توفان دموکراسی عربی که از شهر«سیدی بوزید» تونس آغاز و الجزایر و یمن را در نوردید، اکنون به دروازه‌های قاهره رسیده و حکومت 30 ساله حسنی مبارک را بشدت تهدید می‌کند. ویژگی این خیزش‌ها که در نوع خود در تاریخ جهان عرب بی‌سابقه بوده مردمی بودن آن است، زیرا احزاب و نخبگان سیاسی هیچگونه نقشی در شکل‌گیری این خیزش‌ها ندارند. یک حادثه دردناک و گذرا شعله‌های انقلاب تونس را روشن ساخت و دامنه آن به‌سرعت سایر کشورهای عربی را فرا گرفت. جوان 26 ساله‌ای به نام «محمد بوعزیزی» در شهر سیدی بو زید در مرکز تونس در اعتراض به اقدام ماموران شهرداری در مصادره چرخ دستی وی، خود را آتش می‌زند. این جوان که دارای تحصیلات دانشگاهی بوده برای تامین مخارج خانواده پر جمعیت خود به سبزی فروشی اشتغال داشت که ماموران شهرداری تحت عنوان سد معبر، گاری دستی وی را مصادره و او را بشدت مورد ضرب و شتم قرار می‌دهند. محمد بوعزیزی که از طرح شکایت علیه ماموران شهرداری نتیجه‌ای نمی‌گیرد در برابر ساختمان استانداری سیدی بوزید خود را آتش می‌زند. ظاهرا شعله‌های پیکر نحیف این جوان تونسی نه تنها زین‌العابدین بن‌علی دیکتاتور تونس بلکه سایر دیکتاتورهای عرب را نیز فرا می‌گیرد(از عجایب روزگار این است که یکی از ثروتمندان عرب حاضر شده گاری دستی محمد بوعزیزی را که به نماد انقلاب مردم تونس تبدیل شده به مبلغ 2میلیون دلار خریداری کند اما مردم تونس مایل نیستند گاری دستی بوعزیزی را به مزایده بگذارند). بر اثر وقوع این حادثه دردناک شورش‌های خیابانی به‌سرعت سراسر شهرهای تونس را فرا می‌گیرد و در کمتر از یک‌ماه زین‌العابدین بن‌علی دیکتاتور تونس ناچار به فرار می‌شود. بن‌علی در طول 23 سال دیکتاتوری بر تونس صدها هزار تن از مبارزان و رهبران احزاب سیاسی را دستگیر و زندانی و فضای امنیتی مخوفی بر این کشور حاکم کرد. اطرافیان وی بویژه خانواده همسرش «لیلی طرابلسی» از رهگذر تشکیل مافیای قدرت برمقدرات تونس چنگ انداختند و هرگونه فرصت مشارکت جمعی را از جوانان و نخبگان گرفتند. زین‌العابدین بن‌علی به‌رغم برخورداری از قدرت نظامی و دستگاه‌های امنیتی مخوف نتوانست در برابر توفان مردمی مقاومت کند و به عربستان که به بهشت دیکتاتورهای جهان معروف است، فرار کرد. انقلاب مردم تونس که با هزینه کمی (87 کشته) سریعا به پیروزی رسید به الگویی برای ملت‌های الجزایر، یمن و مصر تبدیل شد و شرایط دشواری برای دیکتاتورهای جهان عرب به‌وجود آورد. مصر که از بزرگ‌ترین و تاثیرگذارترین کشورهای عربی به‌شمار می‌رود و شرایطی مشابه تونس دارد خیلی سریع تحت‌تاثیر حرکت مردم تونس قرار گرفت.
تفاوت مصر با سایر کشورهای عربی این است که حضور جنبش اخوان‌المسلمین در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی این کشور، بسیار پررنگ است و به‌همین دلیل سریعا برای رهبری خیزش عمومی مردم مصر وارد عمل شد. در بررسی تحلیلی تاریخ 6 دهه گذشته مصر به این نتیجه می‌رسیم که این کشور تنها 4 رئیس‌جمهور نظامی را به خود دیده است. ژنرال محمد نجیب، نخستین رئیس‌جمهور مصر پس از کودتای افسران آزاد در سال 1952 بود که مدت کوتاهی رهبری این کشور را به‌عهده گرفت. پس از او به‌ترتیب جمال عبدالناصر، انور سادات و حسنی مبارک که همه آنان از بدنه نیروهای مسلح بودند بر مصر حکومت کردند. هر 3 رئیس‌جمهوری در طول دوران حاکمیت خود برای باج‌گیری از آمریکا و غرب به نوعی تلاش کردند تا خطر اسلام‌گرایان را در مصر بزرگنمایی کنند. حسنی مبارک که اکنون در مصر به او عنوان آخرین فرعون مصر داده‌اند از سال 1981 و پس از ترور انورسادات، رئیس‌جمهوری سابق مصر قدرت را به دست گرفت و نوعی دیکتاتوری مطلق را بر مصر حاکم ساخت.
نقض آزادی‌های فردی و اجتماعی، دستگیری و زندانی کردن رهبران برجسته اخوان‌المسلمین و جنبش‌های ملی و چپگرا، تشکیل مافیای قدرت، انحصار چرخه اقتصادی و سیاسی در میان اعضای حزب ملی حاکم، سانسور شدید رسانه‌ها و دنباله‌روی شدید از سیاست‌های آمریکا، غرب و رژیم صهیونیستی از ویژگی‌های حکومتی حسنی مبارک است.در طول 3 دهه حکومت حسنی مبارک بسیاری نخبگان سیاسی به دلیل فضای امنیتی حاکم بر مصر از این کشور مهاجرت کردند. طبق گزارش سازمان همکاری و توسعه عربی وابسته به اتحادیه عرب هم‌اکنون بیش از 30 درصد از جمعیت 80 میلیونی مصر زیر خط فقر قرار دارند.در این گزارش تاکید شده که اهرم‌های قدرت در دوران حکومت حسنی مبارک تنها در اختیار مجموعه‌ای از نخبگان سیاسی و اقتصادی فاسد و اعضای حزب ملی حاکم قرار دارد.انتخابات پارلمانی اخیر که در آن بیش از 90 درصد از کرسی‌های 518 نفره پارلمان مصر در اختیار اعضای حزب ملی حاکم قرار گرفت موجی از نارضایتی را میان اقشار متوسط این کشور بر انگیخت. با اینکه حسنی مبارک « 83 ساله» در حال حاضر خود را برای انتخابات ریاست جمهوری سال‌جاری مصر آماده می‌کند اما بازگشت محمد البرادعی، مدیر کل سابق آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای به مصر فضای سیاسی جدیدی را در این کشور به‌وجود آورد. محبوبیت محمد البرادعی رهبر اپوزیسیون، ایمن نور رهبر حزب الغد (فردا) و جبهه الکفایه، در میان نخبگان سیاسی و فرهنگی موج سیاسی جدیدی را در جامعه مصر به‌وجود آورد. جنبش دیگری که در لایه‌های فرودستی جامعه مصر نفوذ فوق‌العاده‌ای دارد اخوان‌المسلمین است که سابقه مبارزاتی 82 ساله دارد. این جنبش که در مارس 1928 میلادی توسط حسن البنا و شخصیت‌های اسلامی دیگری مانند حافظ عبدالحمید، احمد الحصری، حسن الهضیبی، فواد ابراهیم، عبدالرحمن حسب‌الله و زکی المغربی شکل گرفت به‌رغم محدودیت‌های شدید از پایگاه وسیع مردمی در مصر و جهان عرب برخوردار است. اکنون تظاهرات گسترده مردمی سراسر مصر را فرا گرفته و روز جمعه (دیروز) که به یوم‌الغضب (روز خشم) معروف شد میلیون‌ها تن پس از شرکت در نماز جمعه در سراسر شهرهای مصر علیه رژیم حسنی مبارک راهپیمایی کردند. هر چند این تظاهرات پایه‌های حکومت آخرین فرعون را به‌لرزه در آورده اما این سوال مطرح می‌شود که آیا حسنی مبارک نیزبه سرنوشت زین‌العابدین بن‌علی دچار خواهد شد؟ برای پاسخ به این سوال باید به جغرافیای طبیعی و سیاسی مصر و ارتباط تنگاتنگ اخوان‌المسلمین مصر و جنبش حماس در فلسطین اشاره کرد. از نظر آمریکا و غرب سقوط رژیم حسنی مبارک به مفهوم سقوط رژیم صهیونیستی خواهد بود، زیرا حسنی مبارک در طول 3 دهه گذشته با استفاده از نفوذ نظامی خود مرز نسبتا امنی را برای رژیم صهیونیستی درامتداد منطقه رفح به‌وجود آورده است. از دید آمریکا و غرب، رژیم حسنی مبارک، نگهبان مورد اطمینانی برای رژیم اسرائیل تلقی می‌شود و هرگونه تغییردر ساختار قدرت مصر به‌طور طبیعی تاثیر خود را بر فلسطین اشغالی خواهد گذاشت. بنابراین آمریکا و غرب مایل نیستند رژیم مصر دچار فروپاشی شود و اخوان‌المسلمین که امتداد طبیعی جنبش حماس در فلسطین به‌شمار می‌رود قدرت را به دست گیرد. آنچه مسلم است غرب و آمریکا اهمیت چندانی به حقوق‌بشر، دموکراسی و آزادی‌های فردی و اجتماعی در خاورمیانه بویژه در مصر نمی‌دهند، بلکه امنیت کلان اسرائیل، مهم‌ترین اولویت آمریکا و غرب تلقی می‌شود. به‌همین دلیل گزینه مورد نظر آمریکا در برابر قیام مردم مصر، ابقای حسنی مبارک در راس قدرت با شرط انحلال پارلمان و برگزاری انتخابات آزاد و دادن آزادی‌های فردی و اجتماعی و گسترش دایره مشارکت جمعی خواهد بود. هر چند حوادث در مصر سریعا در حال شکل‌گیری است و این حوادث تاثیرات اقتصادی و سیاسی خود را بر جامعه این کشور باقی گذاشته اما به نظر می‌رسد سرنگونی رژیم حسنی مبارک برای ملت مصر چندان آسان نیست.
گفته می‌شود آمریکا پس از قیام مردم مصر، برای کمک‌رسانی مالی کشورهای ثروتمند عرب به رژیم مصر، عربستان و سایر کشورهای حوزه خلیج‌فارس را شدیدا تحت فشار قرار داده است. آمریکا تلاش می‌کند با پرداخت چند میلیارد دلار کمک مالی به رژیم مصر و انجام اصلاحات ظاهری و شکلی در این کشور، از سرنگونی رژیم حسنی مبارک جلوگیری کند.
*کارشناس مسائل خاورمیانه