هنگامی که 85 سال پیش شاعر جوان تونسی، ابوالقاسم الشابی قصیده معروف خود « اراده زندگی» را سرود هیچکس تصور نمی‌کرد که این قصیده بعدا به سرودی فراگیر برای ملت‌های مسلمان عرب بویژه مردم تونس تبدیل شود. ابوالقاسم الشابی در سال 1909 میلادی در شهر تورز تونس متولد شد و از سنین نوجوانی اشعاری علیه استعمار فرانسه سرود.
یکی از این قصاید ماندگار سرود معروف «اراده زندگی» است که ابوالقاسم آن را در دوران استعمار تونس توسط فرانسه سروده است. با اینکه این شاعر انقلابی در سن 25 سالگی (سال 1934) بر اثر بیماری قلبی در گذشت اما گویی شاعر، این قصیده زیبا و بدیع را برای زمان حال تونس سروده است، زیرا ملت تونس یکصدا سرود اراده زندگی را سر دادند. اما چرا تونس که به آن تونس الخضراء (سرسبز) می‌گویند و به عنوان حیاط خلوت فرانسه و غرب شناخته می‌شود به یک باره دچارشورش مردمی شد؟ تاریخ سراسر مبارزه ملت تونس نشان می‌دهد که این کشور یا همواره تحت استعمار فرانسه یا زیر مشت آهنین دیکتاتورهای وابسته به غرب و آمریکا قرار داشته است. مردم تونس معتقدند که پس از استقلال این کشور از فرانسه 2 زن آهنین هدایت پشت پرده سیاست داخلی تونس را به‌عهده داشته‌اند. از سال 1956 که تونس پس از ده‌ها سال مبارزه خونین استقلال خود را از فرانسه به دست آورد، حبیب بورقیبه به عنوان نخستین رئیس‌جمهوری پس از استقلال قدرت را به دست گرفت. وی در طول 31 سال حکومت خود بر تونس یک نظام پلیسی و سرکوبگر در تونس ایجاد کرد و هزاران نفر از مبارزان سیاسی را به قتل رساند. همسر حبیب بورقیبه، خانم «وسیله بن‌عمار» طراح اصلی سیاست‌های داخلی تونس بود و حتی اعضای کابینه و فرمانده کل نیروهای مسلح را او تعیین می‌کرد. اطرافیان همسر حبیب بورقیبه یک مافیای اقتصادی و سیاسی تشکیل داده بودند و بر مقدرات و ثروت ملت تونس چنگ انداخته بودند. در سال 1987 زین‌العابدین بن‌علی که رئیس سازمان امنیت و سپس وزیر کشور تونس بود با یک کودتای بدون خونریزی حبیب بورقیبه را از قدرت بر کنار و خود زمام امور را به دست گرفت. او در همان سال وعده داد که از رهگذر برگزاری انتخابات آزاد یک نظام دموکراتیک پی‌ریزی خواهد کرد اما در عمل ثابت کرد به‌مراتب بدتر از حبیب بورقیبه است. همسر زین‌العابدین بن‌علی، خانم «لیلی طرابلسی» نیز همانند همسر حبیب بورقیبه به اتفاق نزدیکان خود یک مافیای سیاسی و اقتصادی تشکیل داد و میلیاردها دلار از ثروت مردم تونس را غارت کرد. اسناد به دست آمده نشان می‌دهد که خانم لیلی طرابلسی به موازات سازمان امنیت تونس، خود نیز یک سازمان امنیت مخفی برای تعقیب اسلامگرایان و قتل اعضای گروه‌های مبارز تونسی تشکیل داده بود.
تعدادی از اسلامگرایان که پس از سرنگونی و فرار زین‌العابدین بن‌علی به جامعه بازگشته‌اند اعلام کردند که از وحشت سازمان امنیت مخوف خانم لیلی طرابلسی مدت 20 سال زیر زمین و در غارهای دورافتاده تونس زندگی کرده‌اند به‌گونه‌ای که در طول این مدت هرگز رنگ آفتاب را به خود ندیده‌اند! جرقه انقلاب ملت تونس زمانی زده شد که اوایل دی‌ماه گذشته جوانی به نام «محمد البوعزیزی» از اهالی شهر سیدی بو زید مورد حمله ماموران شهرداری این شهر مذهبی قرار گرفت. این جوان 26 ساله که دارای مدرک فوق‌لیسانس بود در خیابان به دلیل بیکاری به شغل سبزی‌فروشی اشتغال داشت اما ماموران شهرداری گاری دستی وی را مصادره کرده و او را بشدت مورد ضرب و جرح قرار دادند. محمد البوعزیزی در یک اقدام غیرقابل تصور در برابر استانداری سیدی بو زید خود را آتش زد که این حرکت خشم اهالی را برانگیخت و تظاهرات برای سرنگونی زین‌العابدین بن‌علی از همانجا آغاز شد. سقف مطالبات مردمی به تدریج افزایش یافت و سرانجام رئیس‌جمهوری دیکتاتور تونس تحت فشار تظاهرات گسترده ناچار به فرار از تونس شد. از آنجایی که سرنوشت همه دیکتاتورها شبیه به هم است بن‌علی و همسرش ابتدا از جزیره مالت درخواست پناهندگی کردند اما دولت مالت این درخواست را رد کرد. لیبی، فرانسه، ایتالیا و سوییس نیز به علت تجربه‌ای که از دوران شاه مخلوع ایران دارند به زین‌العابدین بن‌علی پناهندگی ندادند و او سرانجام به عربستان که به بهشت دیکتاتورهای فراری معروف است پناهنده شد. با فرار رئیس‌جمهوری مخلوع تونس، نظام دیکتاتوری دچار فروپاشی شد و مردم بدون داشتن رهبری و بدون تکیه بر احزاب توانستند مطالبات خود را بیان کنند. این حرکت خودجوش مردمی اکنون در جهان عرب فراگیرشده و به اردن، مصر، یمن، الجزایر و سودان نیز سرایت کرده است. عجیب‌تر اینکه همه ملت‌های عرب که در طول روزهای اخیر علیه دیکتاتورها تظاهرات کرده‌اند یکصدا شعر معروف اراده زندگی ابوالقاسم الشابی را تکرار می‌کنند.
«اگر ملتی راه زیستن و زندگی کردن را برگزیند، سرنوشت باید در برابر اراده این ملت سر فرود بیاورد.
این شب تیره باید از میان برود، این زنجیرها باید روزی پاره شوند.»
مضمون عمیق شعر ابوالقاسم الشابی که با تلاوت آیات جهادی کلام‌الله مجید از سوی تظاهر‌کنندگان همراه است از قریب‌الوقوع بودن یک دگرگونی در جغرافیای سیاسی منطقه خبر می‌دهد. به اعتقاد ناظران سیاسی انقلاب ملت تونس به الگویی برای ملت‌های عرب منطقه تبدیل شده و راه برای سرنگونی رژیم‌های دیکتاتوری در جهان عرب هموار شده است. اکنون با انقلاب ملت تونس و تاثیر محیطی آن بر کشورهای منطقه، ثابت شده که خاورمیانه و شمال آفریقا در آینده دستخوش تحولات مهمی خواهد شد. رهبران رژیم‌های دیکتاتورعرب که در طول 4 دهه گذشته بیرحمانه ملت‌های خود را سرکوب کرده‌اند اکنون درصدد بازنگری در سیاست‌های داخلی وخارجی خود بر آمده‌اند. از سوی دیگر سقف مطالبات ملت‌های عرب اکنون دیگر محدود به نان و شغل نیست بلکه سرنگونی دیکتاتورهای عرب و برگزاری انتخابات آزاد، بخشی از مطالبات این ملت‌ها را تشکیل می‌دهد. ظاهرا غرب و آمریکا نیز در برابر این پدیده غیرقابل کنترل مردمی، حیرت‌زده شده‌اند و سکوت اختیار کرده‌اند. بنا بر این اوضاع خاورمیانه در آینده دچار تحول ساختاری خواهد شد اما این دگرگونی بر اساس فرمول آمریکا و غرب شکل نخواهد گرفت. خاورمیانه و شمال آفریقا که ملت‌های آن دچار بیداری انقلابی شده‌اند بر مبنای اراده خود سرنوشت آینده این منطقه را رقم خواهند زد. در خاورمیانه جدید، دیگر آمریکا و رژیم صهیونیستی و دیکتاتورهای عرب جایی نخواهند داشت بلکه ملت‌ها بر اساس تجربه مبارزاتی خود شرایط سیاسی جدید را تعریف خواهند کرد. ملت‌ها از سیاست‌های دوگانه آمریکا و غرب به خوبی آگاهی یافته‌اند، زیرا گزارش سایت ویکی‌لیکس نشان می‌دهد آمریکا و غرب منافع خود را در تثبیت موقعیت دیکتاتورها می‌بینند. آنچه در تونس گذشت یک چکامه حماسی دردناک است که چارچوب آن را شاعر جوان تونسی در 85 سال پیش ترسیم کرد و امروز این چکامه حماسی و جانسوز راهگشای همه ملت‌های عرب شده است. در چنین فضایی، منطقه در آینده شاهد سرنگونی دیکتاتورهای عرب خواهد بود و نظام‌های جدیدی بر اساس اراده ملت‌های مسلمان عرب شکل خواهد گرفت. این نظام‌ها قطعا در سیاست‌گذاری‌های جدید خود بیش از آنکه نگهبان منافع غرب و آمریکا باشند خواست عمومی و اراده ملت‌های خود را در نظر خواهند گرفت. طبیعی است در چنین فرآیندی بازنگری در سازمان‌های منطقه‌ای مانند اتحادیه عرب و سازمان کنفرانس اسلامی که تابع اراده رهبران دیکتاتور عرب هستند امری اجتناب‌ناپذیرخواهد بود.
*کارشناس مسائل خاورمیانه