امید صبوری:
این روزها حال سینما خیلی خوب است؛ اهالی سینما در تکاپو برای مواجهه با آثار دلخواهشان هستند؛ گاه امیدوارانه چشم به راه رسیدن یک فیلم می‌نشینند و گاه به بهانه رمزگشایی از کیفیت فیلم در راه پرسان‌پرسان سراغ از دوستانی می‌گیرند که احتمالا فرصت تماشای فیلم را پیش‌تر به‌دست آورده‌اند. حکایت، حکایت امید و انتظار است. فهرست ابتدایی فیلم‌های حاضر در بخش‌های مختلف جشنواره کار خود را کرده و امروز و با اتمام نیمی از جشنواره دایره فیلم‌های قرار گرفته در صف انتظار تنگ‌تر و اشتیاق برای مواجهه با آنها بیشتر شده‌است. روزهای جشنواره امسال همچون برگ‌های دفتر خاطراتی است که در آینده‌ای نزدیک می‌توان با شوق ورق زد و یادگاری‌هایش را مرور کرد.
روزهای گرم زمستان
روزهای ابتدایی جشنواره داشت ناامیدمان می‌کرد؛ فیلم‌ها یکی بعد از دیگری روی پرده می‌رفت و انتظارها برای رویت یک «اتفاق» بسر نمی‌آمد. نه فقط اهالی سینما و منتقدان که سینماگران نیز در مواجهه با آمار هم‌صنفان خود به وجد نمی‌آمدند اما گویی ایمان مخاطبان به سینمای ایران بیش از این حرف‌ها بود، چه اینکه در همان روزهای دلسردی اصحاب رسانه آنها سینماهای سطح شهر را با حضور خود گرم کرده و برای دست یافتن به بلیت فیلم دلخواه انتظار و خواب شبانه در صف‌های طویل جشنواره را تجربه کردند. «آقایوسف»، «سیزده59»، «سعادت‌آباد»، «راه آبی ابریشم»، «گلچهره»، «چیزهایی هست که نمی‌دانی»، «اسب حیوان نجیبی است»، «جدایی نادر از سیمین» و... آرام‌آرام تنور جشنواره را گرم‌تر و گرم‌تر کردند تا فضا برای رقم خوردن نه یک اتفاق که چندین اتفاق مهیا شود.
طراوت یک زندگی ایرانی
«یه حبه قند» یکی از همین اتفاق‌ها بود. تازه‌ترین ساخته سیدرضا میرکریمی آنچنان به کام مخاطبان شیرین آمد که نشست خبری این فیلم یکی از آرام‌ترین نشست‌های جشنواره توام با تقدیر و تشکرهای پیاپی اصحاب رسانه نسبت به فضای حاکم بر این اثر بشدت ایرانی شد. میرکریمی در این نشست، گفت: نسبت به کارهای قبلی‌ام، «یه حبه قند» اولین تجربه من بود که با تعداد زیادی پرسوناژ و شخصیت اصلی روبه‌رو بودم که برایم هیجان‌آور بود؛ شخصیت‌هایی که قرار است قصه را پیش ببرند. حسین معززی‌نیا که اداره این نشست را برعهده داشت فیلم را یکی از پخته‌ترین فیلم‌های جشنواره تا به امروز دانست و گفت: فیلم تا به امروز یکی از پخته‌ترین و کارشده‌ترین فیلم‌هایی بود که در سالن مطبوعات شاهد آن بودیم. طراوات زندگی ایرانی و سنتی در آن دیده می‌شود، بحث مضمونی فیلم به‌جای خود، فیلم به سینما و مخاطبش احترام می‌گذارد، روی فیلم کار شده و محصول تمرین و پرداخت درست جزئیات، دکور، بازی‌ها، فیلمنامه و... است.
تئاتری‌ها مقابل دوربین
رضا میرکریمی در ادامه جلسه درباره چگونگی شکل‌گیری ایده و ساخت فیلم توضیح داد: ایده اولیه قصه از زمانی که برای فیلمبرداری یکی از اپیزودهای «فرش ایرانی» به همراه شادمهر راستین به اردکان رفته بودیم، شکل گرفت. اپیزود در فضایی سنتی و قدیمی فیلمبرداری شد. فکر اولیه فیلم که چگونه می‌توان دوران کودکی، خاطرات و تجربیات زندگی را در قالب قصه تعریف کنیم از آنجا شکل گرفت و قصه را در چند صفحه نوشتم و پروانه ساخت هم گرفت اما به دلیل علاقه‌ام به یکی از قصه‌های شاهنامه یک‌سال و اندی ساخت فیلم به تعویق افتاد، پس از یک سال که بودجه فیلم قصه شاهنامه تامین نشد، با حمایت حوزه هنری فیلم «یه حبه قند» را ساختم. وی در ادامه گفت: نسبت به کارهای قبلی اولین تجربه من بود که با تعداد زیادی پرسوناژ و شخصیت اصلی روبه‌رو بودم که برایم هیجان‌آور بود؛ شخصیت‌هایی که قرار است قصه را پیش ببرند. از سوی دیگر کار در دکور مرا نگران می‌کرد که چگونه ممکن است تمام جزئیات در دکور اتفاق بیفتد اما محسن شاه‌ابراهیمی در این زمینه کمک بسیاری کرد. میرکریمی افزود: وجه مشترک همه بازیگران فیلم که اکثرا حرفه‌ای‌های سینما بودند «تئاتری» بودن آنها بود. آنها از تئاتر آمده بودند و تن به تمرین و تکرار می‌دادند که در کار از اهمیت خاصی برخوردار است.
بازی در نقش‌های جدید
در ادامه نشست رسانه‌ای فیلم «یه حبه قند»، رضا کیانیان، بازیگر این فیلم به تحلیل وضع بازیگری در فیلم اشاره کرد و گفت: وقتی سناریو توسط میرکریمی برایم تعریف شد، وحشت کردم زیرا با عده زیادی از شخصیت‌ها که هریک در پیشبرد داستان موثر هستند، مواجه بودم اما وجه مشترک همه ما تئاتری بودن ما بود. این یکی از ویژگی‌های کار بود، بچه‌های تئاتر یک یا 2 ماه برای یک نمایشنامه تمرین می‌کنند و هرشب یک اجرای تازه و باطروات خواهند داشت و این در کار به‌وضوح دیده می‌شد. وی در ادامه گفت: افشین هاشمی مسؤول انتخاب بازیگران بود که شیوه تمرین جالبی را در این کار ابداع کرد. تعدادی از بازیگرانی که در آموزشگاه‌های بازیگری یا دانشجوهای تئاتر بودند قبل از ما نقش‌ها را تمرین می‌کردند، وقتی آقای میرکریمی به نتیجه می‌رسیدند، بازیگران اصلی کار وارد صحنه می‌شدند و پیشنهادات خود را ارائه می‌دادند، با این روش ریزه‌کاری‌های بسیاری درآمد و بداهه‌پردازی‌های ما نیز از خاطرمان نمی‌رفت. به طور مثال از ابتدا من قرار بود نقش یک تاجر خرده‌پا را داشته باشم اما طی تمرین‌ها و پیشنهادات به یک بنا تبدیل شد که بالاخره ظرایف خاص خود را می‌طلبید و نیاز بود تغییراتی در فیلمنامه صورت گیرد که انجام شد. وی در ادامه به پذیرش این نقش اشاره کرد و گفت: من علاقه‌مندم نقش‌های جدیدی را بازی کنم این برایم جالب بود که به گونه‌ای بازی کنم، که شبیه نابازیگر باشد. البته مدت‌هاست انگ‌هایی به من می‌زنند که من تنها نقش افراد روشنفکر را بازی می‌کنم، نقش من در این فیلم یک ذره روشنفکری حتی در چشم‌هایش هم وجود ندارد!
سینمای قصه‌گو
«راه آبی ابریشم» دیگر فیلم تحسین‌برانگیز جشنواره در نیمه نخست بود؛ فیلمی که پس از 4 سال در قامت اثری فاخر رونمایی شد و توجه منتقدان و اهالی رسانه را به خود جلب کرد. در نشست خبری این فیلم که با حضور بهرام رادان، داریوش ارجمند، رضا کیانیان، پروین صفری (طراح صحنه)، محمد بزرگ‌نیا (کارگردان)، حسن بشکوفه (تهیه‌کننده) و بهرام بدخشانی (مدیر فیلمبرداری) برگزار شد، محمد بزرگ‌نیا گفت: سینمای قصه‌گو با عنوان قدیمی «یکی بود یکی نبود» یکی از اشکال مختلف سینمایی است که در فیلم‌هایی مانند «کشتی آنجلیکا»، «جنگ نفتکش‌ها» و «راه آبی ابریشم» مشاهده کرده‌اید. فارغ از درونمایه این فیلم، این گونه از سینما از ضروریات اولیه هنر هفتم ماست، گرچه ضرورت حضور گونه‌های مختلف در سبد محصولات سینمایی را منکر نمی‌شویم. حسن بشکوفه نیز در این نشست گفت: بخش خصوصی ما بضاعت ساخت چنین فیلم‌هایی را ندارد و اگر مورد حمایت دولت قرار نمی‌گرفتیم، این فیلم به پایان نمی‌رسید. خوشبختانه چند سال است راجع به طرح‌های فاخر سینمایی بررسی‌هایی در دولت در دست اقدام است که طرح‌های ملی و دینی در اولویت آن هستند. در بخش سینمای دینی «ملک سلیمان» پیشگام این نهضت بود و در بخش سینمای ملی با تکیه بر محوریت خلیج فارس، ما «راه آبی ابریشم» را ساختیم. وی یکی از دلایل طولانی شدن تولید این فیلم را تغییر مدیریت‌های سینمایی دانست و وزارت امور خارجه و سازمان دریانوردی را از بهترین بخش‌هایی دانست که می‌توانستند به این فیلم کمک کنند اما حتی یک جلسه هم با عوامل نداشتند.
پیش‌تحقیق برای نقش
بهرام رادان نیز در این نشست اظهار داشت: 8 سال پیش آقای بزرگ‌نیا را در یکی از سینماها و در ایام جشنواره فیلم فجر دیدم و از او خواستم به من نقشی بدهد. او در آن زمان اصلا مرا نمی‌شناخت و الان بعد از 8 سال، پیشنهاد بازی در این فیلم به من داده شد. من با فاصله 3 روز از فیلم قبلی‌ام سر ضبط «راه آبی ابریشم» آمدم و دوست داشتم زمان بیشتری بود تا روی این کاراکتر تحقیق می‌کردم و مراحلی مانند پیش‌تولید را در خودم می‌گذراندم. پروین صفری، طراح صحنه «راه آبی ابریشم» هم در این نشست اظهار داشت: این فیلم یک کار تاریخی سخت بود و وحشتناک‌تر اینکه برای دوره‌ای که ما در این فیلم آن را نمایش می‌دادیم، هیچگونه سند و منبع تصویری وجود نداشت و ما فقط به حجاری‌ها و کتاب‌های آن دوران رجوع می‌کردیم.
یادگارهایی از کشور همسایه
فیلم سینمای «گلچهره» هم از آن فیلم‌هایی بود که فراتر از انتظارها ظاهر شد و منتقدان زیادی را برای تایید خود مجاب کرد. کارگردان این فیلم وحید موسائیان است که در نشست رسانه‌ای با اشاره به کیفیت انتخاب بازیگران برای ایفای نقش کاراکترهای افغانی گفت: به هیچ عنوان قصد آشنایی‌زدایی نداشتم، البته برای نقش «رخساره» افراد بسیاری را تست کردم اما گمان می‌کنم اگر بخواهم یک بار دیگر این فیلم را بسازم هیچکس بهتر از خانم مستوفی نخواهد بود. لادن مستوفی نیز در ادامه صحبت‌های موسائیان اظهارکرد: بخش عمده موفقیت فیلم ناشی از همدلی و همراهی کل گروه بود زیرا همگی به جزئیات و کیفیت مناسب فیلم اهمیت بسیار می‌دادیم. در ابتدای این نشست فریدون شهبازیان نیز با اشاره به چگونگی ساخت موسیقی فیلم «گلچهره» گفت: موسیقی این فیلم برگرفته از موسیقی‌های رایج در افغانستان است و در سفری که سال 43 به این کشور داشتم با موسیقی آنها آشنا شدم، البته موسیقی این فیلم در فاصله یک هفته نوشته شد و حدود یک ماه روی آن کار کردم. وی ادامه داد: اگر آنالیز کنید نوع هارمونی استفاده شده منطبق است زیرا موسیقی افغان‌ها اینگونه است و البته بشدت با موسیقی‌های دم‌دستی که زیاد شنیده می‌شود مخالف هستم به همین دلیل از موسیقی بومی مردم این سرزمین بهره بردم.
لهجه‌های رنگارنگ
در ادامه علائی، مدیر نشست خطاب به هدایت هاشمی مبنی‌بر اینکه شب گذشته شما را در فیلم «یه‌حبه قند» با لهجه یزدی دیدیم و امشب نیز شما را در لهجه مشهدی مشاهده کردیم بنابراین ممکن است شما را شب آینده در لهجه مثلا لری ببینیم، نظر خودتان درباره این 2 فیلم چیست؟ هدایت هاشمی بازیگر پاسخ داد: شب گذشته مجبور شدم دروغ بگویم که یزدی هستم زیرا در غیر این صورت هیچکس باور نمی‌کرد که من اصالتا متعلق به این شهر نیستم اما بابت این دروغ عذرخواهی می‌کنم و باید بگویم اصالتا مشهدی هستم و هیچکس نمی‌تواند ایرادی به لهجه‌ام بگیرد چون من این‌بار واقعا مشهدی هستم. وی ادامه داد: برای 3 نفر از گروه فیلمبرداری که در سانحه‌ای دچار آسیب شدند آرزوی سلامت می‌کنم و امیدوارم با دعای شما هرچه زودتر به سلامت برسند.
آنچه مردم پسندیدند
در کنار این فیلم‌های اکران شده اما اتفاق اصلی در روزهای پایانی هفته گذشته با رونمایی از فیلم تازه اصغر فرهادی رقم خورد؛ فیلمی که علاقه‌مندان زیادی را در مقابل سینماها به انتظار نگه داشت و در نخستین ساعات رونمایی عنوان فیلم برگزیده مردمی را از آن خود کرد. در بررسی آرای مردمی جشنواره تا پایان روز پنجم، فیلم‌های «ورود آقایان ممنوع» ساخته رامبد جوان و «جدایی نادر از سیمین» ساخته اصغر فرهادی در صدر انتخاب‌های مردمی بهترین فیلم‌های جشنواره قرار گرفته‌اند. بر اساس نتایج شمارش آرای مردمی تا 20 بهمن‌ماه، پس از این 2 فیلم، فیلم‌های «سیزده59» ساخته سامان سالور، «راه آبی ابریشم» ساخته محمدرضا بزرگ‌نیا، «آینه‌های روبه‌رو» ساخته نگار آذربایجانی و «گلچهره» ساخته وحید موسائیان با کسب آرای مردمی برتر در سینماهای مختلف جشنواره، در صدر جدول انتخاب بهترین فیلم جشنواره از نگاه تماشاگران قرار گرفته‌اند.
جشنواره تاریخ‌ساز
یکی از اتفاقات حاشیه‌ای جشنواره فیلم فجر در نیمه نخست اظهارات پراکنده برخی فیلمسازان حاضر در جشنواره درباره کیفیت انتخاب و داوری آثار بود. اظهارنظرهایی که برخی آثار را تا مرز حذف از جشنواره هم پیش برد اما با عذرخواهی تهیه‌کننده فیلم به مسیر رقابت بازگشتند. روز گذشته اما علیرضا سجادپور در گفت‌وگویی مبسوط با بولتن روزانه جشنواره به این انتقادات پاسخ گفت. وی ضمن تاکید بر اینکه برای این اظهارات فیلم یا شخص خاصی را مدنظر ندارد، گفت: بهتر است قاطبه سینماگران و دست‌اندکاران سینمای ایران به این دوستان تذکر دهند که دست از دوچهره بودن بردارند و صادق و شفاف باشند. مدیریت سینمای ایران در این یک‌سال ثابت کرده‌است که صداقت دارد و همه چیز را با صراحت بیان می‌کند. ما در فضای مه‌آلود گام برنمی‌داریم اما برخی افراد دوگانه عمل می‌کنند. هم می‌خواهند در فضای جشنواره باشند و از آن بهره‌مند شوند و هم می‌خواهند چهره اپوزیسیون خود را حفظ کنند؛ دوره این کارها گذشته است. برای طیف کلی ارباب رسانه و آشنایان با سینمای ایران هم کاملا این بازی رو است. در جشنواره گرم و پرشوری که با اکران بیش از 60 فیلم در بخش‌های مختلف در حال برگزاری است3 -2 فیلم بگویند هستیم یا نیستیم خیلی به گرمای جشنواره لطمه وارد نخواهد کرد. فقط افسوسش برای ما می‌ماند که این دوستان فرصت جشنواره را از دست می‌دهند. مدیر دفتر ارزشیابی و نظارت معاونت سینمایی درباره سرنوشت فیلم‌های در حال آماده‌سازی جشنواره هم تاکید کرد: از همان روزهای فعالیت هیات‌های انتخاب تا تضمین قطعی بابت رسیدن یک فیلم نگرفتیم نام آن را در فهرست بخش‌های مختلف اعلام نکردیم، حال اگر هر یک از این آثار به جشنواره نرسد بشدت موجبات دلخوری ما را فراهم آورده است. سجادپور افزود: کلیت جشنواره از حرمت داوران تا حرمت تماشاگران برای ما محترم است و معتقدیم برنامه جشنواره اهمیت بسیاری دارد. حال اگر فیلمسازی با محاسبات غلط این برنامه‌ریزی را به هم بزند به حرمت جشنواره آسیب رسانده است. وی خاطرنشان کرد: البته این روزها از نزدیک شاهدیم که همه فیلم‌هایی که اعلام شده‌اند به‌صورت شبانه‌روزی در تلاش برای رساندن کار خود به جشنواره هستند و فکر می‌کنم خواهند رسید کمااینکه برخی فیلم‌هایی که اعلام کرده بودند در روزهای پایانی جشنواره خواهند رسید زودتر آماده شدند. این تلاش و شتاب قدری در کیفیت آثار اثر منفی می‌گذارد اما نفس تلاش این دوستان محترم است تا جایی برای خود در این جشنواره گرم و پرشور پیدا کنند. جشنواره بیست و نهم از بسیاری جهات گل سرسبد جشنواره‌های فجر برگزار شده، است و فیلم و کارگردانی که در این ویترین حضور داشته باشد در تاریخ سینمای ایران جایگاه خوبی پیدا کرده و در این مهم‌ترین جشنواره 29 سال گذشته جای خود را یافته است. فیلمی که به هر دلیل به جشنواره نرسد باید با کمال تاسف بپذیرد که از این نقطه تاریخ‌ساز بازمانده است.