محمد صابری:
نشست خبری رونمایی از مجموعه آثار دفاع مقدسی ابراهیم حاتمی‌کیا بعد از ظهر روز یکشنبه10بهمن‌ماه در محل موسسه رسانه‌های تصویری برگزار شد؛ نشستی که اگرچه خروجی آن رونمایی از مجموعه‌ای ارزشمند از چند فيلم فاخر 30سال سینمای ایران بود اما ابراهیم حاتمی‌کیا در‌آن ضمن بیان دیدگاه‌ها و دغدغه‌های خود پیرامون انتشار این آثار گریزی به دغدغه‌های همیشگی خود نیز زد و باردیگر حکایت مهجوری سینمای دفاع مقدس را از نو مرور کرد. آنچه در ادامه می‌آید مشروح اظهارات این کارگردان نام‌آشنای سینمای ایران پیرامون انتشار مجموعه «پلاک» (شامل 3فیلم کوتاه و 13 فیلم بلند کارنامه این کارگردان؛ هویت، دیده‌بان، مهاجر، وصل نیکان، ازکرخه تا راین، خاکستر سبز، بوی پیراهن یوسف، برج مینو، آژانس شیشه‌ای، روبان قرمز، موج مرده، ارتفاع پست و به نام‌پدر) و حال و روز سینمای دفاع مقدس در این سال‌هاست.
فیلم‌های ما و فیلم‌های چاپلین!
حاتمی‌کیا در ابتدای این نشست به انگیزه ابتدایی خود برای گردآوری مجموعه آثارش پرداخت و گفت: «خیلی خوشحالم این پروژه که در ابتدا به همت آقای پیرهادی و خودم آغاز شده بود امروز به سرانجام رسیده است. جرقه این حرکت از آنجا خورد که می‌دیدم تلویزیون آثار ما را پخش می‌کند اما به قدری کثیف و با خط و خطوط ناشی از فرسودگی که اگر نوجوان امروز این فیلم‌ها را در کنار آثار چارلی چاپلین ببیند، به نظرش می‌آید فیلمسازان نسل ما مربوط به دورانی ماقبل چاپلین هستند! در این زمینه شکوه‌هایی هم به آقای ضرغامی داشتم اما همین، جرقه‌ای شد برای جمع‌آوری و بازنشر نسخه‌های باکیفیت آثارم که تقریباً 2 سال پیش خورده شد. دیدم در این زمینه اول خودم باید دست به کار شوم و واقعا از همت دوستان تهیه‌کننده سپاسگزارم که با روی باز با این برنامه که از ابتدا هم انتفاعی نبود و جنبه فرهنگی داشت مواجه شدند». وی افزود: «بارها پیش آمده بود که از دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی از من فیلمی تقاضا می‌کردند و در صورتی که از پس من برمی‌آمده، فیلم‌هایی را به این دوستان داده‌ام که کیفیت مطلوبی نداشته‌اند. حتی در خارج و کشورهای غربی هم چنین مواردی داشته‌ام. پیش آمده بود که از ما تقاضای فیلم می‌کردند اما یا نداشتیم یا اگر نسخه‌ای موجود بود، ترجمه نشده و بدون زیرنویس بود. این مسائل همیشه من را اذیت می‌کرد، بویژه که این آثار بیشتر مرتبط با سینمای جنگی است که در آن سوی آب‌ها هموار مهجور بوده است». حاتمی‌کیا تصریح کرد: «هنوز که هنوز است توضیح جنگ ایران و عراق برای آن سوی مرزها دشوار است. در چنین شرایطی ما هم فیلم باکیفیت برای ارائه در مجامع آنها در اختیار نداشتیم و هر از گاهی که خودم برای حضور می‌رفتم، حس می‌کردم که با دست خالی می‌روم. با همین دغدغه‌ها کار را آغاز کردیم و با همت موسسه رسانه‌های تصویری و شخص آقای داروغه‌زاده، کار پیش رفت و در تمام مراحل و با تمام قوا سعی کردیم کیفیت آثار حفظ شود».
گام اول از خود ما بود
کارگردان «مهاجر» در بخش دیگری از اظهاراتش گفت: «امیدوارم این اتفاق برای فیلمسازانی که قطعا از من ارجح هستند با همت خودشان بیفتد. مطمئنا با انتشار این مجموعه پشت‌سر من حرف‌هایی خواهد بود مبنی‌بر اینکه مشخصاً ارگانی تصمیم گرفته‌است کارهای من را منتشر کند و من هم در کناری نشسته‌ام تا این اتفاق بیفتد اما واقعیت این است که ما خودمان در آغاز این طرح را آغاز کردیم و دغدغه اولیه از آن خود ما بود. من بعضاً وقتی با برخی کارگردانان صحبت می‌کنم و سراغ نسخه‌ای از فیلمشان را می‌گیرم به‌راحتی می‌گویند که نداریم و این نشان می‌دهد که انگار دغدغه‌ای در این زمینه ندارند، برای من اما کیفیت نگهداری آثارم بشدت مهم است. از امروز خیز من به‌سویی است که آثارم را با کیفیتی بسیار بالاتر از این مجموعه، حتی با استانداردهای بلو-ری چاپ و منتشر کنم. معتقدم این آثار باید با کیفیت روز ارائه شود تا هرکس در منزل خود دسترسی به این آثار با کیفیت مطلوب داشته باشد».
قصه یک غصه قدیمی
حاتمی‌کیا در ادامه در پاسخ به سوالی درباره کیفیت هماهنگی حقوقی با تهیه‌کنندگان فیلم‌هایش گفت: «هماهنگی با این دوستان صورت گرفته اما همین‌جا بد نیست به این نکته اشاره کنم که بحث کپی‌رایت قصه و غصه قدیمی سینمای ما است. فکر می‌کنم بنده جزو سینماگرانی باشم که فیلم‌هایم در طول سال اگر اغراق نکرده باشم بیش از 20 بار از شبکه‌های مختلف پخش می‌شود اما تنها دعای خیر تماشاگران نصیب ما می‌شود! به تعبیری پخش این آثار تنها ذخیره آخرت ما می‌شود و هیچ ذخیره دنیایی ندارد، الحمدلله مسؤولان هم هیچوقت نسبت به این قضیه احساس مسؤولیت نمی‌کنند. احتمالا ایشان هم فقط دعا می‌کنند ما سرپا باشیم. مساله کپی‌رایت مساله مهمی است که ای‌کاش در جایی به‌طور مبسوط پیرامون آن صحبت شود و به نتایجی برسد». کارگردان «آژانس شیشه‌ای» با اشاره به کیفیت متمایز آثار ارائه شده در مجموعه «پلاک» نسبت به نسخه‌های اکران شده در سینماها افزود: «برخی فیلم‌های موجود در این مجموعه سکانس‌های حذف شده در زمان اکران داشته‌اند که من در این مجموعه همه آن سکانس‌ها و صحنه‌ها را در فیلم‌ها گنجانده‌ام. سکانس‌هایی که خودم حذف کرده بودم اما دوباره به‌صورت کامل آنها را منتشر کرده‌ام. این قضیه البته فقط درباره فیلم‌هایی که امکان تدوین دیجیتالشان میسر بود ممکن شد. درباره فیلم‌های قدیمی‌تر مانند دیده‌بان و مهاجر متأسفانه این امکان وجود نداشت. از این لحاظ، این بسته می‌تواند یک بسته فرهنگی و مطالعاتی درباره فیلمسازی به نام ابراهیم حاتمی‌کیا در حوزه سینمای دفاع مقدس محسوب شود».
به سینمای جنگ بازمی‌گردم
اما نکته‌ای که ابراهیم حاتمی‌کیا ترجیح داد باردیگر بر آن تاکید کند دور نشدن از سینمای جنگ بود. وی در این زمینه تصریح کرد: «من قطعا باز هم فیلم‌های جنگی و فیلم‌هایی در ارتباط با جنگ خواهم ساخت اما اینکه این اتفاق کی رخ خواهد داد را نمی‌دانم. تصمیم من پس از« موج مرده» این بود که دیگر به‌طور صرف در حوزه سینمای جنگ نمانم و به دیگر حوزه‌ها هم ورود داشته باشم اما حتما بازهم فیلم جنگی خواهم ساخت». حاتمی‌کیا در تشریح برنامه‌های در دست پیگیری‌اش برای بازگشت به سینمای جنگ هم گفت: «ان‌شاءالله پس از پروژه چمران که در تابستان سال بعد کلید خواهد خورد سعی خواهم کرد فیلمی درباره احمد متوسلیان هم بسازم اما هنوز در مراحل مقدماتی این 2 پروژه هستم».
این فيلم‌ها بوی کهنگی می‌دهد
وعده بازگشت حاتمی‌کیا به سینمای جنگ همزمان بود با تحلیل جالب او درباره وضعیت این سال‌های سینمای جنگ: «من فیلم‌های دفاع مقدسی این‌سال‌ها را فیلم‌هایی کهنه می‌دانم. این آثار بوی نا و عقب‌افتادگی می‌دهند و دلیلش هم این است که تصمیم‌گیرندگان این عرصه دچار جمود‌ند و ذهنیت فریز شده‌ای دارند. اگر فیلمسازان جوان وارد عرصه دفاع مقدس شوند (که امیدوارم برخی کارهایشان در این سال‌ها به نمایش گذاشته شود)، قطعا حرف‌های تازه‌ای خواهند داشت. امروز، نسل فرزند من باید از جنگ بگوید. آنها باید حرف‌های تازه خود را با تصاویری نو بیان کنند اما متاسفانه این اتفاق رخ نمی‌دهد، چرا که فیلم‌هایی از این دست معمولاً مربوط به بخش خصوصی نمی‌توانند باشند و بخش دولتی هم معمولا مدیران ترسویی در این عرصه‌ها دارد که می‌خواهند در آرامش کارهایشان را پیش ببرند. همین باعث می‌شود که فیلم‌های دفاع مقدسی تولید شده در این سال‌ها فیلم‌های مرده‌ای باشند. من تاسف می‌خورم وقتی فیلم‌هایی را امروز می‌بینم که می‌توانست 15 - 10 سال قبل ساخته شود، هنرمند کجای این اثر ایستاده است؟»
ما ذبح شدیم تا...
یکی از تامل‌برانگیزترین بخش‌های اظهارات حاتمی‌کیا اما آنجا بود که نقبی به کیفیت حضور سینمای دفاع مقدس در سطح جشنواره‌های جهانی زد و در پاسخ به سوالی درباره چرایی عدم حضور آثارش در این جشنواره‌ها گفت: «کیفیت حضور فیلم‌هایم در جشنواره‌های جهانی از غصه‌های همیشگی من است که پیش‌تر هم به آن اشاره کرده‌ام. من با فیلم‌هایم زیاد به کشورهای خارجی رفته‌ام اما سینمای ما خیلی مساله آن سوی آب‌ها نیست، مگر در مراکز تحقیقاتی. در جشنواره‌های سینمایی معمولا آثاری از این جنس جایی نداشته‌اند و یکی از دلیل‌هایش هم قصور مسؤولان وقت بابت فیلم‌های جنگی بود». کارگردان «از کرخه تا راین» در تشریح این قصور ادامه داد: «یادم هست در مقطعی برای جلوگیری از فشار انتقادها به جریان فیلم‌های جشنواره‌ای، فارابی جشنواره‌ها را مجبور می‌کرد که در ازای قبول یک فیلم، حتما یکی از فیلم‌های حاتمی‌کیا را هم باید قبول کنند؛ فیلم مرا آویزان فیلم دیگران می‌کردند تا بعدها فهرست قابل دفاعی داشته باشند! اگر تحقیق کنید می‌بینید در مقطعی انگار فیلم‌های من بیشتر از فیلم‌های آقای کیارستمی در جشنواره‌های مختلف حضور داشته اما در واقعیت اصلا اینگونه نبود، این دروغ محض بود. در آن مقطع ما ذبح شدیم برای کاهش فشار منتقدان به سینمای جشنواره‌ای. اینها غصه من بود که نگهبانان حوزه دفاع مقدس خیلی نگهبانان امینی نبودند و همواره فیلم‌های دفاع مقدس در آن سوی آب‌ها مهجور بوده؛ سینمایی که مشخصاً محصول پس از انقلاب و به‌عنوان اصیل‌ترین سینمای ما قابل طرح است. متأسفانه در این زمینه به‌رغم همه ادعاها و دلسوزی‌ها جنس دوستی‌ها بیشتر دوستی خاله خرسه بوده و هست. برخی حمایت‌ها بیشتر به سمت و سویی می‌رود که بیش از پیش اینگونه سینمایی را مهجور کند».
چشمه‌اي که خشکید
حاتمی‌کیا ادامه داد: «این یک واقعیت است که نگاه دنیا نسبت به سینمای جنگ یک نگاه کاملاً ضدجنگ است، بویژه در جشنواره‌های اروپایی. البته جنگ فی‌نفسه هم تعریف مثبتی ندارد اما فیلم‌های من هیچگاه نگاه سلبی به این قضیه ندارد بلکه نگاه ایجابی دارد. به این معنا که از آدم‌های حاضر در فضای جنگ صحبت می‌کنم که غالبا هم نگاه‌های آرمانی دارند. این نگاه‌ها در سینمای دنیا معنا ندارد و اصلاً فضاسازی برای این نگاه در آنجا قابل درک نیست. ما فیلم‌های دفاع مقدسی داشته‌ایم که در جشنواره‌های خارجی هم حضور داشته‌اند اما آن فیلم‌ها فیلم‌هایی کاملا ضدجنگ بوده‌اند. مثلا عزیز ما آقای عیاری فیلم «آبادانی‌ها» را براساس فیلم «دزد دوچرخه» دسیکا ساخت؛ فیلمی که درباره ایتالیای پس از جنگ صحبت می‌کند، ایتالیای فاشیسم‌زده که شاکله اصلی فیلم دسیکا را تشکیل می‌دهد یا مثلا فیلم «دندان مار» آقای کیمیایی که اتفاقاً حضور بین‌المللی هم داشت. از فیلم‌هایی که براساس نگاه ضدجنگ ساخته شود آن‌سوی آب هم استقبال می‌شود اما نگاه من نوعی از این جنس نیست. من همواره از آدم‌های جنگ حرف زده‌ام. صحبت از آدم‌های جنگ هم نه در آنجا که در همین‌جا هم کار دشواری است. این سینما در این سوی آب هم مهجور است». کارگردان «به نام پدر» تصریح کرد: «متاسفانه جریان سینمایی که می‌توانست همچون یک چشمه از دل بچه‌های جنگ شکل بگیرد و کم‌کم راه خود را در سینمای ایران باز کند و حرف‌های بسیاری برای امروز داشته باشد، به‌دست خود دوستان خیرخواه تا حد بسیاری خشکانده شد و دیگر تبدیل به یک چشمه خشک شده‌است که هر روز باید دعا کنیم تا شاید از آن آبی بجوشد».