پیش از این، کتاب‌های زیادی درباره محمدرضا پهلوی نوشته شده، چه شد که شما تصمیم گرفتید درباره او رمان بنویسید؟
تا به حال درباره خاندان پهلوی رمانی نوشته نشده بویژه درباره شخصیت محمدرضا پهلوی. به این صورت که در قالب درام، شخصیت‌پردازی شود و از تخیل و استعاره کمک گرفته شود و با استفاده از زبان و لحنی تازه که بحثی جداست و بعدا درباره‌اش صحبت می‌کنم، رمانی به رشته تحریر دربیاید. در این کار، بیشتر انگیزه‌های شخصی دخیل بود. من متولد سال 42 هستم و زمانی که انقلاب به پیروزی رسید 15-14 ساله بودم. نسل ما در واقع همزمان با انقلاب بالغ شد و وقتی چشم باز کردیم، خودمان را در معرکه انقلاب دیدیم. سرنوشت نسل ما را انقلاب رقم زده و بیشترین نقش را در انقلاب و بعد در زمان جنگ و دوران سازندگی، همسن و سالان من برعهده داشتند. منتها در عرصه رمان، به هر دلیل، اتفاق نیفتاده بود که از این زاویه دید و با این فرم ادبی به خاندان پهلوی پرداخته شود. به هر حال علاقه شخصی من به این موضوع و کتاب‌های فراوانی که درباره این خاندان خوانده بودم و اسناد و مداراکی که زیر و رو می‌کردم، موجب شد به این کار بپردازم. افسوس که بعد از گذشت 30 سال از این انقلاب سرنوشت‌ساز، هنوز چندان که باید و شاید در این باره کاری انجام نگرفته است.
بله، گفته می‌شود که باید عظمت وقایع تاریخی از جمله انقلاب را با ادبیات بویژه رمان به نسل جوان منتقل کرد. چرا که عموما آنها، آثار ادبی را به کتاب‌های مستند تاریخی ترجیح می‌دهند.
دقیقا همین‌طور است، به یک معنا می‌توان گفت وقتی رمانی نوشته می‌شود و پدیده‌ای مثل انقلاب به تصویر کشیده می‌شود، مخاطب خیلی ملموس‌تر و راحت‌تر با آن ارتباط برقرار می‌کند بویژه اینکه رمان درباره شخصی مثل محمدرضا پهلوی باشد که 37 سال نفر اول این کشور بوده و نقشی غیرقابل انکار در تاریخ معاصر ما داشته است.
نوع نگاهی که در این رمان وجود دارد جالب است. شما بدون ارزش‌گذاری، به توصیف شخصیت محمدرضا پهلوی پرداخته‌اید و او را در قالب شخصیتی توصیف کرده‌اید که مثل همه آدم‌ها اشتباه می‌کند و تابع احساسات خویش است.
من این کتاب را با این هدف نوشته‌ام که نشان دهم محمدرضا هم مثل بقیه آدم‌ها اشتباه و حتی خطا می‌کرده است اما نکته مهم این است که چون او پادشاه بوده و طبق قانون اساسی جایگاه ملی داشته، اشتباهاتش بزرگ‌تر بوده و تبعات بیشتری داشته. برای همین تلاش کرده‌ام شخصیت محمدرضا را فارغ از داوری‌های معمول توصیف کنم. به هر حال چنین فردی با خصوصیت‌های فیزیکی و روانی خاص، در ایران به پادشاهی رسیده و 37سال در این کشور حکومت کرده و میراثی از خودش به جا گذاشته است. این فرد، یکسری خصلت‌ها، حالات و رفتارها و از همه مهم‌تر خاطراتی داشته که تا دم مرگ حفظ کرده است. بعضی رفتارهای جدید هم از خودش نشان داده. من خواسته‌ام این رفتارها، حالت‌ها و خاطره‌ها از نگاه خود محمدرضا بیان شود.
خود محمدرضا یا از طریق حوادث پیرامون او؟
هم خودش و هم حوادث پیرامون. البته شما در این رمان می‌بینید که به برخی از مسائل کمتر پرداخته شده است مثلا نظر محمدرضا نسبت به روحانیت نظر مثبتی نیست یا درباره برخی افراد و موضوعات، رفتار خاصی از خودش نشان می‌داده. اگر می‌خواستم این نظرات و عکس‌العمل‌ها را بیاورم، مشکل‌ساز می‌شد. 2 چیز برای من اهمیت زیادی داشت؛ یکی نوع نگاه او به مردم، سیاست، مذهب، کشورداری، اقتصاد، فرهنگ، مدیریت، جایگاه ایران در منطقه و جهان و موضوعاتی از این دست و دیگری، نگاه شخصی او نسبت به گذشته، آینده، بیماری، زندگی، مرگ و طبیعت.
دلیل انتخاب چنین عنوانی برای کتاب چیست؟
یکی از دلایلی که موجب شد اسم کتاب را «شاه بی‌شین»، یعنی «آه» بگذارم، این بود که با یک کلمه، شخصیت او را نشان دهم؛ شخصیت آدمی که با آرزوهایش زندگی می‌کند و به هیچ‌وجه آدم واقع‌بینی نیست. مردی که بشدت آرزوهای دور و دراز دارد و همین، موجب سقوط‌اش می‌شود. البته بعضی از این آرزوها و بلندپروازی‌ها موتور محرکه او بود و بعضی موفقیت‌ها را برای او به دنبال داشت اما بعضی از آنها هم سقوط‌اش را رقم زد. این قضیه در تحلیل روانشناختی او نقش پررنگی دارد و البته برای همه آدم‌ها صادق است. ما نیز اگر فقط با آرزوهای دور و دراز و دست‌نیافتنی خود زندگی کنیم، زمین می‌خوریم چون هر آدمی سقف پروازی دارد.
مثلا همین ایده رسیدن به دروازه‌های تمدن بزرگ در عرض چند سال و تبدیل ایران به کشوری مدرن؟
واقعا همین‌طور بود. نه‌تنها این حرف‌ها را به زبان می‌آورد بلکه عمل هم می‌کرد. نحوه عمل کردنش هم جالب بود. او به ایران مثل یک ارث و ملک پدری نگاه می‌کرد و این حس مدرنی نیست. خیلی جالب است که پادشاهی، هر چند وقت یکبار با هواپیمای شخصی خودش دورتادور ایران پرواز کند تا ببیند کوه‌ها برف دارند یا نه یا وضع کویر و بیابان‌ها چگونه است. این ماجرا نشان می‌دهد او سرزمین ایران را ارث خود می‌دانسته و دنبال آرزوها و امیال خودش بوده. چنین رفتاری در زمان قدیم بسیار طبیعی بوده اما در دنیای امروز عجیب به نظر می‌آید.
«شاه بی‌شین» روایت خاطرات یک شخص از نگاه دوم شخص است و گفته می‌شود نمی‌توان عنوان رمان را برای این کتاب انتخاب کرد. نظر خودتان در این باره چیست؟
من از شنیدن چنین حرفی تعجب می‌کنم. شاید گوینده، معنی داستان را نمی‌داند. هرکس با ساختار داستان مدرن اندکی آشنایی داشته باشد، می‌داند که نوشتن از «زاویه دوم شخص» سخت‌ترین کارهاست. نویسنده با انتخاب این زاویه دید، مجبور است با اشراف اطلاعاتی و مکانی اما به شکلی کاملا نامرئی در داستان حضور داشته باشد. مثلا در این رمان، من دقیقا در نزدیکی شاه در کنار تخت بیمارستان قرار دارم. اگر می‌خواستم به صورت «دانای کل» یا «سوم شخص» بنویسم و زاویه دورتر را انتخاب کنم، کارم بسیار راحت می‌شد اما از فضا دور می‌شدم. برای همین است که می‌گویند زاویه دوم شخص، از داستانی‌ترین زاویه دیدها و در عین حال سخت‌ترین آنهاست. به همین دلیل است که حداقل در ایران و آن هم در رمان، نویسندگان کمتر به سراغ این زاویه دید می‌روند اما نوشتن یک رمان 500-400 صفحه‌ای با این زاویه دید گرچه دشوار است، شیرینی خود را هم دارد چون این زاویه دید، جان می‌دهد برای حس‌پردازی و فضاسازی. بهترین رمان‌های جهان آنهایی هستند که نویسندگانشان توانسته‌اند به سوژه نزدیک و با آن، یکی و یگانه شوند. من می‌توانستم با زاویه دید‌های دیگری این رمان را بنویسم ولی مطمئن هستم که نمی‌توانستم تا این اندازه به عمق فضاها و شخصیت‌ها رسوخ کنم. با این دیدگاه، داستان به واقعیت ناب نزدیک می‌شود. با همین ترفند بود که توانستم روایت‌های شخصی خودم را «پارالل» کنم به زندگی شاه و ماجرای به دنیا آمدن خودم و زندگی پدر و مادر و مادربزرگم و دیگران را با آن گره بزنم. قصدم این بود که نشان بدهم جامعه در چه سطح و مرحله‌ای بوده و شاه در کجا قرار داشته است. مثلا مادربزرگ خود را همزمان با قضیه کشف حجاب، در چنان حمامی نشان داده‌ام تا بگویم در آن وضعیت، مردم کجا بوده‌اند و رضا شاه کجا!
این توصیفات درباره زندگی خود نویسنده است؟
بله! منتها نیامدم با انتخاب «زاویه اول شخص»، «مَن مَن» کنم. در بیشتر بخش‌های خانوادگی، با تغییر زاویه دید، از سوژه دورتر شدم و در بخش زندگی محمدرضا، دوباره فاصله خود را کم کردم.
نویسنده برای نوشتن از زاویه دوم شخص نیازمند اطلاعات گسترده از شخصیت داستان و دنیای پیرامون اوست، شما تا چه اندازه بر واقعیت‌ها تکیه داشته‌اید؟
می‌توان گفت در این رمان، پای من بر زمین واقعیت قرار داشته و سرم در میان ابر خیال و رویا. به جرات می‌توانم بگویم در جریان نوشتن این داستان، هرگز ارتباطم را با واقعیت از دست ندادم. این ارتباط، کمرنگ و پررنگ می‌شد اما از دست نمی‌رفت. البته گاهی وقت‌ها از زمین واقعیت فاصله گرفته و به تخیل بیشتر بها داده‌ام. در قسمت‌هایی نیز اثر، رنگ فانتزی به خودش گرفته و در فضای استعاره و مجاز سیر کرده که خب، طبیعت رمان است. از طرف دیگر در عین حال که مراقب بوده‌ام اطلاعات نادرست به خواننده ندهم یا اتفاقات تاریخی را تحریف نکنم، تلاش کرده‌ام با استفاده از جادوی داستان، واقعیت‌های مجازی خلق کنم و به واقع‌نمایی بپردازم. در رمانی با درونمایه تاریخی، این از سخت‌ترین کارهاست. مثلا نوشته‌ام: پرنده عجیبی آمد پشت پنجره و فلان... خب این اتفاق واقعی نیست و فقط از منطق داستانی پیروی می‌کند. فارغ از این فرازها، اساس و بنیاد رمان بر مستندات تاریخی و واقعیت‌های اجتماعی بنا شده است.
خودتان این رمان را تاریخی می‌دانید؟
نه، اصلا تاریخی نیست چون نویسنده در یک رمان تاریخی تا این حد به سوژه نزدیک نمی‌شود، اینقدر شخصیت‌پردازی نمی‌کند و به توصیف، فضاسازی و حس‌پردازی بها نمی‌دهد و کاملا به تاریخ وفادار می‌ماند. در رمان تاریخی از منظر زیستی و بیولوژیک به شخصیت‌ها نگاه نمی‌شود و داستان‌پردازی محور قرار نمی‌گیرد و بیشتر به شخصیت‌ها و وقایع تاریخ‌مند پرداخته می‌شود. در این رمان، با دیدگاهی استقرایی و جزئی‌پردازانه و بیشتر از نگاه محمدرضا پهلوی به توصیف ماجراها پرداخته شده و به همین خاطر «شاه بی‌شین» در چارچوب رمان قرار می‌گیرد.
چرا در ابتدای رمان، خواننده با شخصیت اصلی رمان آشنا نمی‌شود و داستان دچار ابهام است.
از روی جلد کتاب معلوم است که شخصیت داستان چه کسی است و او را لو می‌دهد. منظور شما حتما شخصیت مبهم راوی است. باید بگویم که این ابهام، عامدانه به وجود آمده و به نظرم زیبا و دلنشین می‌آید. گاهی شفافیت زیاد موجب می‌شود که خواننده پس زده شود آن هم در رمانی با درونمایه تاریخی. از این گذشته به نظرم اگر خواننده کم‌کم به شخصیت اصلی رمان پی ببرد جذاب‌تر است. من خواسته‌ام با ریزه‌پردازی در ابتدای رمان، در بخش عمل جراحی و تخت بیمارستان، به شکلی خواننده را سرگرم و حواسش را پرت کنم تا وارد داستان اصلی شود.
ولی طرح روی جلد، اسکناسی از دوره محمدرضاست، همراه با عکسی از او که در کنار عنوان رمان یعنی «شاه بی‌شین»، شخصیت رمان را لو می‌دهد.
منظورم ابهام شخصیت نیست. اتفاقا یکی از دلایل جذابیت اثر. همین موضوع آن است و عیبی ندارد که آشکار باشد. من هم نخواسته‌ام آن را بپوشانم. البته عنوان «شاه بی‌شین» شخصیت اصلی را لو نمی‌دهد. اگر هم لو می‌داد، مشکلی نداشتم. روی جلد خیلی مهم است. قبل از این طرح، 2 طرح جلد انتزاعی کار شده بود که مورد قبول من قرار نگرفت. دوست داشتم در طرح روی جلد، نشانه و نماد آشکاری از شخصیت اصلی بیاید تا خواننده به خواندن رمان ترغیب شود و آگاهانه به سراغ کتاب بیاید. خوشبختانه مسؤولان سوره مهر هم در این قضیه همراهی کردند که همینجا از آنها تشکر می‌کنم.
پس در 50 صفحه اول، ابهام در هویت راوی، عامدانه صورت گرفته است؟
اصلا راوی ثابتی در این رمان وجود ندارد و داستان از نگاه چندین راوی روایت می‌شود. این رمان، ساختاری لایه‌لایه دارد و از خط داستانی واحد برخوردار نیست و از پرش‌های زمانی و مکانی پر است. برای همین است که راوی، گاهی گم و پنهان می‌شود ولی از آنجا که سوژه و درونمایه یکی است و وحدت مضمونی و معنایی بر کار حاکم است، خواننده خط داستانی را گم نمی‌کند.
این پرش‌های زمانی و مکانی به چه دلایلی اتفاق می‌افتد؟
به دلیل ساختار لایه‌لایه و حلقوی داستان. به خاطر اینکه اصل داستان بر اساس بازگشت به خاطرات شکل می‌گیرد. مثل حرکت طبیعی ذهن و روان انسان در زمان خاطره‌پردازی. ویژگی چنین حالتی، همین چندپارگی آن است. در این داستان، دائما به گذشته نقب زده می‌شود. زندگی گذشته شاه و فرح و مادربزرگ من، خودم، پدرم و بقیه. این رفت و برگشت‌ها، دالان‌هایی را به وجود می‌آورد که خواننده را با خود به این طرف و آن طرف می‌برد. همین پرش‌ها و پاساژها و دالان‌هاست که ساختار قصه را شکل می‌دهد.
بپردازیم به زبان داستان که بسیار منسجم و یکپارچه است و شما به خوبی توانسته‌اید آن را با رگه‌هایی از ذخیره غنی و ناب زبان فارسی پیوند بدهید. چطور توانستید به این ساختار منسجم زبانی دست پیدا کنید؟
یکی از مصیبت‌های داستان‌نویسی ما، فقر زبانی آن است. پیشینه ادبی، گنجینه و ظرفیت‌های زبان فارسی، بسیار غنی و پربار است و در جهان منحصر به فرد و یگانه اما متاسفانه ادبیات داستانی ما به شعر پیوند چندانی نخورده است. حتی تحت آموزه‌هایی که توسط نهضت ترجمه به ما رسیده، گفته می‌شود که دنیای شعر با داستان فرق می‌کند در حالی که اینگونه نیست. متاسفانه بیشتر داستان‌نویسان به دلیل عدم شناخت زبان، شعر فارسی و کارکردهای آن، نتوانسته‌اند بهره کافی را از این ذخیره عظیم فرهنگی ببرند. در حالی که مثلا داستان‌نویسان حوزه زبان اسپانیولی موفق شده‌اند با استفاده از امکانات زبانی خود و پیوند دادن آن با فرهنگ، هنر، تاریخ و قومیت خویش داستان‌هایی ناب خلق کنند. شما وقتی رمان «صد سال تنهایی» مارکز یا کارهای یوسا و بورخس را می‌خوانید، متوجه می‌شوید که آنها کاملا از ذخیره زبان بومی خود استفاده کرده و اتفاقا جایزه نوبل هم گرفته‌اند، در حالی که ما با این پیشینه عظیم زبانی و تمدنی نتوانسته‌ایم در عرصه جهانی قد علم کنیم. این دغدغه‌ها موجب شد در «شاه بی‌شین» از امکانات و ظرفیت‌های زبان فارسی بهره زیادی ببرم.
کوتاه مثل آه
همین که شروع می‌کنی به خواندن داستان ذهنت پرت می‌شود به تکه‌هایی از رمان زیبا و خواندنی «پاییز پدرسالار» گابریل گارسیا مارکز؛ روایت پادشاه خودکامه‌ای که روزهای پایانی عمر خود را در انزوا و تنهایی می‌گذارند. انزجار سراپای تو را فرامی‌گیرد اما گاه به گاه ترحمت نیز برانگیخته می‌شود. «آه پدر تاجدار! هیچ چیز در این دنیا غم‌انگیزتر از این نیست که یک پادشاه دیگر شاه نباشد». «شاه بی‌شین» روایت همان آه‌های متعددی است که شخصیت داستان از نهاد دل برمی‌آورد و از شاهی قدر قدرت تبدیل می‌شود به پادشاه آه‌هایی که پر است از حسرت روزگار از دست رفته. زمان روایت داستان، روزگار پرفراز و نشیب زندگی محمدرضا شاه پهلوی است از زمان به قدرت رسیدن پدرش رضاخان تا زمان انقراض حکومت و در نهایت خاتمه زندگی او، گاهی حتی از آن نیز پیش‌تر می‌رود و روزگار سپری‌شده پادشاهان قاجار را هم از دیدگان کودکی به تصویر می‌کشد و خواننده را با نوعی از خشم و غضب به خودکامگی پادشاهان ایران همراه می‌کند. داستان شاه بی‌شین محمدکاظم مزینانی به روایت خلاقانه زندگی پادشاهی می‌پردازد که تقریبا غالب افراد جامعه هنوز آن را به خوبی به یاد دارند، همین امر هم کار او را سخت‌تر می‌کند تا جایی که سعی دارد در طول روایت داستان تقریبا با نگاهی بی‌طرفانه به فضای داستان بنگرد و آن را فقط یک سوژه داستانی بداند که آدم‌هایش خاکستری هستند نه سیاه و سفید. داستان روایت مستندگونه‌ای است از یک واقعه تاریخی و اگر رنگ و لعاب زینتی ـ توصیفی ـ آن را بگیریم به جد مبدل می‌شود به یک کتاب تاریخی. فصل‌های اول رمان چنگی به دل نمی‌زنند بویژه با زاویه دیدی که نویسنده برای کتاب خود انتخاب کرده و با راوی مجهولی که تا نیمه‌های کتاب همان‌طور ناشناخته باقی می‌ماند و خواننده را گیج و گول به دنبال خود می‌کشد. همه چیز از زبان یک راوی مستقل روایت می‌شود؛ راوی‌ای که در چند فصل اول، خود شاه را مورد خطاب قرار می‌دهد و با زاویه دید دوم شخص داستان را به پیش می‌برد، همان‌جاهایی که خود شاه سوژه اصلی قرار می‌گیرد و تازه در صفحه 54 کتاب است که مخاطب با خواندن پاراگراف آخر به کشف و شهود می‌رسد و می‌تواند سر سوزنی از رد پای راوی را کشف کند. «حرکت نکن رود نیل! چند لحظه دیگر بایست! سینه تبدار شهربانو از دهان پسرک بیرون افتاده، شیر چکان و حیران و دهان بچه، باز و بلاتکلیف مانده. این زن مادربزرگ من است، فنجان شهربانو و این پسرک، پدرم حسین...». نویسنده در فصل سوم اول صفحه 97 بازی جدیدی را در پیش می‌گیرد. این بار داستان با زاویه دید سوم شخص شروع می‌شود و در پاراگراف دوم دوباره به همان دوم شخص اصلی تحویل داده می‌شود. اما همین که 2 خط اول به پایان می‌رسد انگار سوژه اصلی کمی متفاوت‌تر می‌شود و این بار داستان از منظر زندگی ملکه ایران- فرح- به تصویر کشیده می‌شود. اگرچه راوی همچنان همان راوی نیمه‌مجهول است اما حتی این روند هم در تمام یک فصل ثابت نمی‌ماند و سوژه دوباره پرت می‌شود به زندگی شاه و در پایان نیز تزریق اندکی اطلاعات از زندگی راوی به ذهن مخاطب. کل داستان با همین روایت نوشته می‌شود کمااینکه نویسنده کم‌کم اطلاعاتی که درباره زندگی راوی است را افزایش می‌دهد و متن راوی که از صفحات اولیه داستان در کنار دوم شخص و سوم شخص نقش کمرنگی را برعهده گرفته بود کم‌کم پررنگ‌تر می‌شود.