سیدبهزاد اخلاقی :
تحولات روزهای گذشته در منطقه شاخ آفریقا پاییز و زمستان سال 1991 را به ذهن می‌آورد؛ زمانی که تظاهرکنندگان لهستانی در خیابان‌های ورشو خواستار پایان حاکمیت استبدادی کمونیسم بودند. نیروهای سیاسی در این کشورها با توجه به نزدیکی به اروپای غربی و ساختار نیمه دموکراتیک خود توانستند در کمتر از 15 سال به عضویت سازمان‌های سیاسی مانند اتحادیه اروپا در آیند و نظام دفاعی ناتو نیز در این میان با عضوگیری‌های تازه روند تازه‌ای را در شکل‌دهی به اتحاد‌های تدافعی آغاز کرد. اما اکنون نمی‌توان آینده روشنی را برای مصر و کشورهایی که با چنین ساختارهایی فاصله زیادی داشته و ادبیات دموکراسی در آنها با کدگذاری‌های متضادی در حال شکل‌گیری است در نظر گرفت. بحران سیاسی در مصر بعد از گذشته هفته‌ها هنوز در حال پیگیری است و حتی با تشکیل جلسه کابینه جدید نیز تظاهرکنندگان به خانه‌های خود بازنگشته و در میدان و شهرهای مختلف حضور دارند. این مساله با طولانی‌تر شدن زمان خود می‌تواند به چالش‌های امنیتی و اقتصادی که جامعه فقیر مصر اکنون با آن دست به گیربان است، افزوده و روند عادی‌سازی در این کشور را با کندی همراه کند. مساله‌ای که بسیاری از کارشناسان اقتصادی بر این باورند می‌تواند اقتصاد همسایگان مصر مانند لیبی را که یک تولیدکننده نفت است نیز با بحران روبه‌رو کند. نکته قابل بررسی در تحولات شمال آفریقا و خاورمیانه عربی آن است که کشورهای تولیدکننده انرژی مانند عربستان سعودی و لیبی بدون کمترین چالشی در حال پیگیری زندگی روزمره خود هستند. نباید از نظر دور داشت که ایالات متحده در مدیریت بحران‌های فوق در منطقه با یک عقبگرد همراه بود و اقدامات کند این کشور نشان از عدم وجود یک نظر مشخص در دستگاه سیاست خارجی آمریکا درباره این تحولات دارد. این نگرانی از سوی برخی رژیم‌های غربی و بویژه اسرائیل وجود دارد که با سوء مدیریت این تحول سیاسی، دشمنان تازه‌ای از دل دوستان سابق به‌وجود آیند که می‌تواند آینده و شاکله آنها را از میان بردارد. همانطور که در ابتدا به آن اشاره شد، شکل ظاهری تحولات در مصر همانند روزهای پایانی بلوک شرق است اما با نگاهی عمیق‌تر، مصر شباهت‌های بنیادینی با انقلاب سال 1979 در ایران دارد که در آن آمریکا از رژیم فاسد حاکم بر تهران حمایت می‌کرد و با عکس‌العمل‌های کند خود و عقبگرد در مقابل خواسته مردم، شرایط را برای سقوط رژیم ایران فراهم آورد. نکته‌ای که در انقلاب ایران در سال 79 و بحران سیاسی در مصر در سال 2011 مشترک است این است که مردم هر دو کشور خواستار پایان رژیم فاسد و برکناری اعضای آن و جایگزینی با نیروهای سیاسی هستند که به خواسته‌های مردم بیشتر توجه کنند. مردم در هر دو تحول خواستار حکومت‌های دموکراتیک و آزادی‌های مدنی هستند. تنفر از رژیم شاه همانند آن چیزی است که اکنون در مصر درباره مبارک گفته می‌شود. هر اصلاحی که در دولت مصر صورت گیرد مردم با خود شخص مبارک مخالف هستند و از او می‌خواهند از کشور خارج شود. بسیاری مانند ارتش اعلام کرده‌اند اجازه نخواهند داد رخدادی که برای بن‌علی در تونس پدید آمد درباره مبارک نیز تکرار شود اما اگر فضای سیاسی به همین شکل پیش رود سرنوشت مشترکی را باید متصور بود. شرایط حال حاضر هر اندازه که برای مبارک وخیم شود شرایط آمریکا را نیز با چالشی جدی‌تر مواجه می‌کند. سیاست کنونی ایالات متحده در قبال رژیم مبارک را می‌توان اینگونه توجیه کرد که کاخ سفید امیدوار است اصلاحات بتواند اعتراضات را به حد معقولی کاهش دهد و چنانچه این تغییرات اجرایی نشد آن زمان فضای کافی برای گزینه‌های دیگر به‌وجود می‌آید. اساسا هنوز ارتش مصر از دولت حمایت می‌کند و تا زمانی که شرایط به این شکل ادامه داشته باشد تغییر مبارک امری غیرممکن به نظر می‌رسد. این ارتش نیز از بودجه آمریکا که چیزی در حدود 2 میلیارد دلار است تجهیز شده است. 60 درصد از درآمد‌های مصر صرف امور نظامی و حمایت از ارتش می‌شود که این مساله نیز در جای خود جای بررسی دارد. باراک اوباما رئیس‌جمهور آمریکا 2 سال پیش در قاهره درهای تازه‌ای را برای مذاکره با جهان اسلام گشود. اگر سخنان او به عنوان یک «شو من» را بتوان جدی گرفت، اکنون آمریکا باید از مردم مصر برای تغییر رژیم دیکتاتوری مبارک حمایت کند. آمریکا با نگاهی دوراندیشانه می‌تواند برای جایگاه خود در تاریخ مصر یک نقش مثبت را اختیار کند اما اگر قرار باشد در این نقطه اوج با بلاتکلیفی پیش رود با چالشی جدی رو به ور خواهد شد.
منبع: اوراسيا