شاهنامه فردوسی از جمله آثاری است که در دوره نخستین سرایش شعر فارسی (تا پایان قرن پنجم هجری) تالیف شده‌است. شعرهای این دوره درباری، مدحی و حماسی هستند و بیشتر حالت آفاقی و برون‌گرا دارند تا اینکه محلی برای تجلی «من» شاعر باشد. یکی از مهم‌ترین مراحل آفرینش هنری شاعر، ارائه تصاویر بصری است. در شاهنامه، تصویر در خدمت حماسه است. تصاویر شاهنامه شامل تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز است. این تصاویر انعکاس کاملی از روح ایرانی هستند. طبیعت جزو جدایی‌ناپذیر رویدادهای نیک و بد شاهنامه است. خون طبیعت به شاهنامه جان زندگی می‌بخشد. نگرش فردوسی به طبیعت اغلب همراه با حرکت دلاوران و پهلوانان است. حوادث متعدد شاهنامه سبب تغییر رنگ طبیعت می‌شود. شدت تاثیر این رنگ‌ها مدیون شناخت شاعر از طبیعت و آگاهی عمیق وی از برداشت‌های مردم نسبت به طبیعت است. در شاهنامه طبیعت مستقیما توصیف می‌شود و گاهی مناظر طبیعی تصویرگر امور دیگر می‌شوند. آنچه مسلم است در حماسه بیشترین سهم متعلق به تصاویری است که اجزای آن را عناصر طبیعت تشکیل داده‌اند.
توصیف فردوسی از عناصر طبیعت
تصاویر خیالی، نتیجه عواطف و تجربیات ذهنی شاعران و وسیله انتقال این تجربیات به دیگران هستند. ذهن شاعر به یاری نیروی تخیل، ارتباطات تازه‌ای میان انسان و طبیعت کشف می‌کند. این اکتشاف که حاصل دخل و تصرف شاعر در مفاهیم عادی زندگی است به مخاطب منتقل می‌شود. شعر فردوسی، تصاویر و معانی پرشوری دارد. با اینکه شاهنامه اثری وابسته به محیط‌های اشرافی کهن است و داستان‌های حماسی آن می‌توانستند رنگ اشرافی یا افسانه‌ای به خود بگیرند، با این حال شاعر حدود واقعیت را رعایت کرده و تصاویر طبیعت آنچنان در ترکیب عمومی شعر حل شده که خواننده وجود انفرادی آنان را درنمی‌یابد. در شاهنامه، زمین جلوه‌های مختلفی به‌خود گرفته و نمایانگر احساسات متفاوتی است. شاعر لفظ زمین و جهان را برای اشاره به قشر سطحی کره خاکی به کار برده و جهان را به‌وجود آورنده غم و شادی باطنی انسان دانسته‌است. در شاهنامه هوا تعبیری از آسمان است و در کشاکش نبرد زمینیان، تغییر رنگ می‌دهد. گرد و غبار هوا لازمه نبردهای شکوهمند است و از شدت غبار، شب و روز درهم می‌آمیزند. مهم‌ترین تعبیر فردوسی از آسمان، چرخ است. شاعر قضاوت خود را از آسمان با انتخاب رنگ‌ها و صفات چرخ نشان می‌دهد. گلایه از آسمان، آن را شبیه به اژدهایی کرده که به آزار جهانیان می‌پردازد. خورشید که در طول حوادث تلخ و شیرین شاهنامه بارها طلوع و غروب می‌کند و دمیدن آن راهگشای روزهای پرحادثه است، بسیار موردپسند فردوسی است. وی خورشید را به تاج آسمان توصیف می‌کند که دستخوش تیرگی و تغییر رنگ می‌شود. شاعر بسیاری از چیزها را مانند خورشید، زیبا و درخشان می‌داند مثلا آتش، جان و انسان‌ها. مردان با اوصاف خورشید ستوده می‌شوند. ماه تصویرگر زیبایی‌هاست. اوصاف ماه تابان و ماه میهمان‌پرست برای مردان و اوصاف دلپذیری چون ماه هنرمند و ماه پژمرده برای زنان به کار رفته‌است. برای بیان شب و روز، نوعی مجاز مطرح شده، مثلا از ماه به جای شب و از تابنده هور به جای روز استفاده شده است. فردوسی معلومات وسیعی درباره نجوم داشته است. در شاهنامه از برج‌های فلکی در کنار اصطلاحات نجوم صحبت شده است. از دریاها کم سخن گفته شده و از بی‌کرانگی دریا برای نمایش بیابان‌های خون گرفته یا دشت‌های پرآب استفاده شده‌است. از کوه برای نمایش توده کشتگان، جثه عظیم اسبان و دیوها، تصویرگری عظمت مردان، کثرت سلحشوران و نمایش قدرت سلاح‌ها استفاده شده‌است. سنگ‌های قیمتی مظهر شکوه پهلوانان و سلاطین هستند اما در برابر طبع بی‌نیاز دلاوران، همچون خاک هستند. اریکه فرمانروایان و زین و برگ جنگی، جواهرنشان ترسیم شده‌اند. گاهی عناصر طبیعت به جواهر تشبیه شده‌اند. از ابرهای انبوه، باران دُر و مشک، خون و اشک یا آتش می‌بارد. شدت بارش خون و اشک، رودها را جاری کرده و جویبار اشک، پایان‌بخش حوادث شده است. فردوسی کمتر به گیاهان اشاره مستقیم داشته است. گیاهان منبع الهامی بودند تا شاعر به کمک آنها برای انسان‌ها تصاویر دلنشینی را خلق کرده و لرزش‌ها و علایق انسانی را به بهترین وجه ترسیم کند. به درخت سرو توجه بسیاری شده و با گل‌ها و میوه‌ها رخسار و تن وصف شده است. در شاهنامه به حیوانات و پرندگان بسیاری اشاره شده اما بیشترین توصیف‌ها مربوط به اسب است که عامل پیروزی و یار پهلوانان بوده است. اسبان تیزتک به بادپا، اسبان پرهیبت به اژدها و اسبان اصیل به خسروی تشبیه شده‌اند. برخی اسب‌ها جهنده و آب‌پیما و برخی درخشان بوده‌اند. شاعر به سیمرغ توجه بسیار داشته و از رنگ پر پرندگان و چشم آنها در تشبیهات و استعارات گوناگون بهره برده است.
منابع:
رستگار، منصور. تصویرآفرینی در شاهنامه فردوسی (بررسی و نقد تشبیهات و استعارات در شاهنامه)، چاپخانه کورش، شیراز، بهار 1353، شفیعی‌کدکنی، دکتر محمدرضا. صور خیال در شعر فارسی، انتشارات آگاه، چاپ چهارم، تابستان 1370، ضابطی جهرمی، احمد. سینما و ساختار تصاویر شعری در شاهنامه، نشر کتاب فرا، 1378
* دانشجوی کارشناسی‌ارشد پژوهش‌هنر