معمر قذافی، دیکتاتور لیبی تهدید کرد تحت هیچ شرایطی از قدرت کناره‌گیری نخواهد کرد و تا آخرین گلوله با انقلابیون این کشور مبارزه می‌کند. تهدیدات قذافی در حالی صورت گرفت که انقلابیون، بیش از دوسوم شهرهای لیبی را به تصرف خود در آورده و اغلب دولتمردان سیاسی، امنیتی و نظامی به انقلابیون پیوسته‌اند. احمد قذاف‌الدم، رئیس سازمان امنیت و عموزاده معمر قذافی که یکی از یاران دیکتاتور لیبی به‌شمار می‌رود اخیرا به مصر پناهنده شد. پناهندگی احمد قذاف‌الدم به مصر نشان می‌دهد اوضاع کشور کاملا از کنترل دیکتاتور لیبی خارج شده و آخرین سنگرهای مقاومت سرهنگ قذافی در حال سقوط هستند. سرهنگ قذافی و فرزندان وی سیف‌الاسلام، الساعدی، المعتصم و الخمیس اکنون در یکی از پادگان‌های منطقه العزیزیه در غرب طرابلس به مقابله با جوانان انقلابی می‌پردازند. در عین حال شمار کشته‌شدگان درگیری‌های اخیر لیبی به بیش از 2 هزار و تعداد مجروحان به 6 هزار نفر رسیده است. همچنین به‌رغم کشتار‌های خونین در لیبی، آمریکا و کشورهای اروپایی موضع شفافی نسبت به اوضاع لیبی اتخاذ نکرده‌اند. تحلیلگران غربی معتقدند وجود منافع برخی رهبران کشورهای اروپایی در لیبی و مشارکت این رهبران در پروژه‌های عمرانی کلان در لیبی، موجب شده مواضع نسبتا محتاطانه‌ای در قبال رخدادهای لیبی اتخاذ کنند. انگلیس، فرانسه، آمریکا و ایتالیا در پروژه‌های استخراج نفت در مناطق البریقه، السدره و راس‌لانوف لیبی مشارکت فعال دارند لذا سرنگونی قذافی منافع این کشورها را به خطر خواهد انداخت. از سوی دیگر کیفیت بالای نفت لیبی و نزدیکی پایانه‌های نفتی این کشور به دریای مدیترانه و ارزان بودن نفت لیبی در مقایسه با سقف تعیین شده اوپک، طمع کشورهای غربی را برای غارت نفت این کشور افزایش داده است.
به همین دلیل سرهنگ قذافی تهدید کرده اگرآمریکا و غرب از انقلابیون حمایت کنند همه تاسیسات، پایانه‌ها و چاه‌های نفت لیبی را بمباران خواهد کرد. این تهدیدات موجب شده تا آمریکا و کشورهای اروپایی برای جلوگیری از قطع صادرات نفت لیبی گزینه‌های متعددی را مورد بررسی قرار دهند. نخستین گزینه این است که شورای امنیت سازمان ملل با صدور یک قطعنامه به دلیل وخامت اوضاع بحرانی لیبی این کشور را تحت بند 7 منشور سازمان ملل قرار دهد.این بند به آمریکا و کشورهای غربی این اجازه را می‌دهد تا کشور لیبی را به بهانه تهدید امنیت جهانی، مانند عراق و افغانستان اشغال کنند. اما از آنجایی که انقلاب لیبی یک انقلاب صرفا مردمی است، لذا سیاستمداران مخالف قذافی در داخل و خارج با دخالت نظامی آمریکا و غرب کاملا مخالفت کرده‌اند. محمد بن‌غلبون یکی از رهبران مهم اپوزیسیون در لیبی اخیرا اعلام کرده که دخالت نظامی آمریکا و غرب در مسائل داخلی لیبی به سود سرهنگ معمر قذافی منتهی خواهد شد. لذا گزینه اشغال لیبی با توجه به تجربه شکست خورده ناتو و آمریکا در عراق و افغانستان نمی‌تواند راه‌حل مناسبی برای کنترل بحران فعلی لیبی تلقی شود. اما در مقابل، سرهنگ قذافی که تحت هیچ شرایطی حاضر نیست در برابر انقلابیون لیبی تسلیم شود، قصد دارد تا این کشور را به یک زمین سوخته تبدیل کند. بررسی رفتارهای دیکتاتور لیبی نشان می‌دهد که او از دوران جوانی تحت‌تاثیر شخصیت هیتلر قرار داشته و همه حرکات وی در طول 42 سال حکومت بر لیبی متاثر از دیکتاتور آلمان است. قذافی خود را بنیانگذار لیبی جدید می‌داند زیرا بارها اعلام کرده که او 42 سال برای باز‌سازی مجد و عظمت این کشور تلاش کرده است. دیکتاتور لیبی حتی کشتار، زندانی و شکنجه مخالفان خود را در چارچوب سیاست باز‌سازی و پاکسازی این کشور از موانع بازدارنده رشد و شکوفایی لیبی و عملی کاملا مقدس، تلقی می‌کند. با این حال مخالفان قذافی معتقدند که وی در طول 42 سال گذشته نه‌تنها گامی برای شکوفایی لیبی بر نداشته بلکه ثروت‌های نفتی این کشور را در راستای پرورش باندهای تروریستی هدر داده است.
اخیرا پایگاه اطلاع‌رسانی ویکی‌لیکس ثروت معمر قذافی و فرزندان وی را 131 میلیارد دلار تخمین زده و قذافی را ثروتمند‌ترین مرد جهان معرفی کرده است. اکنون دیکتاتور لیبی در محاصره انقلابیون قرار دارد و به دلیل فرار یاران نزدیکش، این حلقه محاصره هر روز تنگ‌تر می‌شود. گفته می‌شود مزدورانی که قذافی اخیرا از کشورهای آفریقایی برای سرکوب تظاهرات مردم لیبی به این کشور وارد کرده به تدریج از برابر سیل خروشان مردمی فرار می‌کنند. بیش از 50 هزار مزدور آفریقایی هر یک با دریافت 500 دلار برای سرکوب مردم لیبی وارد این کشور شده‌اند که تعداد زیادی از آنان توسط جوانان انقلابی لیبی اسیر شده‌اند. اگر چه رخدادهای لیبی سقف هزینه‌های پیروزی بر دیکتاتور را در مقیاس وسیعی افزایش می‌دهد اما به نظر می‌رسد که سرهنگ قذافی، سرانجامی بهتر از صدام، دیکتاتور معدوم عراق نخواهد داشت. احتمالات زیادی درباره آینده دیکتاتور لیبی مطرح می‌شود که همه این احتمالات با توجه به روند حوادث لیبی کاملا قابل قبول به نظر می‌رسند. یکی از این احتمالات این است که سرهنگ قذافی تا آخرین گلوله در برابر انقلابیون مقاومت خواهد کرد و در نهایت مانند هیتلر دست به خودکشی خواهد زد. احتمال بعدی این است که سرهنگ قذافی ممکن است توسط یکی از محافظان شخصی خود که عمدتا دختر هستند کشته شود. احتمال دیگری که به نظر می‌رسد از دیگر احتمالات قوی‌تر باشد این است که سرهنگ قذافی به مدد مردان مسلح عشیره خود « القذاذفه» از حلقه محاصره پادگان العزیزیه نجات داده شود. مردان قبیله القذاذفه که از امتیازات بسیار بالایی در مقایسه با دیگر عشایر لیبی برخوردار هستند بخشی از فدائیان قذافی بشمار می‌روند. مردان مسلح این قبیله ممکن است سرهنگ قذافی و فرزندان وی را به منطقه نفت‌خیر «سرت» که زادگاه قذافی است، منتقل کنند. در این منطقه قذافی ممکن است یک امارت جدید با همکاری مردان قبیله خود تاسیس کند و چاه‌های نفتی لیبی را در اختیار بگیرد. این احتمال با توجه به هم‌پیمانی عشیره القذاذفه با عشایر آمازیق که در جنوب‌غربی لیبی ساکن هستند، قابل قبول به نظر می‌رسد. در این صورت اوضاع لیبی وارد بحران جدیدی می‌شود و به یک جنگ داخلی طولانی‌مدت شبیه جنگ داخلی سومالی منجر خواهد شد. سرهنگ قذافی در نظر دارد از رهگذر ایجاد یک جنگ داخلی و فرسایشی با کمک دیگر قبایل، بار دیگر قدرت را در بخش‌هایی از لیبی در دست بگیرد. در هر حال پیش‌بینی اوضاع آینده لیبی و سرنوشت سرهنگ قذافی، با توجه به پیچیدگی بافت قبایلی موجود در این کشور تقریبا دشوار است. نقش عشایر لیبی بویژه عشایر آمازیق و طوارق که تقریبا شهروندان درجه 2 تلقی می‌شوند در شکل‌گیری نقشه راه لیبی موثر خواهد بود. اگر این عشایر با عشیره القذاذفه ائتلاف کنند و در برابر قیام مردم لیبی ایستادگی کنند این احتمال وجود دارد که بخش‌های مهمی از لیبی تجزیه شود. با تجزیه احتمالی لیبی، این کشور سرنوشتی مشابه سرنوشت رواندا، اتیوپی، اوگاندا، سودان و سومالی پیدا خواهد کرد. در هر حال تا روزهای آینده اوضاع لیبی بویژه سرنوشت شخص دیکتاتور لیبی مشخص خواهد شد و اگر مقاومت مردمی ادامه یابد دفتر عمر سرهنگ قذافی برای همیشه بسته خواهد شد. اگر چه حسنی مبارک و زین‌العابدین بن‌علی، دیکتاتورهای مصر و تونس توانستند از برابر خیزش مردم خود فرار کنند و جان سالم به در ببرند اما بعید به نظر می‌رسد که قذافی مانند این 2 دیکتاتور از شانس بالایی برای نجات از این توفان برخوردار باشد.
* کارشناس مسائل خاورمیانه