سیدبهزاد اخلاقی:
مصر در طول یک هفته گذشته صحنه شدید‌ترین درگیری‌های خیابانی میان نیروهای امنیتی و مردمی بود که خواستار برکناری آخرین فرعون هستند. این درگیری‌ها جان بسیاری از مردم این کشور را گرفت و هزاران نفر را راهی بیمارستان کرد. بحران امنیتی با الهام گرفتن از انقلاب تونس، قاهره و شهرهای بزرگ دیگر مصر را یکی پس از دیگری در نوردید و در برخی از این شهرها دفتر حزب حسنی مبارک به آتش کشیده شد. مردم نگران با برپایی نماز در خیابان‌ها با ماشین‌های آب‌پاش مورد استقبال قرار گرفتند و حتی پرواز جنگنده‌های ارتش بر فراز پایتخت نیز نتوانست ترس را در وجود این مردم ایجاد کند.
انقلاب تونس که با گذشت نزدیک به یک‌ماه هنوز در فراز و نشیب قرار دارد تمام دنیای عرب را به حرکت واداشته است. خودسوزی جوانان از عوامل قابل توجهی است که در اکثر این تحرکات اجتماعی قابل مشاهده است. فردی که خودسوزی می‌کند در مرحله نخست اقدامش برای زیر سوال بردن دیگران بوده و قصد دارد آنها را به عنوان مقصر اصلی جلوه دهد. هنری کسینجر از استراتژیست‌های آمریکا در زمان فروپاشی شوروی از تغییرات در جهان عرب سخن گفته بود که به نظر می‌رسد اکنون این پیش‌بینی به واقعیت رسیده است. اما شرایط در تونس با دیگر کشورهای جهان عرب تفاوت‌هایی دارد. تونسی‌ها در سطح مطلوبی از توسعه اجتماعی قرار دارند که این مساله در مصر کمتر و در اردن و یمن در جایگاه بسیار پایین‌تری است. تونس در طول سال‌های دیکتاتوری بن‌علی با رشد سواد، جایگاه اجتماعی قابل قبولی را در اختیار داشت اما رژیم مبارک نتوانست این توسعه را ایجاد کند. تحولات، تمام جامعه عرب و پس از آن آفریقای مرکزی را در پی خواهد داشت. این یک کنش اجتماعی است که غیرقابل انکار است. تونس به عنوان پیشگام این تحرکات توانست دیکتاتور خود را تحت پیگرد جهانی قرار دهد اما آیا مبارک به سادگی حاضر به ترک کشورش است. حاکمیت در کشورهای عربی بر 2 ستون ارتش و حمایت‌های خارجی استوار است. در تحولات مصر و تونس فصل مشترک عدم حمایت ارتش و حامیان خارجی از دولت‌های مبارک و بن‌علی بوده و اکنون احتمال تکرار سناریوی بازگشت ارتش به قدرت، بیش از پیش محتمل به نظر می‌رسد. ارتش تونس از هیچ دولتی حمایت نکرده و ارتش مصر نیز در کنار نیروهای امنیتی حضور دارد اما در سرکوب دخالتی نمی‌کند. شاید عدم توسعه اجتماعی عاملی برای ادامه حضور مبارک در مصر باشد. سوالاتی از قبیل اینکه آیا مبارک در مسیر خروج قرار دارد یا خیر مطرح است اما آنچه مسلم است اين است كه رژیم‌های دیکتاتوری دنیای عرب نمی‌توانند با همان استاندارد‌های قبلی در قدرت حضور داشته باشند. اگر مصر به سوی فضای باز سیاسی و مشارکت تمام احزاب در قدرت حرکت کند کشور از جاده افراطی‌گری فاصله می‌گیرد و مبارک می‌تواند بر زمان حکومت خود بیفزاید. ممکن است در یک انتخابات آزاد رژیم شکست بخورد اما ساختار‌های قدرت در نظام مصر به کندی تغییر خواهند کرد. در مصر، مبارک بعد از 25 ژانویه 2011 نیروهای امنیتی خود را در خیابان‌ها حفظ و اجازه شلیک گلوله‌های جنگی را صادر کرد، کاری که بن‌علی انجام نداد. در مصر رژیم مبارک فیس‌بوک و شبکه‌های اجتماعی را که نیروی محرکه‌ای برای جامعه جوان این کشور به‌شمار می‌رفت مسدود کرده است، کاری که بن‌علی عکس آن را انجام داد. هرچه زمان در تونس به جلو حرکت می‌کرد حلقه رژیم بن‌علی باز‌تر می‌شد اما در مصر عکس این مساله رخ می‌دهد. دولت از تمام قوای خود برای سرکوب استفاده می‌کند. جهان به دنبال ثبات در مصر است. اسرائیل از یک سو تغییرات در مصر را با واهمه دنبال می‌کند. قاهره و تل‌آویو همپیمانان نزدیک یکدیگر بوده‌اند و هر نوع تغییری بزرگ‌ترین و مهم‌ترین همکار اسرائیل را در جهان عرب از این دولت دور می‌کند. اقلیت مصری که در آمریکا، اروپا و روسیه ساکن هستند موافق برگزاری انتخابات آزاد در سال آینده هستند. مهم‌ترین گزینه برای رسیدن به قدرت در مصر محمد البرادعی 68 ساله است. اما همانند بیشتر کشورهای عرب یک رئیس دولت عملا برای یک یا 2 دوره در قدرت نمی‌ماند و قدرت او به دهه‌ها می‌انجامد. البرادعی گزینه مناسبی است که همگان بر او در مصر توافق دارند اما این مساله مصر را به سوی یک رژیم دموکراتیک با استاندارد‌های مردم‌سالارنه پیش نخواهد برد. ساختار ذهنی و اجتماعی مصر برای تغییر به سال‌های متمادی نیاز دارد. نقش احزاب در این کشور پررنگ‌تر از کشورهایی مانند اردن یا یمن است به همین جهت این پروسه می‌تواند سریع‌تر پیش رود. اما به نظر نمی‌رسد مبارک به‌رغم تمام فشاری‌هایی که به او وارد می‌شود از قدرت استعفا دهد یا کناره‌گیری کند. رفورم تا انتخابات آتی در سال 2012 ادامه خواهد داشت و در بهترین حالت مصر به سوی یک همه‌پرسی عادلانه پیش می‌رود. نکته قابل بررسی اکنون این است که در جهان عرب نمی‌توان با استاندارد‌های سال‌های گذشته حکومت کرد و در صورتی که فشار بیشتر شود، فشار‌ها به کشورهای همسایه سرریز کرده و تغییرات همانند کاشی‌های به یکدیگر پیوسته دولت‌ها را فرو خواهند ریخت.
منبع: کامرسانت/ 31 ژاونیه 2011