تحولات اخیر مصر بشدت موجبات نگرانی غرب را فراهم آورده است، چرا که مصر در جهان اسلام، جهان عرب و قاره آفریقا و در ارتباط با موجودیت رژیم صهیونیستی دارای موقعیت کلیدی است. مصر تنها کشور آفریقایی است که به واسطه در اختیار داشتن صحرای سینا، آسیایی هم به حساب می‌آید. از طرف دیگر، مصر در جهان عرب، پرجمعیت‌ترین کشور است؛ موقعیت تاریخی این کشور و جایگاه سنتی که در سازمان‌های بین‌المللی و منطقه‌ای داشته و دارد و همچنین نقش این کشور در رهبری جهان عرب طی دوره ریاست‌جمهوری جمال عبدالناصر و محمد نجیب که مصر در اردوگاه شرق قرار داشت، بشدت پررنگ بود. این در حالی است که هم‌اکنون قاهره در اردوگاه غرب قرار دارد و این امر تا حدود زیادی نقش رهبری را از آن سلب کرده است. مساله دیگر اینکه مصر سامان‌دهنده بسیاری از جریان‌ها و روند‌ها در جهان عرب طی 50 سال گذشته بوده است. در ارتباط با رژیم صهیونیستی هم مصر نقش ممتاز و پیشتازی (چه در زمان جنگ با اسرائیل و چه در زمان سازش با رژیم صهیونیستی) ایفا کرده و همیشه در صف اول قرار داشته است. در اتحادیه آفریقا هم مصر نقشی کلیدی را برعهده دارد و رهبری بسیاری از روندهای سیاسی – امنیتی قاره آفریقا برعهده مصر است. از طرف دیگر مصری‌ها پایه‌گذار جنبش عدم تعهد هستند که این جنبش نقش قابل ملاحظه‌ای در طول حدود 50 سالی که از پایه‌گذاری و فعالیت آن می‌گذرد، داشته است. در طول 50 سال گذشته تحولات مصر، وضعیت دومینویی را در جهان عرب به وجود آورده است. زمانی که مصری‌ها، پرچمدار جنبش‌های ناسیونالیستی بودند، این جنبش‌ها بخش وسیعی از جهان عرب را متاثر کرد، سیستم‌های پادشاهی را برانداخت و در بسیاری از کشورها همانند عراق، یمن و سوریه به تاسیس نظام‌های جمهوری انجامید. در زمان سازش هم سازش مصری‌ها در سال 1358 در کمپ دیوید به سلسله مذاکراتی بین کشورهای عربی و صهیونیست‌ها به صورت علنی و رسمی یا به صورت محرمانه و غیررسمی منجر شد. بنابراین باید اضافه کرد که از نظر مذهبی هم موقعیت مصر از دو جنبه، محوری و اساسی است. یک جنبه آن به نهاد الازهر بازمی‌گردد که کانون تربیت مبلغان اهل سنت بویژه در بین پیروان مذاهب حنفی و مالکی است، همین‌طور جریان مذهبی اخوان‌المسلمین که امروز در بیش از 17 کشور عربی- اسلامی شعبه دارد و توانسته حداقل 3دولت اخوانی را در ترکیه، فسطین و سودان بر سر کار بیاورد. کانون اخوان‌المسلمین، مصر است و پایه‌گذار این جنبش مصری‌ها و افرادی همانند حسن البنا و سیدقطب هستند.
بنابراین طبیعی است، آمریکا، اروپا و رژیم صهیونیستی نسبت به تحولاتی که در مصر می‌گذرد، بسیار حساس و نگران باشند و تمام تلاش‌های خود را برای پیشگیری از وقوع یک انقلاب سیاسی انجام دهند. به همین دلیل هم طی چند روز گذشته که تظاهرات مردمی در مصر آغاز شده، هیات حاکمه آمریکا تمام فعالیت و توجه خود را به سوی مصر منعطف کرده است. اوباما تاکنون بیش از 3 بار درباره تحولات مصر اظهارنظر کرده و ضمن اعلام حمایت از رژیم مبارک از مردم خواسته تا خواسته‌های خود را با روش‌های مسالمت‌آمیز و دموکراتیک پیگیری کنند. جوزف بایدن، معاون رئیس‌جمهور آمریکا نیز 2 بار در این‌باره موضع‌گیری کرد. همچنین سخنگوی کاخ سفید و سخنگوی وزارت خارجه آمریکا در چندین نوبت اظهارنظر کردند. کاخ سفید در این‌باره بیانیه‌ای صادر کرده و برخی از مقامات مصری از جمله رئیس ستاد مشترک ارتش مصر با مقامات آمریکایی دیدار داشت و ارتباطات لحظه‌ای بین کاخ سفید و قاهره برقرار است، برای اینکه مانع شکل‌گیری تحول بنیادینی در مصر شوند. به نظر می‌آید که آمریکایی‌ها، حسنی مبارک را وادار کرده‌اند تا با انحلال دولت از حرارت تظاهرات مردمی علیه رژیم مصر بکاهد و همین‌طور وعده‌های اقتصادی که این روزها مبارک برای مردم مطرح می‌کند، وعده اصلاحات دموکراتیک و برگزاری انتخابات پارلمانی سالم و ... همه در این راستا صورت می‌گیرد اما در یک ارزیابی و چشم‌انداز کلی باید گفت که مردم مصر طی 40 سال گذشته، یعنی از زمان روی کار آمدن «انور سادات» در سال 1970، دشواری‌های زیادی را تجربه کرده‌اند. دولت مصر با برقراری رابطه با رژیم صهیونیستی عملا در مقابل گرایشات طبیعی ضداسرائیلی مردم مصر قرار گرفت. همچنین حکومت 30 ساله حسنی‌مبارک، عملا مصر را به دوره قبل از انقلاب ناصر (یعنی قبل از 1358) سوق داد. در واقع مصری‌ها خود را در برابر رژیم سلطنتی‌اي که تلاش می‌کند، حکومت را از پدر به پسر منتقل کند، می‌بینند. استبداد حاکم بر حکومت حسنی مبارک و سیطره خانواده مبارک بر اقتصاد و سیاست مصر، فضای تنفسی فعالان و جامعه روشنفکری مصر را بشدت تنگ کرده است، در حالی که مصری‌ها دارای تمدنی بسیار کهن، فرهنگی بسیار غنی و مردمی بسیار رشید هستند. 75 میلیون جمعیت مصر طی 40 سال گذشته در عرصه بین‌المللی و منطقه‌ای دچار عقبگرد زیادی شده‌اند و میراث مصر در دوره سادات و مبارک به تاراج گذاشته شد. سرکوب‌های داخلی مصر نیز امکان زندگی مسالمت‌آمیز را بر چهره‌های فعال سیاسی مسدود کرد. به همین دلیل بسیار بعید است که مردم مصر با وعده‌هایی که آمریکایی‌ها می‌دهند، به خانه اول بازگشته و دومرتبه اجازه دهند که حسنی مبارک، صرفا با تغییر دولت یا وعده برگزاری انتخابات به حکومت خود ادامه دهد. ظاهرا آمریکایی‌ها هم امید خود را نسبت به ادامه حکومت مبارک از دست داده‌اند. به همین دلیل نیز روز جمعه‌ای که در مصر «روز خشم» نام گرفت، جو بایدن اعلام کرد که آمریکا درباره کمک به مصر تجدیدنظر می‌کند که این امر به معنای ناامیدی آنها از کاهش تظاهرات مردم در مصر است. البته مصری‌ها می‌دانند که آمریکایی‌ها سالانه 2 میلیارد دلار به مصر بابت تلاش این رژیم برای حفظ رژیم صهیونیستی و عادی‌سازی روابط این رژیم با کشورهای عربی و همچنین مشروعیت بخشیدن به آن در منطقه خاورمیانه می‌پردازند. در واقع این کمک دستمزدی است که طی 33 سال گذشته پس از انعقاد قرارداد کمپ دیوید، آمریکایی‌ها به حکومت مصر می‌پردازند که البته نیمی از این 2 میلیارد دلار، به صورت تسلیحاتی پرداخت میشود. تسلیحاتی که آمریکایی‌ها در اختیار رژیم مبارک قرار می‌دهند، تاکنون جز در مواجهه با مردم مصر کاربرد دیگری نداشته است.
* کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه