سرانجام سونامی تغییر که از تونس آغاز شد و مصر را در نوردید به سرزمین عمر مختار رسید و می‌رود تا رژیم 42ساله معمر قذافی را سرنگون کند. تا قبل از سقوط حسنی مبارک رئیس رژیم سابق مصر، معمر قذافی 69ساله، رهبر جنجال‌ساز لیبی تصور نمی‌کرد سونامی تغییرات به این کشور هم برسد. معمر قذافی که یکی از عجیب‌ترین شخصیت‌های تاریخ عرب به‌شمار می‌رود در سال 1969 علیه رژیم پادشاهی «ادریس سنوسی» کودتا کرد. در آن زمان سرهنگ معمر‌قذافی که یک نظامی گمنام ارتش لیبی بود، تنها 27 سال سن داشت و از رهگذر کودتا توانست قدرت را در لیبی به‌دست گیرد.
ظاهرا کودتای قذافی تحت‌تاثیر تحولات مصر و موج گرایش پان‌عربیستی به رهبری جمال عبد‌الناصر رهبر وقت مصر صورت گرفت. بسیاری از تحلیلگران عرب کودتای سرهنگ معمر قذافی و سایر افسران لیبی علیه نظام پادشاهی این کشور را بدون کمک انگلیس و آمریکا غیر‌ممکن می‌دانستند. عملکرد سیاسی غیر‌متوازن قذافی در طول 42 سال گذشته همواره این سوال را در اذهان مطرح می‌کند که آیا رهبر لیبی حقیقتا عامل آمریکا ست یا با اتحاد جماهیر شوروی سابق هماهنگی داشته؟ ابعاد شخصیتی، حرکات و موضع‌گیری‌های سرهنگ قذافی از وی چهره‌ای اسطوره‌ای در رسانه‌های غربی ترسیم کرده است. در بعد داخلی، سرهنگ قذافی یک نظام کاملا بسته، غیر دموکراتیک و پلیسی ایجاد کرد که عمده فعالیت‌های سیاسی و حزبی تنها در چارچوب کمیته‌های مردمی خلاصه می‌شود. «کتاب سبز» او که به 15 زبان ترجمه شده به عنوان منشوری سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی به‌شمار می‌رود و به عنوان بخشی از دروس تخصصی علوم انسانی در دانشگاه‌های لیبی تدریس می‌شود! او هر هفته در جریان اجلاس کمیته‌های مردمی که معمولا دانشجویان و نخبگان سیاسی و علمی در آن شرکت می‌کنند دیدگاه‌های خود را پیرامون دموکراسی بیان می‌کند. یک‌بار درباره مفهوم دموکراسی از دیدگاه خودش خطاب به دانشجویان می‌گوید: «دموکراسی از 2 واژه یونانی و عربی تشکیل شده است». او می‌افزاید: «دمو» در زبان یونانی به معنی مردم و «کراسی» که یک واژه عربی است جمع کرسی «صندلی» است و در مجموع به مردمی که روی صندلی نشسته‌اند اطلاق می‌شود(!) وی خطاب به دانشجویان حاضر می‌افزاید: بنابراین، شما دانشجویان که سال‌ها روی صندلی‌های دانشگاه نشسته‌اید از دموکراسی کامل برخوردار هستید و حتی دموکراسی لیبیایی پیشرفته‌تر از دموکراسی غربی است زیرا صندلی‌های شما، از نوع دسته‌دار است! افکار غریب و اظهارنظر‌های عجیب قذافی همواره سلامت روانی و عقلی وی را مورد تردید قرار می‌دهد. او برای هر بحران عربی یک راه‌حل فوری ارائه می‌دهد. درباره مشکل اراضی اشغالی، قذافی پیشنهاد کرده برای حل مشکل فلسطین و اسرائیل یک کشور واحد به نام «اسراطین» که ترکیبی از فلسطین و اسرائیل است، تاسیس شود(!)
وی نه‌تنها خود را رهبر جهان عرب بلکه سلطان آفریقا می‌داند و به همین دلیل به نیابت از کشورهای آفریقایی سخن می‌گوید. تا سال 2003 میلادی سرهنگ قذافی خود را رهبر کشورهای ضدامپریالیستی می‌دانست، اما با سقوط دیکتاتور بغداد، در یک چرخش سیاسی 180درجه‌ای تسلیم آمریکا و غرب شد. قذافی که احساس می‌کرد بعد از صدام دیکتاتور معدوم عراق نوبت به او خواهد رسید در برابر آمریکا و غرب تسلیم شد. وی یک قرارداد محرمانه با آمریکا و غرب به امضا رساند که به موجب آن تمام اطلاعات فوق‌سری خود را درباره سازمان‌های ضدآمریکایی و مبارز اسلامی و عربی در اختیار آمریکا و غرب قرار دهد. همچنین او بیش از یک میلیارد دلار خسارت انفجار هواپیمای مسافربری پان‌آمریکن را که در سال 1988 در لاکربی اسکاتلند منفجر ساخت به آمریکا پرداخت کرد. قذافی همه اسلحه‌های پیشرفته و تاسیسات هسته‌ای لیبی را نیز در اختیار آمریکا قرار داد اما این تضمین را از آمریکا و غرب گرفت که اقدامی در راستای سرنگونی رژیم وی انجام ندهند. به همین دلیل در طول درگیری‌های خونین اخیر لیبی، آمریکا و غرب نسبت به کشتار مردم لیبی واکنش شفافی از خود نشان ندادند. سکوت آمریکا و اتحادیه اروپا نسبت به کشتار وحشیانه مردم لیبی نشان می‌دهد که غربی‌ها به نفت بیش از خون ملت‌ها اهمیت می‌دهند. این درگیری‌ها تا کنون 350 کشته و بیش از 3 هزار زخمی به همراه داشته که بیشترین تلفات در میان انقلاب‌های اخیر جهان عرب تلقی می‌شود. با این حال قذافی نتوانست از رهگذر سرکوب ملت خود انقلاب نوادگان عمر مختار را مهار کند و رژیم وی شرایط کاملا دشواری را سپری می‌کند. استعفای پی در پی دولتمردان سیاسی و پیوستن افسران و سربازان ارتش و پلیس لیبی به انقلابیون، رژیم قذافی را در آستانه سقوط قرار داده است.
قذافی نیز مانند دیگر دیکتاتورهای عرب همه وابستگان خود را در راس دستگاه‌های نظامی و امنیتی و فرهنگی قرار داده و یک نظام کاملا الیگارشی ایجاد کرده است. اما تفاوت قذافی با دیگر دیکتاتورهای عرب این است که وی به سادگی حاضر به ترک قدرت نیست بلکه هزینه سنگینی بر ملت لیبی تحمیل خواهد کرد. اکنون بسیاری از شهرهای لیبی مانند بیضا، بنغازی و مصراته توسط انقلابیون آزاد شده و درگیری‌ها در شهر طرابلس نیز ادامه دارد. سرهنگ قذافی از برخی کشورهای آفریقایی برای مقابله با مردم خود، مزدور استخدام کرده اما پیوستن قبایل بزرگ لیبی مانند اورفله و العبیدات به انقلابیون اوضاع درگیری‌های لیبی را به سود مردم تغییر داده است. سیف‌الاسلام قذافی، فرزند سرهنگ قذافی در یک پیام رادیو تلویزیونی از انقلابیون خواست خود را تسلیم کنند و فرصت جدیدی به دولت برای برآورده کردن خواسته‌های آنها بدهند. جنگ‌های خیابانی اکنون به نزدیکی خیمه معمر قذافی در طرابلس رسیده و گفته می‌شود اغلب اعضای خانواده دیکتاتور لیبی به خارج از کشور گریخته‌اند. به نظر می‌رسد سرهنگ قذافی با اعمال خشونت‌های غیرقابل توجیه علیه ملت خود شانس باقی ماندن در راس قدرت را کاملا از دست داده است. اما آیا معمر قذافی مانند حسنی مبارک، دیکتاتور سابق مصر و زین‌العابدین بن‌علی دیکتاتور مخلوع تونس شانس فرار دارد؟ اگر شانس با سرهنگ قذافی یار باشد او در نهایت به یکی از کشورهای آمریکای لاتین یا آفریقا پناهنده می‌شود اما بافت پیچیده قبیله‌ای موجود در لیبی شانس فرار قذافی را کاهش می‌دهد. اغلب عشایر لیبی در دوران حکومت قذافی احساس می‌کنند که از سوی طایفه قذافی‌ها بشدت مورد تحقیر قرار گرفته‌اند و در ساختار قدرت سهم چندانی ندارند. بسیاری از محافظان شخصی قذافی که عمدتا دختران نظامی آموزش دیده هستند به نوعی به یکی از قبایل لیبی وابستگی دارند. چنانچه تعدادی از افراد قبایل موجود لیبی در جریان درگیری با نیروهای دولتی کشته شوند قطعا با بی‌تفاوتی بادیگاردهای سرهنگ قذافی مواجه نخواهد شد. این احتمال وجود دارد که اگر قذافی موفق به فرار به آمریکای لاتین یا یکی از کشورهای آفریقایی نشود توسط یکی از دختران بادیگارد خود مورد هدف قرار گیرد و پرونده 42 ساله یکی از عجیب‌ترین دیکتاتورهای جهان عرب برای همیشه بسته شود.
* كارشناس ارشد مسائل خاورميانه