نوزدهمین کنگره سراسری شعر دفاع مقدس روز پنجم اسفندماه در سالن هلال احمر استان یزد با حضور محمود اکرامی‌فر دبیر علمی کنگره، مسؤولان بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان تهران و یزد، حجت‌الاسلام محمدعلی صدوقی امام جمعه یزد و جمعی از مسؤولان استانی در مراسمی به کار خود پایان داد.
برپایی جشنواره استانی این کنگره را گسترش داد
در ابتدای این مراسم که در حضور جمع کثیری از شاعران استانی و ملی برگزار می‌شد، علی هژبری، مدیرکل حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان یزد در سخنانی کوتاه به حاضران خیرمقدم گفت. سپس سرهنگ حسن رسولی، معاون ادبیات و انتشارات بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس گزارشی از فرآیند برگزاری این کنگره ارائه کرد و گفت: در سال‌های گذشته کنگره شعر دفاع مقدس به شکل متمرکز در تهران برگزار می‌شد، اشعار از سراسر کشور به تهران رسیده و در یک روز داوری می‌شدند اما با برپایی جشنواره‌های استانی این کنگره گسترش یافت. به گفته رسولی، در این راستا 34 گروه داوری و 34 دبیر علمی حضور داشتند که در این دوره بالغ بر 140 داور ما را یاری کردند. شعر دفاع مقدس در این دوره 51 درصد اشعار را به خود اختصاص داد. از این میان اشعار با رویکرد عاشورایی 19 درصد، مقاومت ملل 20 درصد و تنها 10 درصد اختصاص به حوزه کودک و نوجوان داشت.
حضور 3300 شاعر در نوزدهمین کنگره
معاون ادبیات و انتشارات بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس با ارائه قیاسی از دوره نوزدهم و هجدهم عنوان کرد: از نظر تعداد و آثار رسیده و شاعرانی که در گذشته با ما همکاری داشتند، در این دوره شاهد رشد بودیم. در دوره گذشته که در استان فارس برگزار شد، 9 هزار و 500 اثر به دست ما رسید اما در این دوره 12 هزار اثر به دبیرخانه واصل شد. در کنگره هجدهم 3 هزار و 300 شاعر و در کنگره نوزدهم 4 هزار شاعر حضور داشتند. این دوره از کنگره سراسری شعر دفاع مقدس از پرمحتواترین کنگره‌های فرهنگی کشور بود. وی در ادامه ضمن اشاره به ویژگی‌های این دوره ابراز داشت: یکی از کارهایی که در جشنواره استانی رخ داد ظهور شعر دفاع مقدس با گویش محلی بود. در این دوره این آثار به شکل نمادین به زبان‌های ترکمن، کردی، ترکی و عربی قرائت و برای حاضران با زیرنویس فارسی پخش شد که قرار است این آثار در ویژه‌نامه‌ها و کتاب‌های استانی منتشر شود. یکی از ویژگی‌های اصلی این دوره حضور دوبرابری بانوان بود چرا که در سال گذشته در این بخش 35 برگزیده داشتیم اما در دوره نوزدهم این رقم دوبرابر شده و 70 برگزیده خواهیم داشت.
حشر و نشر کنگره شعر دفاع مقدس
با شاعران جهان
در ادامه پرویز بیگی‌حبیب‌آبادی گفت: اواخر آذر سال 60 در حقیقت نخستین حرکت خودجوش شاعران برای شرکت در مناطق عملیاتی و شعرخوانی آغاز شد. امروز قریب به 30 سال از آن هنگام می‌گذرد و بسیاری از آن شاعران امروز به ساحت مقدس دوست پیوسته‌اند. به گفته این شاعر، نخستین شعرخوانی پس از پایان دفاع مقدس در سنندج به همت شهید زارعی برپا شد و پس از این شهید، سردار اثباتی این حرکت منسجم را ادامه داد و 8 سال بعد نیز مسؤولیت این امر با بنده بود. در این دوران واکنش‌های فراوانی صورت گرفت و گفته می‌شد این کنگره‌ها چندسالی بیشتر دوام نخواهد داشت اما به لطف حضرت حق و شعور و شکوهمندی و بالندگی شاعران این عرصه امروز شاهد برگزاری نوزدهمین شعر دفاع مقدس هستیم و ان‌شاءالله این راه همچنان هموار و هموارتر خواهد شد. حبیب‌آبادی تصریح کرد: بی‌شک شعر دفاع مقدس و مقاومت و پایداری از مولفه‌های اصلی شعر در 3 دهه گذشته است. کنگره سراسری شعر دفاع مقدس را باید قدیمی‌ترین کنگره شعر نامید و در حوزه مقاومت گسترده‌ترین حرکتی که صورت می‌گیرد در این حوزه است که امیدوارم بتواند این کنگره با شاعران مقاومت در سراسر جهان حشر و نشر داشته باشد.
انتقال فرهنگ با زبان شعر
در خاتمه این مراسم محمود اکرامی‌فر، دبیر علمی، شاعر و استاد دانشگاه با تشکر از برگزارکنندگان و اصحاب رسانه، کنگره نوزدهم را دارای برکات فراوانی برشمرد و در سخنانی گفت: هدف شعر دفاع مقدس ثبت، ضبط و انتقال فرهنگ دفاع مقدس از نسلی به نسل دیگر است، به عبارت دیگر ما بحث انتقال فرهنگی را با زبان شعر داشتیم. هر کنگره‌ای هدف خاص خود را دارد، به عبارتی دیگر می‌توان گفت اهداف متناسب با شرایط و اوضاع متغیر است. وی ادامه داد: شاید زمانی هدف این بود که کنگره‌های شعر در راستای تهییج مردم و جهت‌دهی به افکار عمومی درباره شرکت در جبهه و مباحثی اینچنین باشد که عنوانی بر این اساس به نام «کنگره شعر جنگ» پدید آمد. هنگامی که اهداف تغییر یافت و بحث تبیین و تحلیل دفاع مقدس و شرایط دفاع ایجاد شد، اسامی کنگره‌ها از شعر جنگ تبدیل به شعر دفاع مقدس شد، رویکرد شعر دفاع مقدس هم بر این اساس تغییر یافت. به عبارت دیگر اشعار تهییجی و شعرهایی که برای بسیج افکار عمومی سروده می‌شد در راستای شعرهای تبیینی و تحلیلی استفاده شد. به گزارش فارس، دبیر علمی کنگره نوزدهم سراسری شعر دفاع مقدس اظهار داشت: در حال حاضر اشعاری داریم که بیشتر رویکرد اجتماعی دارند. بزرگداشت شهدا و تبیین و تحلیل شرایط خانواده شهدا، جانبازان و افرادی که در جنگ شرکت داشتند از اهداف این کنگره است ضمن اینکه یک هدف کلی هم در راستای همه این کنگره‌ها بوده و آن ثبت، ضبط و انتقال فرهنگ دفاع مقدس از نسلی به نسل دیگر است، به عبارت دیگر ما بحث انتقال فرهنگی را با زبان شعر داشتیم. اکرامی‌فر اظهار داشت: ثبت و ضبط لحظات و نگاه‌ها و ظرایف هنرمندان را درباره دفاع مقدس از زاویه شعر داشتیم، تمام این موارد به این دلیل که پژوهش‌های دقیقی انجام نشده تنها می‌توان گفت که ما در این راستا حرکت کرده‌ایم. پژوهشی علمی نیاز است تا بتوان تحولات و موارد ایجاد شده در ادبیات دفاع مقدس را بررسی کرد؛ پژوهشی که هدفمند، روشمند و دارای متد و ابزار علمی باشد تا بر اساس تحلیل محتوایی و حتی با تحلیل اسامی اشعار و واژگان، برسیم به اینکه شعر دفاع مقدس از کجا آغاز و به کجا رسیده است.
اظهار نظر شاعران
درباره نوزدهمین کنگره شعر دفاع مقدس
و اما نقطه‌نظرات شاعران درباره شعر دفاع مقدس هم خواندنی است. حسین اسرافیلی معتقد است: شاعران دفاع مقدس باید آثار همه جریان‌های مختلف شعری را بخوانند تا شعر و عناصر آن را به خوبی بشناسند. برخی تصور می‌کنند سرودن شعر سپید نسبت به شعر کلاسیک به مراتب راحت‌تر است و قافیه، ردیف و وزن، آنها را اذیت نمی‌کند اما در این صورت در نهایت کار بیشتر شبیه به یک مقاله یا متن ادبی خواهد شد. این شاعر گفت: مشکل شاعران دفاع مقدس با مطالعه آثار یک شاعر سپیدسرا برطرف نخواهد شد، این شاعران در مرحله نخست باید شعر را شناخته و برای رسیدن به این هدف آثار همه جریان‌های مختلف شعری را بخوانند تا شعر و عناصر آن را بشناسند. سعید بیابانکی، شاعر نام‌آشنای کشورمان نیز در این ارتباط به خبرگزاری سینمای ایران گفت: نسل تازه شاعران دفاع مقدس با صداقت بیشتری دست به آفرینش ادبی می‌زنند زیرا نگاهشان به دفاع مقدس واقع‌بینانه‌تر است. وی که مجریگری این دوره از مراسم اختتامیه کنگره شعر دفاع مقدس را برعهده داشت، ادامه داد: در سال‌های جنگ تحمیلی اشعار دفاع مقدسی بیشتر به متن این رویداد می‌پرداخت زیرا ما به صورت همه‌جانبه‌ای درگیر آن بودیم. درباره سینما هم اوضاع بر همین منوال بود، در واقع فیلم‌ها در سال‌های نخست جنگ و پس از آن درباره خود جنگ، عملیات‌ها و رویداد‌های واقعی بود. اما هر قدر از نظر زمانی از حادثه دور شدیم، از متن فاصله گرفته و به حاشیه‌ها و پس‌لرزه‌های جنگ پرداختیم. وی توضیح داد: این با اتفاقی که برای رزمندگان افتاد قابل مقایسه است. آنها نیز از خط مقدم جبهه عقب‌نشینی کرده و در عرصه‌های دیگری مبارزه کردند. شاعران نیز از توصیف مستقیم جنگ دست برداشتند و به مسائل حاشیه‌ای آن پرداختند. این هنرمند همچنین گفت: درست است که جنگ تحمیلی یک روز شروع شد و یک روز هم تمام شد ولی شعر دفاع مقدس که با جنگ تحمیلی آغاز شد، هیچگاه به پایان نخواهد رسید زیرا نوعی فرهنگ و ادبیات ویژه است. این درست به حادثه عاشورا می‌ماند که تنها یک روز بود اما ادبیات و هنر مربوط به آن تا ابد ادامه خواهد یافت. به همین دلیل همیشه سوژه لازم برای سرودن شعر دفاع مقدس وجود دارد. سعید بیابانکی شعر را قسمتی از حافظه تاریخی انسان دانست و تصریح کرد: اگر شعر نباشد نسل‌های بعد نمی‌دانند در جنگ چه بر ما گذشت. همان‌طور که شعر در زمان جنگ مانند ستون پیاده عمل می‌کرد، حالا نیز باید رسالت خود را ادامه داده و در خدمت دفاع از ارزش‌های دفاع مقدس باشد. در زمان صلح نیز باید آماده و تازه‌نفس باشیم. مجری نوزدهمین کنگره شعر دفاع مقدس درباره اشعار دفاع مقدسی شعرای جوان گفت: شعر شعرای جوان ناب‌تر از سروده‌های دیگر است. نباید پنداشت چون آنها در فضای این حماسه بزرگ نبوده‌اند، نمی‌توانند راوی خوبی برای آن باشند. مگر هیچ‌کدام از ما در زمان واقعه عاشورا حضور داشته‌ایم؟ با این حال در قرون مختلف شاهکار‌های بزرگی با موضوع عاشورا تولید شده است. وی ادامه داد: همان‌طور که گفتم دفاع مقدس به معنای واقعی یک حماسه است بنابراین هر قدر از آن زمان بگذرد، گردهای اطراف آن می‌نشینند و زلالی ماجرا نمایان می‌شود. اتفاقا در حال حاضر نسل جوان واقع‌بینانه‌تر می‌توانند ماجرا را تحلیل کنند. بیابانکی در ضمن نگاه نسل تازه شعرا را به دور از اغراق دانست و گفت: به هر حال در زمان جنگ تحمیلی به خاطر جو و فضای خاصی که وجود دارد، در برخی مسائل غلو می‌شود. این خود یکی از تاکتیک‌های جنگی است. برخی مسائل مخفی می‌شود و بعضی دیگر به‌گونه‌ای دیگر بیان می‌شوند. این موضوع امکان نگاه همه‌جانبه به جنگ را می‌گیرد. شعر آن زمان نیز درگیر همین تاکتیک‌ها بوده است؛ هرچه فاصله گرفته‌ایم و حقیقت‌ها عریان‌تر شده، شعر ما نیز به حقیقت نزدیک‌تر شده است.
بیابانکی درباره ساختار شعرهای سروده شده در این حوزه نیز گفت: در سال‌های اخیر بیشتر شعر سپید بوده که پیشرفت کرده و در اختیار محتوا بوده است. شعر کلاسیک ما در حوزه دفاع مقدس به تکرار افتاده است. کار‌های خوبی هم که در این کنگره و نشست‌های مشابه می‌شنویم اکثرا سپید است. اتفاق‌های خوب در زمینه کلاسیک قبلا ارائه شده است، به همین خاطر است که این روزها هرچه غزل می‌شنویم متوسط است و در ذهن نمی‌ماند. او در پایان گفت: امروز برعهده شعر سپید است که ویژگی‌های حماسی جنگ را حفظ و منتقل کند. آفت‌های شعر کلاسیک این روزها زیاد است و نمی‌توان به آن متکی بود.
برگزیدگان کنگره نوزدهم شعر دفاع مقدس
بخش «دفاع مقدس»: رتبه اول: محمدرضا شرفی‌خموشان از ورامین، رتبه دوم: علیرضا رجبعلی‌زاده و مهدی نظارتی‌زاده از اصفهان، رتبه سوم: مهدی فرجی از اصفهان و امید مهدی‌نژاد از تهران. بخش «دفاع مقدس با مضامین و مفاهیم عاشورایی»: رتبه اول: علی‌اصغر شیری از قم، رتبه دوم: مهدی شهابی از آذربایجان‌شرقی و سیدعلی شکراللهی از اصفهان، رتبه سوم: احمد حسین‌پورعلوی از قم و سمیه ابراهیمی از مازندران. بخش «مقاومت ملل»: رتبه اول: علی داوودی از تهران، رتبه دوم: لیلا کردبچه و صدیقه مرادزاده از تهران، رتبه سوم: طیبه سلمانی‌نژاد از استان یزد. بخش «کودک و نوجوان»: رتبه اول: محمدصادق خدایی از استان یزد، رتبه دوم: فائزه رسکتی از مازندران و مریم اسلامی از خراسان رضوی، رتبه سوم: حامد محقق از تهران و معصومهًْ‌السادات وزیری از خراسان‌رضوی. بخش تقدیری: میلاد عرفان‌پور در بخش دفاع مقدس از تهران و سیدحسن مبارز در بخش دفاع مقدس از استان خراسان.