در کیفیت ساختاری و هم در تنوع موضوعی خبر از رویکردی تازه در حوزه دفاع مقدس داشتند؛ رویکردی که با توجه به کمیت و کیفیت فیلم‌های دفاع مقدسی متقاضی حضور در جشنواره بیست و نهم، می‌توان امید داشت زمینه‌ساز موجی نو در عرصه سینمای جنگ شوند.
رؤیاهایی که می‌آیند
هنوز سرانجام جشنواره بیست و نهم مشخص نیست اما تا همین امروز 9 فیلم «شور شیرین» (جواد اردکانی)، «خانه امن است» (ناصر رفایی)، «سفر سرخ» (حمید فرخ‌نژاد)، «دوباره پرواز کن» (محمدعلی طالبی)، «گلوگاه شیطان» (حمید بهمنی)، «جنوب آسمانی» (جمال شورجه)، «سیزده 59» (سامان سالور)، «خاک و آتش» (مهدي صباغزاده) و «اخراجی‌ها -3» (مسعود ده‌نمکی) متقاضی حضور در جشنواره هستند که هریک با زاویه نگاه و روایتی متفاوت از دیگری یاد
8 سال دفاع مقدس را در جشنواره زنده خواهند کرد. نکته جالب در این میان اینکه همزمان با این درخواست‌ها خبر از بازگشت یکی از مهم‌ترین چهره‌های تاثیرگذار سینمای جنگ پس از سال‌ها دوری به این ژانر مخابره شده است. ابراهیم حاتمی‌کیا با در دست گرفتن فیلمنامه «چ. مثل چمران» بار دیگر به مسیر اصلی کارنامه فیلمسازی خود بازگشته است که می‌توان این رویداد را هم نشانه دیگری از پرواز دوباره و اوج‌گیری خاطرات دفاع مقدس در آسمان سینمای ایران دانست؛ اتفاقی که با توجه به آثار ارائه شده توسط فیلمسازان تازه‌نفسی چون علی‌عطشانی، احمد کاوری، محمدعلی باشه‌آهنگر، جواد اردکانی، سامان سالور و... می‌توان بر استمرار آن بیش از پیش امیدوار بود. جشنواره فیلم فجر بهترین محمل برای تحقق این رویاست.
فیلم‌های دفاع مقدسی متقاضی حضور در جشنواره بیست‌ونهم
اخراجی‌ها -3 (مسعود ده‌نمکی): بی‌تردید فیلم به نسبت 2 قسمت نخست ارتباط تصویری کمتری با حال و هوای جنگ دارد اما قطعا یکی از جنجالی‌ترین آثار جشنواره بیست‌ونهم با موضوع آدم‌های جنگ خواهد بود.
جنوب آسمانی(جمال شورجه): تازه‌ترین فیلم این کارگردان باتجربه سینمای جنگ که این روزها فیلم «نفوذی» را در مقام تهیه‌کننده بر پرده سینماها دارد، در لبنان فیلمبرداری شده است. فیلم با محور قرار دادن مضمون مقاومت حقایق جنگ 33 روزه لبنان را به تصویر کشیده‌است.
خاک و آتش(مهدي صباغزاده): فیلم به‌طور مستقیم به دفاع مقدس و جنگ 8 ساله نمی‌پردازد اما روایتی داستانی درباره مقابله مردم ایران با نیروهای استعمارگر انگلیسی و ترویج‌دهنده مفاهیم و ارزش‌هایی است که معمولا در سینمای دفاع مقدس به آنها پرداخته می‌شود.
خانه امن است (ناصر رفائی): طبق شنیده‌ها رفائی در این فیلم سراغ بخشی از تاریخ دفاع مقدس رفته که تا به حال در سینمای ایران به آن توجه نشده‌است. فیلم، داستان نوجوان‌هایی است که در مرکز بهزیستی و در دهه 60 زندگی می‌کنند، آغاز جنگ این نوجوان‌ها را ترغیب می‌کند برای رفتن به جبهه از هم پیشی بگیرند.
دوباره پرواز کن (محمدعلی طالبی): اثری دیگر از کارگردان «گل پامچال» که پس از سال‌ها فیلمسازی در حوزه کودک و نوجوان باردیگر با همان حال و هوا سراغ سینمای دفاع مقدس آمده است. شخصیت اصلی این فیلم کودکی است که در دوران جنگ تحمیلی بر اثر بمباران، مادر خود را از دست داده و بر اثر انفجار کرولال شده است.
سفر سرخ (حمید فرخ‌نژاد): تنها فیلم کارنامه کارگردانی فرخ‌نژاد است که پس از 10 سال، امسال در جشنواره رونمایی می‌شود. فیلم، داستان تعدادی از مردم و چند پرستار را روایت می‌کند که در روز سقوط خرمشهر تلاش می‌کنند خود را از آسیب نیروهای عراقی حفظ کنند.
سیزده 59 (سامان سالور): فیلم به دنیای قهرمان‌های جنگ پس از پایان این رویداد می‌پردازد و نکته جالب درباره آن این است که پرویز پرستویی از بازیگران شاخص سینمای دفاع مقدس در آن نقش اصلی را عهده‌دار است. سالور تا پیش از این فیلمسازی متعلق به سینمای جشنواره‌ای به نظر می‌رسید اما با «سیزده 59» گرایش خود به سینمای اجتماعی و دفاع مقدس را نشان داد.
شور شیرین (جواد اردکانی): اردکانی پیش‌تر فیلم سینمایی «به کبودی یاس» را درباره شهید برونسی ساخته بود و شور شیرین هم در همان راستا از معدود فیلم‌هایی است که ناگفته‌های دفاع مقدس را در قالب زندگی شهید محمود کاوه یکی از سرداران دفاع مقدس روایت می‌کند. این فیلم در مرحله فیلمبرداری است و بیشتر سکانس‌های آن در کردستان مقابل دوربین می‌رود.
گلوگاه شیطان (حمید بهمنی): این فیلم به‌طور مستقیم به روایت وقایع جنگ می‌پردازد و از این نظر می‌توان آن را بازگشتی دوباره به داستان‌گویی از جنگ در سینمای ایران دانست. فیلم درباره گروهی غواص است که اقدام به شناسایی و آماده‌سازی برای عملیات والفجر 8 کرده‌اند.