در یکی از خیابان‌های حوالی دانشگاه تهران، به واسطه چند تماس کوتاه با مدير روابط عمومي سريال برای راهنمایی به محل تصويربرداري سريال «ارمغان تاريكي» رسیدم. نیاز به توضیح نبود؛ در همان نگاه اول هیبت و سر و شکل در و دیوارها به سال‌های نه‌چندان دور که احتمالا بستر زمانی وقوع داستان مجموعه بود، می‌بردت. همه چیز بویی از کهنگی و نوستالژی داشت؛ درهای چوبی، گچبری‌ها، سکوهای سنگی کنار دیوارها، راه‌پله‌های باریک با پله‌های سنگی و از همه بیشتر رمز و راز معماری تودرتوی خانه. برای پیدا کردن محل تصويربرداري در داخل خانه، بیش از پیدا کردن آدرس خانه در خیابان‌های تهران امروز، نیازمند راهنمایی بودم. همه چیز نشان از «گذشته» داشت. کنجکاوتر شدم برای رمز‌گشایی از «ارمغان تاریکی».
لذت‌‌ها و دشواری‌ها
سنت مرسوم بود یا شانس، نخستین فرصت گفت‌وگو با تهیه‌کننده مجموعه فراهم شد؛ سیداحمد کاشانچی که در نگاه نخست چندان مسن به‌نظر نمی‌آید اما کمی که از تجربه‌های سال‌های دور و حضور در گروه توليد مجموعه‌هایی چون «امیرکبیر» و «امام علی(ع)» می‌گوید، سپیدی محاسن و موهایش حکم پیشکسوتی هم پیدا می‌کند. تهیه‌کننده ارمغان تاریکی درباره این مجموعه می‌گوید: «کل کار جز چند قسمت پایانی مربوط به سال‌ها 60 و 61 است و از آنجا که نگاه به آن بازه زمانی در ابعاد مختلف مانند اماکن، لباس‌ها، وسایل نقلیه و حتی آکسسوار و وسایل صحنه باید آن زمانی می‌بود، این کار را بسیاربسیار مشکل کرد. اما به یاری دوستان و همکارانی که در این پروژه در کنار ما بودند کار تا اینجا به خوبی پیش رفته و اگر مشکلی در پیش نباشد طبق اعلام قبلی از تاریخ 16 بهمن‌ماه برای پخش آماده شده و روی آنتن می‌رود». کاشانچی درباره همکاری با جلیل سامان هم حرف‌های جالبی داشت: «ما در این پروژه برای نخستین‌بار است با کارگردانی روبه‌رو هستیم که به واسطه حساسیت‌هایی که نسبت به جزئیات دارد، در هیچ بخش از کار از ایده‌آل‌هایش کوتاه نیامده و شما هم وقتی نتیجه کار را ببینید حتما این نکته را تایید خواهید کرد. در این مجموعه کیفیت در همه ابعاد در سطح بالایی رعایت شده است». تهیه‌کننده ارمغان تاریکی درباره دشواری فضاسازی برای یک مجموعه تاریخی به نکته جالب دیگری هم اشاره می‌کند: «نکته‌ای که در چنین مجموعه‌هایی بویژه برای فضاسازی‌های خارجی بسیار نمود پیدا می‌کند عدم همکاری نهادها و ارگان‌های مرتبط است که جادارد همین‌جا گلایه خودم را از این قبیل ناهماهنگی‌ها و همکاری نکردن‌ها ابراز کنم. در این بین البته بودند مراکزی مانند دانشگاه تهران که من سپاسگزار تک‌تک مدیران و مسؤولانش هستم یا مسؤولان هلال احمر که از هیچ همراهی‌ای دریغ نداشتند. در مقابل این همراهی‌ها اما خیلی از مراکز و ارگان‌ها دست ما را می‌بستند و به عقیده من این یکی از موانع اصلی در مسیر ساخت آثار تاریخی، بویژه تاریخ معاصر محسوب می‌شود».
خاطره جوجهها و بستنی
فرصت گپ زدن با تهیه‌کننده همزمان با حضور آرام‌آرام عوامل برای آغاز تصويربرداري بود. از میان همان راهروهای مرموز به طبقه فوقانی ساختمان رفتیم. خنکای پس از غروب یک روز برفی، از لابه‌لای درز شیشه‌ها و کیسه آویزان بر در بالکن به داخل لوکیشن سرک می‌کشید. فضا اما گرمایی محسوس داشت. تاریکی صحنه و دکوراسیون قهوه‌ای‌رنگ عکاسخانه بیش از پیش فضا را قدیمی کرده بود. جلیل سامان و محمد افسري آرام‌تر از دیگران در لابی عکاسخانه بر صندلی‌های برزنتی و کوچک خود نشسته و در کنار یکدیگر خیره به مونیتور کوچک مقابل خود گویی رمز و رازی مگو را در گوش هم زمزمه می‌کنند. امیر آقایی و آرش مجیدی آماده ایفای نقش و منتظر فرمان مرسومند؛ «صدا، دوربین، حرکت...» نزدیک 5 برداشت برای تعریف خاطره‌ای کوتاه از دوران کودکی بشرزاد با بازي امیر آقایی و بازیگوشی یکی از جوجه‌هایش، جز وسواس تحسین‌برانگیز سامان دلیل دیگری ندارد. اصرار دارد کلمه «اذیت» به کار نرود و مکث‌ها به‌اندازه باشد. در میان این تکرار برداشت‌ها یکی هم سهم بهمن حسيني دستیار کارگردان و ویبره نابجای تلفن همراهش می‌شود! پیامکی که طبق قرار قبل از هر خبر دیگر، وعده خرید بستنی برای همه اعضای گروه را به‌همراه داشت. بستنی جریمه کسانی بود که تلفن همراهشان خللی در روند تصويربرداري ایجاد کند؛ فکر جریمه کردن با خریدن بستنی برای اعضای گروه در آن خنکا در نوع خود یک ابتکار بود!
روایت از ضلع مخالف
آخرین «کات» سکانس خاطره جوجهها، فرصتی فراهم آورد تا پیش از آماده‌شدن گروه برای پلان‌های بعد با جلیل سامان درباره «ارمغان تاریکی» هم‌سخن شوم: «مدتی قبل در جریان ماجرایی واقعی درباره شخصی خاص قرار گرفتم که بشدت تحت‌تاثیرم قرار داد. دوست داشتم آن را در قالب داستانی ارائه دهم اما نکته این بود که فردی که در واقعه نقش داشت شخصی پخته بود و پرداختن به یک آدم کامل جذابیت چندانی برای مخاطب ندارد. برای همین تصمیم گرفتم پروسه تبدیل شدن این آدم به یک آدم پخته و کامل را در قالب یک فیلمنامه نشان دهم. برای رسیدن به این هدف هم از ضلع مخالف این شخصیت روایتم را آغاز کردم تا ذره‌ذره به لحظه تصمیم‌گیری این شخص برسد». این روایت جلیل سامان از شکل‌گیری طرح اولیه و نگارش فیلمنامه ارمغان تاریکی است. او تصریح می‌کند: «داستان این مجموعه به‌طور کامل تخیلی و زاییده ذهن خودم است اما در یک بستر تاریخی واقعی این داستان سیر می‌کند. ویژگی این داستان این بود که باید در یک بستر سیاسی شکل می‌گرفت و برای همین عضویت کاراکتر در یکی از گروه‌های سیاسی فعال در سال‌های ابتدایی دهه 60 را در نظر گرفتیم. این سیاسی بودن لازمه تغییر کاراکتر اصلی‌مان بود و اتخاذ چنین بستری برای روایت، خارج از الزامات پرداخت شخصیت اصلی و بر اساس سلیقه شخصی من نبود».
این یک کار سیاسی نیست
سامان می‌گوید: «من مجبور بودم درباره این سازمان تحقیق و از آنجا داستان را آغاز کنم. خیلی هم زود از این فضای سیاسی دور می‌شویم. من تاکید می‌کنم این یک کار سیاسی نیست. فعالیت سیاسی شخصیت اصلی در اینجا تنها یک بستر برای وقوع اتفاقات دیگر است. یک اثر سیاسی کاری است که به مخاطب اعلام می‌کند این تفکر سیاسی را داشته باش نه آن تفکر سیاسی را. طرفدار این نهاد سیاسی باش نه طرفدار فلان نهاد دیگر اما من شخصا اینگونه نیستم. دیدگاه‌های خاص خودم را دارم اما از هیچ جریان سیاسی خاصی جانبداری نکرده‌ام. من فقط قصه‌ام را در یک بستر سیاسی تعریف می‌کنم». اما در کنار این رویکرد محتوایی پایبندی به الزامات فضاسازی صحیح برای چنین مجموعه‌ای در اولویت دلمشغولی‌های هر کارگردانی قرار دارد. سامان درباره تفاوت این مجموعه با دیگر مجموعه‌های تاریخی که در مواردی فضاسازی مناسبی ندارند، تاکید می‌کند: «ما هم جزو همین مجموعه‌های ناموفق هستیم! این هم دلیل دارد؛ شما اگر قرار باشد در یک پروسه چندماهه یک فیلم را پیش ببرید در بهترین حالت کاراکترهای اصلی را بتوانید گریم و تا آخر کار همان وضع را حفظ کنید اما سیاهی لشکرها را می‌خواهید چه کنید؟ آیا می‌توان با 200 نفر آدم قرارداد بست که ظرف چند ماه مدل مویشان را تغییر ندهند؟ بخشی از عدم توفیق مجموعه‌های تلویزیونی در این زمینه، مربوط به مباحث مالی است. بخش دیگر هم برنامه‌ریزی صحیح است. واقعیت را بخواهید برای این مجموعه من برنامه‌ریزی کردم و در مرحله پیش‌تولید درخواست عقد قرارداد با همه هنروران را مطرح کردم اما اعلام شد پولش نیست! آن اتفاق نیفتاد و همه برنامه‌های من هم در هوا ماند اما تلاشم را کردم». سامان اینگونه ادامه می‌دهد: «البته علاوه‌بر این موارد سعی کردیم موارد محیطی که مخاطب را اذیت و از فضای داستان دور کند نداشته باشیم. مثلا در نمایی که از داخل یک ماشین گرفتیم، در فضای بیرون که به‌ظاهر ارتباط مستقیمی هم با دیالوگ شخصیت‌ها در ماشین ندارد، ما صف نفت می‌بینیم، ماشین‌های قدیمی می‌بینیم، کیوسک روزنامه و باجه تلفن قدیمی می‌بینیم و... سعی کردیم این دقت نظر را در جزئیات داشته باشیم».
اشتباهات یک عاشق
ساعت 9 شب است و کار همچنان ادامه دارد. لیلا زارع به جمع بازیگران اضافه شده و مشغول تمرین یکی از سکانس‌ها با آرش مجیدی است. جلیل سامان ناظر این تمرین است. محمد افسری همکاران گروه تصویربرداری را برای آماده‌سازی صحنه هدایت می‌کند. سامان به منشی صحنه تاکید می‌کند «ستاره» هنگام ورود به عکاسخانه حتما باید روزنامه به همراه داشته باشد. روزنامه فراهم می‌شود اما سکانس مربوط به ستاره به بعد موکول می‌شود. استراحت آرش مجیدی پس از چند ضبط و یک تمرین را مغتنم می‌شمرم و از او درباره «مجید» می‌پرسم: «منطق مجید عشق است، هرچند آدم عاشق‌پیشه‌ای نیست. او اعتقاد به عشق دارد و بر مبنای همین اعتقاد زندگی می‌کند. به واسطه همین عشق هم در جایی از داستان مسیری را برمی‌گزیند که بعدها متوجه اشتباه بودن آن می‌شود و بازمی‌گردد». آرش مجیدی معتقد است معصومیت و سادگی مجید او را برای مخاطب باورپذیر می‌کند و توضیح می‌دهد: «اگر مجید در جایی اشتباه هم می‌کند مخاطب او را به واسطه سادگی‌اش می‌بخشد و شاید حتی این اشتباه را از جنس همان اشتباهاتی تشخیص دهد که هر انسانی امکان ارتکاب آن را دارد». بازیگر نقش مجید که به‌رغم آغاز به‌کار در سینما با فیلم «شوکران» (بهروز افخمی)، امروز بیشتر با کارنامه تلویزیونی و حضورش در مجموعه‌هایی چون «زیر هشت»، «رستگاران»، «من یک مستاجرم» و «آخرین گناه» شناخته می‌شود، می‌گوید: «من به‌عنوان بازیگر برای ایفای یک نقش بخشی از کاراکتر خلق شده در فیلمنامه را از آن خودم می‌کنم و بعد به مخاطب ارائه می‌دهم، پس از آن را دیگر برعهده مخاطب می‌دانم تا توفیق یا عدم توفیق من در خلق یک شخصیت باورپذیر را معین کند. اگر با کاراکتر همراه شد یعنی موفق بوده‌ام و اگر نشد، نه». مجیدی درباره ارمغان تاریکی می‌افزاید: «یکی از دشواری‌ها برای گروه، کار فشرده و مداوم بود. همه گروه تا به امروز نزدیک به 5 ماه شبانه‌روز درگیر ضبط مجموعه بودند و من به‌عنوان بازیگر نقش اصلی دشواری مضاعفی هم داشتم چرا که در تمام صحنه باید حاضر می‌بودم و حفظ راکورد کاراکتر در این بازه زمانی دشوار بود». او تاکید دارد: «مهم‌ترین نکته در توفیق یک مجموعه فیلمنامه اولیه است و اگر فیلمنامه صحیح نوشته شود بازیگر می‌تواند به‌درستی کاراکترش را خلق کند».
تماشای تنش درونی شخصیت‌ها
«ساختمان85»، «فاکتور هشت»، «ترانه مادری»، «آخرین دعوت»، «ساعت شنی» و... اگر به‌دنبال نخ ارتباط این مجموعه‌های تلویزیونی با ارمغان تاریکی هستید به‌دنبال شباهت‌های داستانی نباشید، اندکی حافظه بصری خود را به‌کار بیندازید؛ همه این مجموعه‌ها از فیلتر دوربین محمد افسری روی آنتن رفته است؛ مدیر تصویربرداری کاربلدی که این روزها در کنار جلیل سامان سعی در ثبت روایتی از سال‌های نه‌چندان دور دارد؛ روایتی که بی‌تردید برای ارتباط با مخاطب مهم‌ترین اتکایش به تصاویر ضبط شده است. افسری درباره کیفیت فضاسازی در این مجموعه می‌گوید: «من پیش از آنکه به سال وقوع یک حادثه فکر کنم به نقش آن در جریان داستان توجه دارم؛ اینکه شخصیت کیست و چگونه فکر می‌کند و چرا در این موقعیت قرار گرفته و عکس‌العملش چیست. این موارد است که در درجه اول جنس نور یک کاراکتر را مشخص می‌کند. مجید قصه ما در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرد که کنش‌های بسیاری دارد و هر آدمی در این موقعیت قرار بگیرد حتما دچار برخی آشفتگی‌ها می‌شود. بر همین اساس هم جنس نور این قصه از جنس «کنتراست» است مگر در موقعیت‌های خاص. هر چه تنش‌های درونی کاراکترها بیشتر شود کنتراست تصویر هم بیشتر می‌شود». افسری تاکید دارد: «یکی از ویژگی‌های کارهای من همواره وفاداری به نور واقعی بوده است. یعنی اگر کنتراستی را برای یک سکانس در نظر می‌گیرم با توجه به نورهای طبیعی که می‌تواند در آن صحنه وجود داشته باشد، به آن می‌رسم. منطق نوری برای من در درجه اول اهمیت قرار دارد». مدیر تصویربرداری ارمغان تاریکی می‌افزاید: «وظیفه یک مدیر فیلمبرداری و گروهش این است که زیبایی نماها را در خدمت داستان درآورد اما همیشه اعتقاد دارم در سینما و تلویزیون تنها قاب خوب زیبایی نیست». محمد افسری که از تصویربرداران شناخته‌شده مدیوم تلویزیون محسوب می‌شود، درباره تفاوت این مدیوم با سینما می‌گوید: «مهم نیست چه ابزاری در دست داری(سینمایی یا تلویزیونی) مهم این است که با آن ابزار چه می‌کنی. همکاران من همیشه از من گله دارند که چرا تو هر کار می‌کنی راضی نیستی و جواب من همیشه این است که این حرفه جز حسرت چیزی ندارد! بهترین کار هیچ‌وقت وجود ندارد اما ما همواره تلاش می‌کنیم و آخرش هم جز حسرت برای یک کار بهتر چیزی عایدمان نمی‌شود!»
بابای بدی نیست، جبهه است...
«ارمغان تاریکی» روایتگر زندگی جوانی به نام «مجید» در سال‌های آغاز دهه 60 است؛ سال‌هایی که ایران از یک سو درگیر جنگ تحمیلی با عراق است و از سوی دیگر با بحران‌های سیاسی پیچیده مواجه است. فیلمنامه این سریال توسط جلیل سامان نوشته و کارگردانی می‌شود. داستان نیز درباره مجید (با بازی آرش مجیدی) دانشجوی رشته عکاسی است. او صاحب مغازه عکاسی کوچک و نیز هوادار و عضو ساده یک سازمان سیاسی است. روزی یک مشتری نگاتیوهایی را برای چاپ می‌آورد که حاوی عکس‌هایی است که به شکلی مخفیانه از مجید و دختر مورد علاقه‌اش «مهری» گرفته شده است. مجید در حال مواجهه با این بحران است که از سوی سازمان ماموریتی مهم به او واگذار می‌شود؛ ماموریتی که از طرفی رابطه عاطفی او با مهری را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد و از سوی دیگر مسیر زندگی ساده و آرام او را به سمتی نامعلوم تغییر می‌دهد.
برش فیلمنامه
روز، داخلی، عکاسی (2 زن جوان با فرزند شیرخواری در بغل وارد عکاسی می‌شوند... هر دو محجبه و محجوب... زنی که بچه در بغل دارد غم عجیبی در چهره دارد...).
زن: سلام...
مجید: سلام... بفرمایید...
زن دیگر: می‌خوایم یه عکس از این بچه بگیریم...
مجید: باشه...
زن دیگر: یه عکس خوب می‌خوایم خدا خیرتون بده... برا باباش می‌خوام... هنوز ندیدتش...
مجید: چه بابائیه؟!
زن (جانبدارانه): بابای بدی نیست... تو جبهه است... خیلی هم مرد خوبیه...
(مجید مشغول عکاسی می‌شود... اما بچه گریه می‌کند... زن مجبور می‌شود بچه را بیرون ببرد تا او را آرام کند...).
زن دیگر (خطاب به مجید): همسایه‌مونه... بچه‌اش یک ماهه است... شوهرش مفقود شده... خودش خبر نداره...
(مجید متاثر می‌شود. زن بازمی‌گردد. بچه آرام شده، از او عکس می‌گیرد... تلفن زنگ می‌زند، مجید جواب نمی‌دهد...).
زن: چند شد؟
مجید: بذارید عکس که حاضر شد می‌گیرم ازتون...
زن دیگر: کی حاضر می‌شه...؟
مجید: فردا عصر بیاید بگیرید...
(زن از داخل کیفش یک عکس پاره شده بیرون می‌آورد که سعی کرده به هم بچسباند... اما کامل نیست...).
زن: می‌تونید این‌رو درست کنید؟
مجید: خیلی داغون شده... کی این رو این‌طوری کرده؟
زن: خودم... از دستش ناراحت بودم... اقلا زنگ نزده احوال بچه‌شو بگیره...
زن دیگر: زنگ زده... گفتم که خونه نبودی... من گفتم... بهش... بریم ننه... بریم...
(به او کمک می‌کند تا زن گریان را ببرد... مجید متاثر شده است... تلاش می‌کند تکه‌های پازل‌مانند تصویر را کنار هم بگذارد... مرد جوان مهربانی به نظر می‌رسد... باز هم تلفن به صدا درمی‌آید...).
فهرست عوامل
نویسنده و کارگردان: جلیل سامان، تهیه‌کننده: سیداحمد کاشانچی، بازیگران اصلی: آرش مجیدی، امیر آقایی، لیلا زارع، سودابه بیضایی، مجید مشیری و...، مشاور فیلمنامه: مهدی ارگانی، مدیر تصویربرداری: محمد افسری، تدوین: رضا بهارانگیز، طراح چهره‌پردازی: جلال‌الدین معیریان، طراح صحنه: غفار رضایی (با تشکر از پیام سوری)، طراح لباس: مه‌لقا ناقد، مدیر صدابرداری: رضا کنشلو، صداگذاری: آرش قاسمی، موسیقی: فرید سعادتمند، برنامه‌ریز و دستیار اول کارگردان: پیام حنفی، منشی صحنه: مهرنوش صحرانورد، مدیران تولید: جلال نیایی و دانیال کاشانچی، جلوه‌های ویژه: عباس شوقی، عنوان‌بندی: ساسان توکلی، عکاس: حسن شجاعی، مدیر روابط‌عمومی: رضا استادی، ناظر کیفی: حمیدرضا شیروانیان، کارشناس نظامی: سرهنگ مددی، مدیر تدارکات: محمد معصومی، محصول گروه فيلم و سريال شبكه 3 سيما.