سرانجام سونامی تغییر در جهان عرب به نزدیکی کاخ شاهزادگان سعودی رسید و شرق عربستان را آماده یک انقلاب مردمی علیه نظام قبیله‌ای آل‌سعود کرده است. شرایط داخلی عربستان و وجود 6 هزار شاهزاده سعودی که 50 درصد از درآمدهای نفتی کشور را میان خود تقسیم می‌کنند اوضاع عربستان را آماده یک انفجار داخلی کرده است. اساسا ساختار قدرت در عربستان بر الگوهای دوران جاهلی اعراب و قدرت تاثیر هر یک از قبایل موجود بر گستره‌های اجتماعی تکیه دارد. امروز حتی قبایل وحشی آمازون نیز دارای قوانین خاص خود هستند اما در عربستان تنها قوانین قبیله‌ای حاکم است. در جنگل‌های آمازون، قبایل وحشی برای اداره امور بومی خود از تصمیمات جمعی پیروی می‌کنند در حالی که در کشور عربستان قدرت به‌طور مطلق در انحصارپادشاه پیر و فرسوده قرار دارد. رژیم آل‌سعود که حدود 80 سال است بر مقدرات این کشور حکومت می‌کند یکی از فاسدترین رژیم‌های عرب از دوران جاهلی اعراب تاکنون به‌شمار می‌رود. 36 تن از فرزندان و صدها تن از نوادگان ملک عبدالعزیز، پادشاه اسبق عربستان در طول 8 دهه گذشته هیچگاه حاضر نشده‌اند یک قانون اساسی برای اداره امور این کشور تدوین کنند بلکه قدرت مطلقه پادشاهان، سرنوشت این کشور را رقم می‌زند.
پادشاه، فرمانده کل نیروهای مسلح، رئیس کابینه، ترسیم‌کننده سیاست خارجی و امنیتی و تعیین‌کننده سیاست‌های داخلی تلقی می‌شود. تمرکز قدرت در دست پادشاه به گسترش موج نارضایتی‌ها در درون ساختار جامعه سنتی و قبیله‌ای عربستان بویژه در میان نخبگان سعودی منجر شده است. بخشی از این جامعه به شیعیان عربستان که شهروندان درجه دوم تلقی می‌شوند بازمی‌گردد که اکنون این بخش از مردم درصدد کسب هویت واقعی خود برآمده‌اند. شیعیان عربستان که 15 درصد از جمعیت 25 میلیونی عربستان را تشکیل می‌دهند در طول دوران حاکمیت شوم آل‌سعود از کوچک‌ترین حقوق شهروندی بهره‌مند نیستند. منع کودکان شیعه از ورود به مدارس دولتی، منع جوانان این طایفه از ورود به سازمان‌های دولتی و نیروهای مسلح و محروم ساختن شیعیان از درآمدهای نفتی ده‌ها سال این مجموعه اصیل را رنج می‌دهد. نگاه جامعه شناسی به ساختار حاکمیت عربستان نشان می‌دهد این کشور توسط 2 قبیله قدرتمند السدیری و الشمری که پشتوانه اصلی رژیم آل‌سعود هستند اداره می‌شود. السدیری که پر نفوذترین قبیله عربستان به‌شمار می‌رود همه اهرم‌های قدرت را در حوزه نظامی، امنیتی، دینی، سیاسی و فرهنگی به‌عهده دارد. قبیله الشمری که در رده دوم قدرت قرار دارد در مسائل اقتصادی و آموزشی فعال است که هر یک از این 2 قبیله طوایف دیگری را در زیرمجموعه خود دارند. در هیچیک از اهرم‌های قدرت جایگاهی برای شیعیان که در مناطق نفت‌خیز شرق عربستان تمرکز دارند تعریف نشده است.
زندگی دردناک و فقیرانه شیعیان عربستان موسوم به «نخاوله» که عمدتا در حومه شهر مدینه ساکن هستند از وجود شکاف عمیق در جامعه عربستان حکایت دارد. این مجموعه از شیعیان تنها در کاشت، داشت و برداشت نخل فعالیت دارند و حق ورود به آموزشگاه‌های دولتی و استخدام در مراکز حکومتی را ندارند و از ابتدایی‌ترین وسایل زندگی امروزی محروم هستند. رژیم آل‌سعود به نخاوله‌ای‌ها اجازه مسافرت به خارج از عربستان را نمی‌دهد زیرا به این قشر از مردم مستضعف، گذرنامه عربستانی داده نمی‌شود. در اوایل انقلاب اسلامی ایران شیعیان عربستان که سال‌ها تحت ستم خاندان سعودی بسر برده‌اند دست به یک سلسله تحرکات سیاسی زدند اما بشدت سرکوب شدند. هزاران تن از جوانان شیعی شهرهای القطیف، الاحساء و الظهران در سال 1981 توسط سازمان‌های امنیتی مخوف عربستان دستگیر و تحت شدیدترین شکنجه‌ها قرار گرفتند. آمریکا به دلیل منافع اقتصادی و نفتی خود هیچگاه رژیم آل‌سعود را برای دادن آزادی‌های فردی و اجتماعی مورد تشویق قرار نداده است. گزارش رسانه‌های غربی نشان می‌دهد که آمریکا و انگلیس در طول سال‌های اخیر کارکنان دستگاه‌های امنیتی جهنمی عربستان را برای سرکوب مردم و مقابله با خیزش‌های مردمی آموزش داده‌اند. از سوی دیگر رژیم آل‌سعود برای ایجاد شکاف میان پیروان مذاهب مختلف بویژه بین شیعیان و اهل سنت از صدها شبکه ماهواره‌ای بهره می‌گیرد. گردش مالی عربستان در حوزه رسانه سالانه به بیش از 10 میلیارد دلار بالغ می‌شود که این رقم صرف ده‌ها شبکه وهابی می‌شود. در چنین فضایی بیشترین فشارها متوجه شیعیان عربستان می‌شود که هیچگونه ابزاری برای دفاع از هویت مذهبی و فرهنگی خود در اختیار ندارند. وهابی‌های ضدبشر سعودی از برگزاری مراسم شیعیان در ماه‌های رمضان، محرم و شعبان بشدت جلوگیری می‌کنند تا جایی که تنها حسینیه شهر الاحساء (شرق عربستان) نیز توسط دولت عربستان تخریب شده است. اکنون که سونامی تغییر جهان عرب را فرا گرفته، مردم عربستان اعم از سنی و شیعه برای ایجاد تغییر در فضای بشدت امنیتی این کشور دست به تحرکات جدیدی زده‌اند.
این تحرکات قطعا در روزهای آینده افزایش خواهد یافت و همه شهرهای عربستان را در بر خواهد گرفت. مطالبات مردم قطعا منحصر به یک سلسله آزادی‌های فردی و اجتماعی نخواهد شد بلکه دامنه آن به ترکیب قبیله‌ای رژیم آل‌سعود خواهد رسید. در مطالبات مردم عربستان و نخبگان این کشور تاکید شده که ساختار حاکمیت باید از انحصار آل‌سعود خارج و یک همه‌پرسی با نظارت سازمان ملل برای تعیین نوع سیستم حکومتی برگزار شود. اعتقاد مردم عربستان این است که این کشور دیگر نباید به شیوه 80 سال پیش اداره شود بلکه باید دایره مشارکت از انحصار خاندان سعودی خارج شود و همه طیف‌های اجتماعی و سیاسی را در برگیرد. نخبگان سعودی که عمدتا در تبعید بسر می‌برند اخیرا با بهره‌گیری از فضای مجازی و سایت‌های اینترنتی به مدل‌سازی یک نظام ایده‌آل حکومتی در عربستان پرداخته‌اند. در مدل جدید حکومتی عربستان که ترکیبی از سیستم پادشاهی مشروطه به سبک انگلیس و نیز جمهوری‌های دموکراتیک طراحی شده، اهرم‌های قدرت از دست خاندان ملک عبدالعزیز خارج و امور حکومتی به نخبگان خارج از دایره آل‌سعود سپرده می‌شود. تدوین یک قانون اساسی، بازتعریف ساختارهای قدرت تاسیس 2مجلس سنا و شورای ملی و تشکیل یک هیات منتخب نظارتی برای توزیع ثروت‌های نفتی بخشی از مدل جدید حکومتی است که توسط اپوزیسیون عربستان طراحی شده. شیعیان نیز به عنوان شهروندان اصیل حجاز که دارای هویتی به عمق تاریخ تمدن اسلامی هستند از حقوق کامل شهروندی برخوردار خواهند شد. بنا بر این اکنون توفان شن در عربستان وزیدن گرفته و این توفان قطعا کاخ‌های پوشالی خاندان سعودی را درهم خواهد ریخت. پیش‌بینی می‌شود در آینده نه چندان دور جهان شاهد شکل‌گیری یک نظام جدید با ساختارهای دموکراتیک در این کشور خواهد بود که در آن نقش خاندان سعودی بشدت کمرنگ می‌شود.
*کارشناس مسائل خاورمیانه