معترض اما امیدوار
«روزگاری نه‌چندان دور، به گوشه‌ای از این دیار عشق و میراث، تعرضی شده بود. جوانانی بودند، مردانی بزرگ، زمینی و روحشان آسمانی، دوربین عکاسی و سوپر 8 من شرمنده بود از معرفتشان. هر چند کوتاه ولی مردانه زیستن را دیدم و بی‌دلیل نیست که هر روز دورتر و تنهاتر شدم...». این بخشی از واپسین دل‌نوشته‌های رسول ملاقلی‌پور در واکنش به برخی نامهری‌ها بود؛ نامهربانی‌هایی که او را بر آن داشت تا بهانه‌ای برای «سکوت» بجوید و برای چندمین‌بار اعلام کند: «دیگر فیلم جنگی نخواهم ساخت». امروز اما 5 سال از سکوت ابدی او می‌گذرد و ماییم و خاطره‌ای قرین خاموشی از فیلمسازی دلتنگ، معترض اما امیدوار.
طرحی از یک «زندگی»
رسول ملاقلی‌پور در روزهای آغازین انقلاب، عکاسی را به‌طور آماتور آغاز کرد و با شروع جنگ تحمیلی به‌صورت حرفه‌ای به ادامه آن پرداخت. پس از آن به ساخت فیلم‌های مستند جنگی از عملیات‌ها پرداخت و فیلم کوتاه
«شاه کوچک» را با دوربین 16 م.م ساخت و موفق به دریافت جایزه بهترین فیلم از جشنواره «وحدت» شد. اما رسول نخستین فیلم بلند خود را در سال 1363 با نام «نینوا» جلوی دوربین برد و به این ترتیب به سینمای حرفه‌ای راه یافت. «بلمی به سوی ساحل» دومین کار حرفه‌ای او بود که به نوعی تجربه‌ای جدید در استفاده از جلوه‌های ویژه تصویری برای وی محسوب می‌شد. این فیلم نامزد دریافت جایزه بهترین فیلم از جشنواره فیلم فجر، جشنواره دفاع مقدس و جشنواره فیلم باکو در جمهوری آذربایجان شد. ارائه داستان‌هایی که به واقعیت‌های جنگ نزدیک باشد، یکی از اولویت‌های ملاقلی‌پور محسوب می‌شد که همواره سعی می‌کرد فیلمنامه‌های آثارش را خود بنویسد تا بتواند هر آنچه در ذهن دارد در قاب تصویر به مخاطبان ارائه دهد. «میم مثل مادر»، «مزرعه پدری»، «قارچ سمی»، «نسل سوخته»، «کمکم کن»، «هیوا»، «سفر به چزابه»، «نجات‌یافتگان»، «پناهنده»، «خسوف»، «مجنون»، «افق»، «پرواز در شب»، «بلمی به سوی ساحل» و «نینوا» فیلم‌هایی هستند که در طول فعالیت سینمایی و حرفه‌ای رسول ملاقلی‌پور به ثبت رسیده‌اند.
بهتر از «سرباز رایان» هم می‌سازم
«قارچ سمی» پیچیده‌ترین اثر ملاقلی‌پور بود که در سال 1380 تولید شد. این فیلم قصه‌ای از بی‌تفاوتی نسبت به بازماندگان جنگ بود و در عین حال بخشی از مسائل و مشکلات اجتماعی را مطرح می‌کرد که گریبانگیر اقشار مختلف جامعه بویژه جوانان است. فیلم مزرعه پدری دوران اوج توانایی و پختگی ملاقلی‌پور بود. جلوه‌های ویژه قوی این فیلم در کنار فیلم پرخرجی مانند «دوئل» نشان داد که چقدر او در ساخت فیلم‌های جنگی تبحر دارد و می‌تواند با امکانات کم، فیلم جنگی خوب بسازد. ملاقلی‌پور خودش در این باره می‌گفت: «اگر به ما امکانات فیلم «نجات سرباز رایان» را بدهند، مانند آنها و حتی بهتر فیلم می‌سازیم. آن فیلم با امکانات هالیوود ساخته شده اما مزرعه پدری در 75 روز با سرما و گرما تولید شد و حتی یک پلان کامپیوتری هم ندارد». با این همه اما اکران این فیلم بسیار مهجور و تبلیغاتش نامناسب بود. این موضوع ملاقلی‌پور را برآن داشت نامه‌ای به حبیب‌الله کاسه‌ساز، تهیه‌کننده فیلم بنویسد و از او تقاضا کند از اکران‌های خصوصی فیلم مزرعه پدری، بدون اطلاع و رضایت او خودداری کند؛ درخواستی که گویی فراموش می‌شود و ملاقلی‌پور زمانی که مطلع می‌شود فیلمش قرار است در سالن ارسباران اکران و بدون اطلاع و حضور او و دیگر عوامل فیلم مورد نقد و بررسی قرار بگیرد، به آپاراتخانه ارسباران رفته و شخصا از نمایش آن جلوگیری می‌کند. سپس به سالن رفته و همه این مطالب را به تماشاگران توضیح می‌دهد و از آنها عذرخواهی کرده و می‌گوید: «تا زمانی که جوسازان علیه فیلم مزرعه پدری از او عذرخواهی نکنند دیگر فیلم جنگی نخواهد ساخت». و این خود سرآغاز داستانی دیگر بود.
رسول تنها بود
«میم مثل مادر» آخرین کار و البته اجتماعی‌ترین و تاثیرگذارترین فیلم رسول سینمای ایران بود. ملاقلی‌پور در جایی، میم مثل مادر را فیلم مادران دانست و آرزو کرد که کاش تماشای فیلم برای لحظه‌ای هم که شده تماشاچیانش را به یاد قدر و منزلت مادران بیندازد. البته به این نکته هم اشاره کرد که فیلم، یک جورهایی با جنگ هم در ارتباط است و به نوعی آثار و تبعات این مقطع تاریخی را نمایش می‌دهد. سیدرضا میرکریمی، کارگردان سینما درباره ملاقلی‌پور می‌گوید: شاید خیلی‌ها او را نمی‌شناختند و فکر می‌کردند که آدمی زمخت و عصبی است اما در پس آن چهره کاملا غیرقابل پیش‌بینی، قلبی بزرگ بود که او را از بسیاری جدا می‌کرد. ما کمتر کسی را در سینما مانند ملاقلی‌پور و حاتمی‌کیا داریم. ای‌کاش بیشتر قدر رسول را می‌دانستیم. رسول خیلی تنها بود. او خودش هم این موضوع را ابراز می‌کرد. بشدت نوع‌دوست بود و اصلا چهره بی‌تفاوت ظاهری‌اش، با باطن پاک و بی‌آلایش او همخوانی نداشت. با این همه اما هرکدام از ما جز از زاویه نگاه خود نتوانستیم به دنیای پرتلاطم و پردغدغه رسول ملاقلی‌پور بنگریم. هرکدام از ظن خود قصد یاری‌اش کردیم، شاید از نتوانستن‌هایمان بود که او در واپسین روزها هم کوس تنهایی و غریبی در میان جمع سر می‌داد.
من ناراضی‌ام...
ملاقلی‌پور از کارگردانان بسیار موفق در عرصه ساخت فیلم‌های دفاع مقدس بود اما همواره از بی‌توجهی نسبت به ساخت آثار دفاع مقدس و حمایت نکردن از اینگونه فیلم‌ها گلایه‌مند بود. این مساله تا جایی پیش می‌رفت که گاهی از فعالیت در زمینه دفاع مقدس انصراف می‌داد و زمزمه‌های اعتراضش صورت فریادواره‌هایی مکتوب به خود می‌گرفت؛ «روزگاری نه‌چندان دور به گوشه‌ای از این دیار عشق و میراث تعرضی شده بود. جوانانی بودند، مردانی بزرگ، زمینی بودند و روحشان آسمانی، دوربین عکاسی و سوپر 8 من شرمنده بود از معرفتشان. هر چند کوتاه ولی مردانه زیستن را دیدم و بی‌دلیل نیست که هر روز دورتر و تنهاتر شدم. جرم من ساختن «پرواز در شب» و دعوت «سفر به چزابه» برای دیدن «نجات‌یافتگان» و ملاقات با بانوی عشق خانم «هیوا» بود. البته این جرم کمی نبود، همزمان با نمایش تحقیرشان کردند و درگوشی و علنی نجوا کردند، برو، فراموش کن و این زمانه را آن‌طور که ما می‌گوییم ببین. از نگاه مجنون، «نسل سوخته» را نبین. در همان خوابگردی بمان تا «خوابگرد» را نسازی، مگر نمی‌بینی با «مزرعه پدری» این سرزمین پدری‌ات چه می‌کنیم؟ اگر راه پیروزی فرهنگی عده‌ای در گرو این است که من دیگر فیلم نسازم، به همه دوستداران و ارزش‌پیشگان و همراهان این قافله مژده می‌دهم که این پیروزی گوارایتان باد. رسول ملاقلی‌پور دیگر فیلمی نخواهد ساخت تا... زهی خجسته زمانی که یار باز آید/ به‌کام غمزدگان غمگسار بازآید/ به پیش خیالش کشیدم ابلق چشم/ بدان امید که آن شهسوار باز آید». این دل‌نوشته رسول ملاقلی‌پور در اواخر دوره به اصطلاح اصلاحات (آذرماه 83) بود که با عنوان «خداحافظ سینما» در رسانه‌‌ها منتشر شد. او این نامه را زمانی نوشت که پیش از آن به حذف 2 صحنه از فیلم «مزرعه پدری» اعتراض کرده بود و نتوانسته بود «خوابگرد» را بسازد. البته او به صراحت به اعتراضاتش این جملات را ضمیمه کرده بود: «اینکه چه کسی بودم و چه کردم؟ مهم نیست، منتی هم نیست و صدالبته که طلبکار هم نیستم». اما می‌گفت حرفش بماند برای تاریخ. پس از انتشار این نامه جنجالی، ملاقلی‌پور برای اینکه بر سر حرف خود بماند و دیگر فیلمی نسازد، حتی ساخت فیلم‌کوتاه برای جشنواره «پلیس» آن سال را رد کرد تا نشان دهد اعلام کناره‌گیری‌اش از سینما در حد یک تهدید نبوده است. رسول سینمای ایران، پیش‌تر و طی سال‌های 68 تا 72 هم به جای ساخت فیلم‌های مربوط به سال‌های دفاع مقدس، فیلم‌هایی با مضامین اجتماعی ساخت و در همان زمان هم بود که به تعبیر ابراهیم حاتمی‌کیا «فیلم‌هایش به مذاق خیلی‌ها خوش نیامد» و او را به باد انتقاد گرفتند اما او با دنیایی دغدغه و آرمان راه خود را ادامه داد.
بچه لب‌خط!
اکبر نبوی*: رسول ملاقلی‌پور در محله رباط‌کریم فرعی به دنیا آمد و در قلعه‌مرغی بزرگ شد. طبق آنچه خودش می‌گفت بچه لب‌خط بود؛ اصالتا هم اردبیلی. در دوره دبستان از طریق فردی به نام «فرحمند» که ظاهرا از همکلاسی‌‌‌هایش بوده با دنیای نقاشی آشنا می‌شود. بعد از آن شروع می‌کند به کار عکاسی با دوربین «لوویتر» که برادر بزرگ‌تر از خودش برایش می‌گیرد. کار عکاسی را به همان ترتیب ادامه می‌دهد تا مقطع پیروزی انقلاب. می‌توان گفت نخستین کارهای هنری رسول ملاقلی‌پور که مردم می‌توانند ببینند، عکس‌هایی است که او در روزهای راهپیمایی مردم گرفته است. بعد از انقلاب هم توسط آقای سلحشور وارد حوزه هنری می‌شود؛ در بخش عکاسی حوزه هنری، در ظهور و چاپ عکس فعالیت می‌کند. او در سال 59 به حزب جمهوری اسلامی به عنوان عکاس وارد می‌شود. بعضی‌ها در یک پزهای خاصی که قرار می‌گیرند، نوع حرف زدنشان تغییر می‌کند، نوع ادا و اطوارشان تغییر می‌کند اما رسول از همان آغاز همانی بود که تا سال85 زنده بود. رسول پوستر هم طراحی می‌کرد، می‌گفت: «خودم شروع کردم به پوستر زدن. در خانه یکسری کارها را شروع کردم». بعد پوستر را به حزب می‌برد و با اینکه خود رسول می‌گوید: «یکی از پوسترهای خوب درباره 17 شهریور بود»، آنها قبول نمی‌کنند. یکی از دوستانش که ظاهرا با نشریه «پیام انقلاب» سپاه همکاری می‌کرده، این پوستر را می‌گیرد و پشت جلد یکی از شماره‌های «پیام انقلاب» چاپ می‌شود. همین مقدمه‌ای می‌شود برای اینکه رسول وارد سپاه شود. یک دوره‌ای به عنوان عکاس و فیلمبردار وارد سپاه می‌شود، نه نیروی رزمنده و از همین زاویه هم وارد جبهه می‌شود. کمااینکه به عکس‌هایی که از رسول در آغاز جنگ است نگاه کنیم، لباس فرم سپاه تن‌اش است. وارد سپاه می‌شود و اولین تصاویر مربوط به خرمشهر در زمان مقاومت 45 روزه بچه‌های خرمشهر به فرماندهی جهان‌آرا و افرادی مثل او را به صورت مستند کار می‌کند. در سال 59 در کنار کارهایی که انجام می‌دهد، نخستین کلیپ را می‌سازد. یعنی رسول ملاقلی‌پور پایه‌گذار کلیپ در این کشور است، حداقل بعد از انقلاب. در این زمان رسول دوباره به حوزه بازگشت و برای کلیپش ترانه‌ای از آقای سراج انتخاب کرد. با خود آقای سراج هم صحبت کرد. «گلبرگ سرخ لاله‌ها، در کوچه‌های شهر ما، بوی شهادت می‌دهد» این ترانه‌ای است که خود آقای سراج با الهام از شعارهای مردم در راهپیمایی‌ها و آن فضایی که بود آن را سروده و خوانده بود که این کلیپ 4-3 دقیقه‌ای هنوز هم موجود است. او نخستین کار جدی‌اش را در حوزه فیلمسازی غیرمستند انجام داد؛ «شاه کوچک» و از آن پس تبدیل به رسول سینمای ایران شد.
* منتقد و فیلمساز