امید صبوری:
بیست و نهمین جشنواره فیلم فجر پس از برگزاری آیین افتتاحیه از صبح روز شنبه میزبان علاقه‌مندان سینماست و مشاهدات در سطح شهر حکایت از استقبال مثال‌زدنی از اکران آثار از همان ساعات ابتدایی دارد. صف‌های طویل برای تهیه بلیت از گیشه‌ها و ایجاد بازار سیاه در برابر برخی سینماهای پرمخاطب، نشان‌دهنده اقبال مخاطبان به جشواره بیست و نهم است؛ جشنواره‌ای که از همان نخستین روزهای انتشار فهرست آثار متقاضی حضور در آن میشد چنین استقبالی را برای آن پیش‌بینی کرد اما این استقبال تا حدودی بر پایه حدس و گمان پیرامون کیفیت آثاری است که برای نخستین‌بار در جشنواره فجر رونمایی می‌شوند و باید کمی منتظر ماند تا بتوان از معبر اعلام آرای مردمی درباره میزان همخوانی این آثار با انتظارات مخاطبان قضاوت کرد.
خیال خانواده‌ها راحت باشد
با وجود احتمال فوق‌الذکر درباره کیفیت ارتباط مخاطبان با آثار حاضر در جشنواره اما جواد شمقدری که در مراسم افتتاحیه نیز صراحتا این آثار را محصول سیاست‌های خود و همکارانش در معاونت سینمایی خوانده بود، بار دیگر تاکید کرد: خیال خانواده‌ها از بابت سلامت 33 فیلم بخش مسابقه سینمای ایران راحت باشد. معاون امور سینمایی که با حضور در برنامه تلویزیونی سیمای خانواده به اظهارنظر درباره جشنواره بیست و نهم فیلم فجر می‌پرداخت در این اظهارات دلیل انتقال زمان برگزاری جشنواره از 12 بهمن به 16 بهمن را تقارن با ایام سوگواری دهه آخر ماه صفر اعلام کرد و گفت: تصمیم گرفتیم این دوره را پشت سر بگذاریم و جشنواره را مصادف با اول ربیع‌الاول آغاز کنیم. وی در ادامه درباره بخش‌های گوناگون جشنواره توضیح داد: به دلیل اینکه تعداد فیلم‌های ساخته و شرکت داده شده در جشنواره بسیار زیاد بود و تولیدات سینمایی ما چیزی بالغ بر 96 درصد افزایش داشته است، ما بخش‌های مختلف جشنواره و تعداد فیلم‌های هر بخش را افزایش داده‌ایم. فیلم‌های بخش مسابقه ملی را از 22 به 33 رساندیم و برخی از فیلم‌ها را در بخش خارج از مسابقه پذیرا شدیم، همچنین بخش جدیدی با عنوان نوعی نگاه برای ایجاد فرصت‌های بیشتر نمایش به وجود آوردیم؛ بخشی که در کنار مسابقه ملی و نگاه نو، فیلم‌های خوبی را به مخاطبان ارائه خواهد داد.
سوژه‌های تکراری
معاون سینمایی ارشاد در ادامه به ویژگی فیلم‌های پذیرفته شده اشاره کرد و گفت: یکی از مشکلات 10 الی 15 سال اخیر سینمای ما، سوژه‌های یکسان و تکراری و رفتن به سمت دغدغه گروهی خاص و لذا از دست دادن توجه همه سلیقه‌ها نسبت به خود بود. همچنین سینمای ما در آن سال‌ها از ارزش‌ها و اهداف و پیام‌های مورد نظر انقلاب اسلامی دور شده بود و برای خانواده‌ها امنیت خاطر نداشت. وی افزود: به همین دلیل ما سعی کردیم در برنامه ساخت فیلم‌ها و همچنین گزینش آنها ملاک خانوادگی بودن و دارا بودن این قابلیت که همه افراد خانواده در کنار هم به سالن سینما بروند و فیلم ببینند را مدنظر قرار دهیم و من شخصا خیال خانواده‌ها را از بابت سلامت 33 فیلم بخش مسابقه راحت می‌کنم. شمقدری خاطرنشان کرد: البته مراقبت‌های دیالوگی و مضمونی و لحاظ کردن امنیت خانودگی در فیلم‌ها باید پیش از ساخت فیلم در نظر گرفته شود که این اتفاق هم کم و بیش افتاد اما در نهایت برای فیلم‌هایی که صددرصد این امنیت را ندارند یا مثلا در ژانر ترسناک ارائه شده‌اند، رده‌بندی سنی در نظر گرفتیم و پیشاپیش خانواده‌ها را درباره آن آگاه کرده‌ایم.
علت ریزش مخاطب در گذشته
شمقدری اصلی‌ترین علت ریزش مخاطب سینما در سال‌های گذشته را عدم اطمینان خانواده‌ها به سینما دانست و عنوان کرد: خانواده‌ها اعتماد نمی‌کنند که با فرزندانشان به سینما بروند و مطمئن باشند که فیلمی خوب و مفید خواهند دید. البته مسلما ساختن فیلم‌های انتقادی یا به نمایش درآوردن ناهنجاری‌های اجتماعی هم از ضروریات سینمای هر کشوری است اما مطمئن باشید که امسال تعداد فیلم‌های بیشتری مناسب برای دیدن توسط همه افراد جامعه به صورت یکجا و کنار هم است. وی یادآور شد: ما سیاست‌های‌مان را در قالب دفترچه تا 10 سال آینده ارائه داده‌ایم و جدا از مسائل فنی یکی از دغدغه‌ها و تمرکزهای‌مان روی مناسب بودن مفاهیم برای مخاطب بود. اینکه موضوعات فیلم‌ها در راستای تحکیم خانواده در قالب فضاهای گوناگون و نگاه‌های مختلف باشد. اینکه فیلم‌ها روی تمدن اسلامی ایرانی ما دقیق شوند و مسائلی را که به تاریخ قدیم و معاصر ما برمی‌گردد و هنوز برای جوانان ناشناخته است، به تصویر کشند زیرا همه افراد جامعه اهل مطالعه و تحقیق منبعی نیستند و باید از طریق تصویر به آن مفاهیم دست یابند. شمقدری در پایان گفت: سعی ما بر آن بوده که از امسال حلقه‌های مفقوده در 30 سال گذشته سینما را پیدا کنیم و بیش از پیش به گونه سینمای دفاع مقدس بپردازیم. تنها توصیه ما به خانواده‌های عزیز این است که در تهران و مراکز استانی که از این امکان برخوردار است، به اتفاق یکدیگر به سالن‌های سینما بروند و فرهنگ فیلم دیدن خارج از خانه و در جمع قرار گرفتن را دوباره احیا کنند.
فضاهای تازه
همزمان با ارائه این توضیحات توسط معاون سینمایی اما شور و حال تماشای آثار در نخستین روز جشنواره در سینماهای میزبان مشهود بود. اتفاقی که سینمای رسانه‌ها نیز از آن مستثنا نبود و در نخستین روز با اکران 5 فیلم رسما آغاز به کار کرد. فیلم‌های «باد و مه» (محمدعلی طالبی)، «مرگ کسب و کار من است» (امیر ثقفی)، «آینه‌های روبه‌رو» (نگار آذربایجانی)، «خانه امن است» (ناصر رفایی) و «سوت پایان» (نیکی کریمی) در نخستین روز سینمای رسانه‌ها روی پرده رفت. فیلم‌هایی که به‌رغم انتظارها هیچ‌یک نتوانست شعف مشترک منتقدان را برانگیزد و به یک «اتفاق» بدل شود. البته منتقدان در یک نکته هم‌نظر بودند و آن جسارت کارگردانان جوان برای ورود به فضاهای تازه بود که 2 فیلم «مرگ کسب و کار من است» و «آینه‌های روبه‌رو» بهترین مصداق برای این دیدگاه بود. دیروز هم برنامه سینما رسانه‌ها با همین تعداد فیلم دنبال شد و فیلم‌های «عاشقانه‌های سرباز وظیفه رحمت» (پوریا آذربایجانی)، «آقایوسف» (علی رفیعی)، «برف روی شیروانی داغ» (محمدهادی کریمی)، «جعبه سیاه» (محمدعلی اسلاملو) و «چشم» (جلیل رستمی) روی پرده رفتند.
نشست‌های روز نخست
یکی از گرم‌ترین بخش‌های جشنواره اما در روز نخست، نشست‌های رسانه‌ای بود که برای 3 فیلم «مرگ کسب و کار من است»، «آینه‌های روبه‌رو» و «خانه امن است» برگزار شد. نشست نقد و بررسی فیلم سینمایی «مرگ کسب و کار من است» که به‌واسطه برگزار نشدن نشست رسانه‌ای فیلم «باد و مه» نخستین نشست جشنواره بیست و نهم بود، با حضور علی‌‌اکبر ثقفی (تهیه‌کننده)، جواد طوسی (منتقد)، امیر آقایی، کامران تفتی و پژمان بازغی (بازیگران) و مستانه مهاجر (تدوینگر) برگزار شد. در این نشست علی‌‌اکبر ثقفی درباره چگونگی ساخت این فیلم گفت: برای این فیلم 50 جلسه فیلمبرداری داشتیم و در یک زمان 4 ماهه و با حدود 2 ماه پیشتولید این فیلم ساخته شد. لوکیشن در منطقه مازندران و یک منطقه کوهستانی یخی بود که هر روز 110 کیلومتر برای رفتن به لوکیشن وقت صرف میشد. در کل می‌‌توانم بگویم این فیلم در شرایط بسیار سختی به لحاظ مسائل جوی ساخته شد. در ادامه این نشست پژمان بازغی هم درباره نقش خود در فیلم گفت: در طول 2 ماه پیشتولید این فیلم بیشتر وقتم را صرف مطالعه فیلمنامه و آشنایی با شرایط فیلمبرداری کردم و می‌‌دانستم که شرایط سختی بر این فیلم حاکم است. بازغی افزود: ایمان داشتم که امیر ثقفی به کارش مسلط است و از طرفی برای من نکته قابل توجه این نقش این بود که کمترین دیالوگ را دارد و با بازی در آن، می‌‌توانم بازی در سکوت را تجربه کنم. امیر آقایی بازیگر نقش دوم فیلم هم با اشاره به عنوان فیلم گفت: عنوان فیلم وام گرفته از یک متن ادبی است و این موضوع برای من که با ادبیات بسیار عجین هستم، اتفاق خوبی بود. وی گفت: این فیلم، تلخ است چرا که دغدغه روزمره آدم‌‌ها را به تصویر میکشد.
این تنها یک قصه نیست
دیگر نشست برگزار شده در روز اول جشنواره نشست فیلم «آینه‌های روبه‌رو» با حضور نگار آذربایجانی (کارگردان و نویسنده)، فردین خلعتبری (آهنگساز)، غزل شاکری و شایسته ایرانی (بازیگر)، دکتر خطیبی (مشاور پزشکی فیلم) و رامتین شهبازی (منتقد) برگزار شد. در این نشست، نگار آذربایجانی در پاسخ به این سوال که ایده اولیه فیلم خود را از کجا آورده‌اید، بیان کرد: در نوجوانی من پسری در همسایگی ما زندگی می‌کرد که در دوران جوانی خود تغییر جنسیت داد. وی با بیان اینکه فیلمنامه را به‌طور مشترک با خانم طائرپور نوشته‌ام، ادامه داد: مساله پسر همسایه همیشه سبب کنجکاوی‌ام بود و البته این فرد تلاش بسیاری می‌کرد تا با جامعه اطراف خود رابطه مناسبی داشته باشد اما هیچگاه نفهمیدم چرا دیگران از وی فرار می‌کردند و رفتار مناسبی با او نداشتند. در ادامه نشست، شاکری، بازیگر فیلم درباره اینکه آیا نسبت به افرادی که مشکل جنسیتی دارند شناخت داشته است یا خیر، اظهار داشت: در ابتدا با شخصیت «آدینه» آشنا شدم زیرا طراح صحنه و دکور پروژه نیز بودم اما زمانی که به‌عنوان بازیگر نقش «رعنا» انتخاب شدم به مسائل روانشناسی و جست‌وجو در شخصیت‌های این 2 کاراکتر پرداختم. شایسته ایرانی دیگر بازیگر فیلم نیز درباره ویژگی‌های نقش خود عنوان کرد: از دور با افرادی که چنین مشکلی دارند آشنا بودم. البته نقش آدینه بسیار برایم جالب بود به این دلیل که انسان‌ها به دلیل عدم اطلاع کافی خود این دست از افراد را به ناحق عامل رسوایی می‌دانند. در ادامه آذربایجانی درباره فرم و حالت مستندگونه فیلم خود در خارج از کشور، بیان کرد: «آینه‌های روبه‌رو» تنها قصه آدینه نیست بلکه زندگی رعنا را نیز به تصویر میکشد و اگر مساله تغییر جنسیت تا اواسط فیلم گنگ به نظر می‌رسد، به دلیل آن است که می‌خواستیم مخاطب همزمان با رعنا بتواند با این مساله ارتباط برقرار کند، بدون آنکه حساسیتی ایجاد شود.
حاشیه متفاوتی از جنگ
نشست فیلم سینمایی «خانه امن است» هم پس از اکران فیلم در سالن رسانه‌های برج میلاد برگزار شد. ناصر رفایی، کارگردان این فیلم در این نشست گفت: نگاه کسی که فکر می‌کند خوابگاه بچه‌های بهزیستی وجهه منفی دارد، برای من عجیب است در حالی که ما از یک قشر واقعی اجتماع داریم صحبت می‌کنیم و کسانی را نشان داده‌ایم که در جنگ اصلا به حساب نیامدند و تنها یادگاری‌شان در پیچ‌شمیران چند عکس از بچه‌های بهزیستی است. وی ادامه داد: اگر کسی به این موضوع منفی نگاه کند به من برمی‌خورد. درباره زیر سوال رفتن مقاومت مردم ایران نیز خواهش می‌کنم کسی که این سوال را مطرح کرد یک مقدار درباره سوالش بیشتر فکر کند چرا که پرداختن به بچه‌های بهزیستی زیرسوال بردن مقاومت ایران نیست. رفایی همچنین در پاسخ به سوالی درباره کش‌دار بودن برخی از سکانس‌های فیلم گفت: در فیلم میزانسن‌هایی داشتیم که دوربین به‌صورت تک‌برداشت روی بازیگران حرکت می‌کند و بازمی‌گردد و گفته می‌شود که به دلیل تعداد بازیگران کش‌دار شده است که این را می‌پذیرم اما من می‌خواستم حتما چهره همه بازیگرانم دیده شود و این مساله برایم مهم بود. کارگردان فیلم «خانه امن است» در ادامه در پاسخ به سوالی درباره تعریفش از سینمای دفاع مقدس گفت: نوجوانان این فیلم دقیقا سن مرا در همان سال‌ها دارند و احساس کردم در این بخش سینمای دفاع مقدس تاکنون به حاشیه‌های جنگ و تصویر کردن مردم نپرداخته است. البته تلاش شده‌است هر چیزی که در این فیلم دیده می‌شود، بازسازی فضای واقعی آن سال‌ها باشد.