زهرا قزیلی: ساخت سریال‌های ویژه ماه مبارک رمضان بیش از 2 دهه است که رواج یافته، تلویزیون در این فرصت پیش‌آمده با برنامه‌ریزی درست می‌تواند در این ماه مخاطبان بسیاری را جذب کند، لذا هر سال تنور رقابت میان شبکه‌ها و تولیدکنندگان گرم‌تر می‌شود. شروع ساخت سریال‌های ویژه ماه مبارک رمضان سال 77 با سریال «نیمه پنهان ماه» رقم خورد و از آن سال به بعد سریال‌های مناسبتی ماه رمضان فراگیر شد. امسال هم تلویزیون تدارک ویژه‌ای را برای ماه مبارک رمضان دیده است و سریال‌هایی مانند «مدینه»، «فاخته»، «هفت‌سنگ» و «جاده قدیم» را برای پخش در ماه میهمانی خدا در نظر گرفته است. با 2 تن از تهیه‌کنندگان سریال‌های ماه مبارک رمضان به گفت‌وگو نشستیم و از مضامین داستان، چگونگی ارتباط با مخاطب و تاثیرات سریال‌ها در ماه مبارک رمضان بر مخاطب جویا شدیم که از نظرتان می‌گذرد. سریال «جاده قدیم» که توسط بهرام بهرامیان کارگردانی می‌شود، محصول سیما فیلم است. این سریال روایتگر روزهای آغاز زندگی مشترک نعمت و زینت است که پس از عروسی‌‌شان همراه با یک گاو که جهیزیه زینت و تنها دارایی آنهاست به تهران می‌آیند. با گم شدن این گاو در بدو ورودشان به شهر دردسرها آغاز می‌شود. علی تقی‌پور، تهیه‌کننده این سریال درباره تنوع لوکیشن‌ها و شرایط تولید این مجموعه به سؤالات ما پاسخ گفت.
تقی‌پور: ماهیت جست‌وجوگرانه «جاده قدیم»
داستان درباره فروش یک گاو است که در انتها تصمیم می‌گیرند سرمایه خود را نگه‌داشته و از فرآورده‌های آن استفاده کنند، این سریال با موضوعی که روایت می‌شود چقدر می‌تواند مردم را به سمت صرفه‌جویی در مصرف و استفاده از منابع سوق دهد؟
همانطور که خودتان اشاره کردید به داستان کار، نتیجه‌ای که در نهایت مخاطب از این داستان می‌گیرد همین بحث استفاده از سرمایه‌ای است که افراد در اختیار دارند. در اینجا آدم‌های قصه ما به این نتیجه می‌رسند که باید از همین گاو و فرآورده‌هایش استفاده کنند. این یک جور نمادپردازی در سریال است. اما در عین حال نمی‌خواهیم شعار دهیم و می‌خواهیم در قالب روایت یک قصه پرکشش چنین پیامی را منتقل کنیم. به طور کلی انتقال پیام به شکل غیر‌مستقیم بیشتر جوابگو است. برای همین در این سریال شما خواهید دید قصه و جذابیت روایت حرف اول را می‌زند.
دو تیم کار می‌کنند
با توجه به زمان محدودی که در اختیار دارید از چند دوربین برای تصویربرداری بهره می‌برید؟
در این پروژه به خاطر اینکه کار را به شکل مطلوبی برای پخش در ایام ماه مبارک رمضان برسانیم و در عین حال عجله‌ای هم نشود گروه کارگردانی دو گروه شدند و در حال حاضر با دو تیم صورت می‌گیرد. در واقع حمید بهرامیان هم برای کارگردانی به کمک برادرش آمده و بخش‌هایی از کار را هدایت می‌کند.
انتخاب بازیگران براساس توانایی
علاوه بر استفاده از بازیگران مطرح از حضور محرم زینال‌زاده که کمتر جلوی دوربین حاضر شده است استفاده کردید و جمعی از بازیگران تئاتر، تلویزیون و سینما را در این سریال جمع کردید، چقدر در انتخاب بازیگران نقش داشتید؟
ما معمولا در انتخاب بازیگر با نظر نویسنده، کارگردان و تهیه‌کننده جلو می‌رویم. در واقع مهم است که نویسنده چه کاراکتری را در ذهن داشته و فیلمنامه را نوشته. در عین حال کارگردان هم کسانی را مد نظر دارد. در بازیگران اصلی بویژه نظر هر سه نفرمان تجمیع شد. حالا ممکن است درباره برخی بازیگران فرعی پیشنهاد یکی از ما سه نفر به دیگری باشد. اما به عنوان تهیه‌کننده مشخص است که درنهایت باید این انتخاب به تایید من برسد. آقای زینال‌زاده هم لطف کردند به گروه بازیگران ما ملحق شدند. ما اساسا در این کار بنای انتخاب‌ها را بر اساس توانایی بازی بازیگران گذاشتیم و توانایی‌شان در کار کمدی اما با تعریف درست آن.
کارهای مناسبتی استرس زا است
سریال‌های مناسبتی (ماه‌های محرم و رمضان) با عجله و پرشتاب آماده می‌شود، این شتاب چقدر روی کیفیت کار تاثیر می‌گذارد و شما با توجه به تجربه اول تهیه سریال‌های مناسبتی چگونه این محدودیت زمان را مدیریت کردید؟
تهیه‌کنندگی یعنی مدیریت زمان، یعنی مدیریت کل پروژه، برای همین اولین کسی که در کار تولید یک پروژه حتی اگر مناسبتی باشد نباید اضطرابی داشته باشد تهیه‌کننده است، چون این استرس به کل گروه منتقل می‌شود. در عین حال ما در تولید هر پروژه‌ای باید طبق یک زمان‌بندی مشخص کار را شروع کرده و به پایان ببریم. برای همین در اصل قضیه تفاوت چندانی ندارد. اما قبول دارم که کارهای مناسبتی از نظر روانی بار استرس‌زایی دارد. تجربه در تهیه‌کنندگی و داشتن یک تیم خوب که چینش آن با خود تهیه‌کننده است، کمک می‌کند که این استرس‌ها کمتر شود.
برنامه‌ریزی شما برای تولید سریال چند جلسه است و تا چه زمانی تصویربرداری کار ادامه خواهد داشت؟
ما بنا داریم در 110 جلسه کار را به اتمام برسانیم. این برآورد اولیه ما است. امیدوارم طبق همین جدول زمان‌بندی پیش برویم.
اکثر سریال‌های مناسبتی در لوکیشن‌های محدودی تولید می‌شود تا گروه در کمترین زمان تصویربرداری را به پایان برساند. اما کار شما با توجه به موضوع داستان (فروش گاو) به نظر می‌رسد کاری پرلوکیشنی باشد و تعدد لوکیشن بیشتری نسبت به سریال‌های مناسبتی داشته باشید که کار تولید به مراتب سخت‌تر خواهد بود.
اصولا امید سهرابی که نویسنده این پروژه است کاری به محدودیت‌های تولید موقع نوشتن ندارد. به این معنا که قصه‌اش را آن طور که فکر می‌کند درست است روایت می‌کند. برای همین شما در سریال مهرآباد که سال گذشته پخش شد هم می‌بینید که لوکیشن‌های متعددی داشتیم. در این سریال هم بله، تعدد لوکیشن‌ها بالاست. چون اصلا کار یک ماهیت جست‌وجوگرانه دارد و این سه نفر که به دنبال گاو خود می‌گردند سر از جاهای زیادی درمی‌آورند. اما همانطور که گفتم با داشتن یک تیم خوب و همراه این مشکلات کم می‌شود. برای من هم به عنوان تهیه‌کننده کیفیت کار مهم‌تر است. ترجیح می‌دهم به دردسر بیفتم اما ریتم و قصه و ساختار کار درست باشد تا اینکه در یک آپارتمان عده‌ای بنشینند و مدام دیالوگ بگویند. همانطور که گفتم باید در چنین پروژه‌هایی گروه را از ابتدا درست چیدمان کنید تا به نتیجه برسید.
مجید مولایی: روایت دغدغه‌های جامعه در قالب طنز
شبکه 3 سیما که طی چند سال گذشته، سریال ماه رمضانی‌اش همیشه مورد توجه مخاطب بوده است امسال از میان سه سریال، تولید سریال «هفت سنگ» به کارگردانی علیرضا بذرافشان را برای ماه مبارک رمضان انتخاب کرده است. این سریال با موضوع طنز روی آنتن شبکه سه رفته است و مجید مولایی، تهیه‌کننده این مجموعه است. او به سؤالات ما درباره تاثیر سریال‌های مناسبتی بر مخاطب، شرایط تولید و تاثیر سریال‌ها بر سبک زندگی پاسخ داد.
نگاه استراتژیک در سریال‌ها دیده نمی‌شود
سریال‌های مناسبتی چقدر می‌تواند سازندگان برنامه‌ها را به اهداف از پیش تعیین شده خود سوق دهد؟
اصولا در دنیای مدرن امروز در حوزه سریال‌سازی به این صورت عمل می‌شود که یک تعریف استراتژیک برای ساخت سریال دارند و برای تاثیرات آن روی مخاطب برنامه‌ریزی می‌کنند. پس از برنامه‌ریزی حساب‌شده و مدون در حوزه‌های مختلف از جمله اجتماعی، امنیتی، فلسفی، سیاسی و... به سراغ افراد حرفه‌ای در این حوزه می‌‌روند. در ساخت سریال اهداف بلندمدت دنبال می‌شود و برای آن برنامه‌ریزی صورت می‌گیرد به همین دلیل است که با یک سریال چندصد قسمتی ممکن است سبک زندگی افراد تغییر کند یا نگاه سیاسی و اجتماعی آنها با پیگیری سریال تغییر کند و آرام آرام سازندگان اثر در مسیر هدف قرار می‌گیرند.
به طور مثال آمریکا در سال 2001 شروع به بررسی وضعیت استراتژیک خود در جهان و مناطق مختلف می‌کند. از نگاه استراتژیک خطرهایی که ممکن است کشور آمریکا را درگیر کند از جمله تروریسم (که خود باعث ایجاد آن شده است)، بمب اتم، میکروبی، نفوذ تروریست‌ها به کاخ، گروگانگیری رئیس‌جمهور، جنگ و... همه موضوعاتی که به نحوی ممکن است استقلال کشور را به خطر بیندازد و جامعه را از حالت تعادل خارج کند را در یک پروسه پیش‌بینی و تعریف می‌کند. بعد از پیش‌بینی‌ها گروهی شروع به ساخت سریال 24 می‌کند و 10 سال آن را در 8 فصل پخش کردند. در این سریال تروریسم، قدرت نظامی، مبارزه، عملیاتی سازمانی و... مطرح می‌شود و در نهایت قدرت خود را به رخ می‌کشد. بسیاری معتقدند انتخاب رئیس‌جمهور سیاهپوست تاثیرات سریال «24» است. یا در حوزه فلسفی همین طور تبدیل به یک اثر نمایشی می‌شود. اما در کشور ما برخلاف کشورهای دیگر است و حرکت ساخت سریال از پایین به بالا است. نویسنده طرحی را می‌نویسد و تهیه‌کننده به سراغ مدیران بالادستی می‌رود و کار را ارائه می‌دهد. اگر تعریف استراتژی مدون و مشخصی وجود داشته باشد، تاثیرات فرهنگی بیشتری را شاهد خواهیم بود. اما متاسفانه دیده شده بعضی از آثار به‌گونه‌ای طراحی شده است که از هدف اصلی که مد نظر مدیران بوده دور شده است. در ایران سیستم تولید سریال از پایین به بالاست، گاها وقتی از بالا به پایین سفارش داده می‌شود می‌بینیم که برخی مدیران شناخت کافی از توانایی افراد و هنرمندان ندارند که موجب می‌شود. شاهد اتفاق خوبی نباشیم. برخی از مدیران به اساتید دانشگاه‌ها و محققان سفارش کار می‌دهند، این عزیزان هم شناخت لازم از حوزه نمایشی ندارند و حاصل کار آنچه شایسته است نخواهد بود.
چقدر در «هفت سنگ» به دغدغه‌هایی که داشتید دست یافتید؟
دغدغه‌ام در این سریال این بود که آیا می‌توانیم از طریق گونه طنز مفاهیمی که دغدغه امروز جامعه است را روایت کنیم و به مسائل خانواده‌ها که برای افراد جامعه ملموس است نزدیک شویم به طور مثال در کانون خانواده حمایت از زن و شوهر چگونه باید باشد؟ چقدر باید از خودخواهی‌ها بگذریم و به جای منیت به ما فکر کنیم؟ چه کاری باید انجام دهیم کانون خانواده قوام داشته باشد؟ چه باید بکنیم که از خودخواهی به دیگرخواهی برسیم؟ مقوله «ترس» چه کارکردی در زندگی ما می‌تواند داشته باشد؟ «وهم» و «ترس واقعی» چه تعاریفی دارند و چگونه از یکدیگر تفکیک می‌شوند.
شکل‌گیری سریال با همفکری انجام شد
برای رسیدن به این دغدغه‌ها باید همفکری خوبی با نویسنده داشته باشید.
بله، همین طور است. ما مسائلی که می‌تواند در یک خانواده بحران ایجاد کند را لیست کردیم، بر اساس این لیست من و آقای بذرافشان که رفاقت دیرینه‌ای داریم با هم به بحث و تبادل نظر پرداختیم. دقیقا پروسه شکل‌گیری این سریال یک همفکری بود، بعد به چگونگی فرم روایت پرداختیم. خب، سریال‌های روز دنیا را دیدیم و احساس کردیم با توجه به مضمونی که قرار است آن را روایت کنیم بهتر است به صورت اپیزودیک باشد اما شخصیت‌ها در اپیزودهای مختلف متفاوت نیستند و در هر اپیزود قصه‌ای مجزا روایت می‌شود، به نوعی قصه‌هایی که روایت می‌شود به صورت تماتیک با هم ارتباط دارند. مانند ادبیات کهن و کلاسیک از جمله داستان‌های مولانا یا منطق‌الطیر عطار، قصه‌ها از نظر مضمونی در یک سمت و سو هستند.
چگونه مدیران شبکه را برای تولید سریال مجاب کردید؟
ما هم مانند دیگر دوستان در این حوزه دو، سه قسمت کار را ارائه دادیم. آن زمان آقای تخشید، مدیر فیلم و سریال شبکه سه سیما بودند و نسبت به کارهای ما شناخت کافی داشتند و پذیرفتند و مراحل تولید پیگیری شد.
شباهت با «ساختمان پزشکان» در نحوه روایت است نه قصه
این سریال به قصد پخش از ماه مبارک رمضان ساخته نشده است و وقفه‌ای در شب‌های قدر خواهد داشت با این وجود چقدر می‌تواند بیننده را با خود همراه کند؟
سریال به صورت اپیزودیک است و اعضای خانواده‌ها مشترک هستند. به عقیده من مخاطب می‌تواند با شخصیت‌های داستان که قسمت‌های مختلف ماجراهای متفاوتی خواهند داشت ارتباط برقرار کند. شاید یکی از دلایلی که بسیاری معتقدند شبیه به «ساختمان پزشکان» است، این باشد که ساختمان پزشکان هم همین گونه روایت را برای تعریف ماجراها و قصه‌های خانواده‌ها انتخاب کرده بود. سه خانواده شخصیت‌های مشترکی دارند که مخاطب نسبت به آنها سمپاد پیدا می‌کند. وقفه شب‌های قدر یک موضوع است، بازی‌های جام‌جهانی از سوی دیگر ممکن است شرایطی خوبی برای پخش سریال نباشد اما باید بدانیم همه چیز نمی‌تواند ایده‌آل باشد.
با توجه به وضعیت مالی سازمان، برای تهیه سریال و ارائه بودجه از سوی سازمان دچار مشکلی نبودید؟
در یکی، دو سال اخیر سازمان صدا و سیما به لحاظ بودجه دچار مشکلاتی است که حتما در کارها تاثیرگذار است. ما هم از این قاعده مستثنا نبودیم و تافته جدا بافته نیستیم. اما مشکلاتی که در کارهای دیگر شبکه‌ها رخ می‌داد در شبکه 3 نمی‌افتاد زیرا مدیریت به‌گونه‌ای عمل می‌کرد که به اندازه بودجه به تهیه‌کنندگان تعهد می‌داد و به تعهد خود عمل می‌کرد. البته ما هم دستمزد بسیاری از عوامل را هنوز نداده‌ایم و طلبکاریم اما قبل از کار شرایط را می‌دانستیم و با علم به این شرایط با دوستان قرارداد بستیم و همکاری کردیم. در قیاس با کارهای دیگر مشکلات کمتری داشتیم البته سریال ما در زمان آقایان پورمحمدی و تخشید تصویب شد اما آقای زین‌العابدین هم به ساخت کار کمک کردند.
بر اساس اخبار منتشر شده از سوی سازمان صدا و سیما، تولید سریال« مدینه» برای شبکه یک سیما بر عهده سیروس مقدم گذاشته شد. تصویربرداری سریال اواخر فروردین‌ماه آغاز شد و همزمان مراحل تدوین را سپری می‌کند. این سریال نوشته سعید نعمت‌الله است که چندی پیش به دلیل مشکلات تنفسی در بیمارستان بستری شد. بخش‌هایی از صحنه‌های سریال در یکی از خانه‌های قدیمی در جنوب تهران می‌گذرد، شهر تنکابن دیگر لوکیشن مهم سریال به شمار می‌آید و مسافرخانه‌ای در نزدیکی میدان راه‌آهن هم یکی از لوکیشن‌ها است. قصه این سریال درباره زنی به نام مدینه است که بعد از درگذشت همسرش، جهان تصمیم دارد همراه پسرخوانده‌اش، کارخانه جهان را به بهترین شکل اداره کند، اما همسر اول جهان مانعی جدی سر راه او است. «فاخته» به کارگردانی محمود معظمی سریالی است که احتمالا برخلاف بسیاری از سریال‌های ماه مبارک رمضان در سال‌های اخیر پیش از افطار از شبکه 2 به نمایش درخواهد آمد. تا امروز 70درصد از تصویربرداری آن انجام شده است. شبکه 3 سیما تصویربرداری سریال «هفت سنگ» را از اسفند سال گذشته در یک ورزشگاه به پایان رساند. این سریال ماجراهای 3 خانواده را روایت می‌کند که روابطشان با یکدیگر داستان‌های جذابی را شکل می‌دهد. تعدادی از بازیگران این سریال با بازیگران «ساختمان پزشکان» مشترک هستند که شائبه شبیه بودن این سریال‌ها را ایجاد می‌کرد که مجید مولایی آن را تکذیب کرد. تلویزیون علاوه بر سریال برنامه‌های دیگری نیز برای ماه رمضان امسال در نظر گرفته است، شبکه‌های یک، قرآن و جام‌جم ویژه‌برنامه افطار دارند و دیگر شبکه‌ها برنامه‌های اجتماعی دیگری با حال و هوای ماه مبارک تدارک دیده‌اند. حال باید دید مخاطبان امسال با کدامیک از برنامه‌های مناسبتی و سریال‌ها ارتباط بیشتری برقرار می‌کنند و مورد توجه‌شان قرار می‌گیرد.