حسن هاني زاده*
انقلاب مردم یمن علیه حاکمیت این کشور وارد مسیر پر پیچ و خمی شده و دورنمای تاریکی را در این کشور فقیر ترسیم کرده است. تاریخ یمن همواره با جنگ‌های داخلی و تنش‌های طایفه‌ای همراه بوده و به دلیل فقر اقتصادی و عقب‌ماندگی فرهنگی کمتر مورد توجه تحلیلگران غربی قرار گرفته است. یمن که فقیرترین کشور عربی تلقی می‌شود در طول 20 سال گذشته به لحاظ اجتماعی و سیاسی شاهد فراز و فرودهای زیادی بوده. وقوع کودتاهای نظامی خونین، جنگ شمال و جنوب، جنگ دولت با شیعیان حوثی و دخالت آشکار عربستان در مسائل داخلی یمن، این کشور را به کانون بحران‌های منطقه‌ای در جزیرهًْالعرب تبدیل کرده است. تا قبل از سال 1990 یمن از 2 قلمرو جداگانه یمن شمالی و جنوبی تشکیل می‌شد و اختلافات زیادی میان این 2 جمهوری همسایه وجود داشت. تسلط جمهوری دموکراتیک خلق یمن سابق «یمن جنوبی» بر تنگه باب‌المندب اهمیت فوق‌العاده‌ای به این کشور بخشیده بود. در سال 1990 علی عبدالله صالح رئیس‌جمهوری یمن شمالی سابق طرحی برای ادغام 2 یمن ارائه داد. این طرح در همان سال در اردن تحت عنوان وحدت یمن با نظارت اتحادیه عرب به امضای علی عبدالله صالح و علی سالم البیض روسای جمهوری 2 یمن شمالی و جنوبی رسید. به موجب این طرح قرار شد پست‌های کلیدی میان مقامات 2 یمن تقسیم شود اما فرماندهی نیروهای مسلح در اختیار علی عبدالله صالح رئیس‌جمهوری یمن یکپارچه قرار گیرد. اختلاف میان رهبران 2 یمن اندکی پس از وحدت 2 کشور آغاز شد زیرا علی عبدالله صالح فرماندهان ارتش را از میان ژنرال‌های قبیله خود «الحاشد» انتخاب کرد. این اختلاف در سال 1994 به اوج خود رسید و سرانجام علی عبدالله صالح با استفاده از قدرت نظامی خود، رهبران یمن جنوبی سابق را از سمت‌های خود بر کنار کرد. علی سالم‌البیض که پست معاونت رئیس‌جمهوری را به‌عهده داشت ناچار شد به اتفاق یاران خود به خارج از یمن بگریزد. اهالی یمن جنوبی از آن سال تا کنون همواره احساس می‌کنند تعامل حاکمیت در صنعا با آنان منصفانه نیست زیرا دولت علی عبدالله صالح خدمات کمتری به اهالی جنوب یمن ارائه می‌دهد. گسست میان ساکنان جنوب و شمال هر روز زیادتر می‌شود و اهالی این منطقه مترصد بودند علیه حکومت مرکزی قیام کنند. از سوی دیگر حوثی‌ها که در شمال شهر صعده ساکن هستند شدیدا از سوی دولت مورد بی‌مهری قرار می‌گرفتند و به‌همین دلیل از سال 2004 عملا وارد یک جنگ مسلحانه با دولت علی عبدالله صالح شدند. رهبر این مجموعه بدرالدین الحوثی و فرزندان وی حسین و عبدالملک و یحیی خواستار آزادی لازم برای برگزاری مراسم دینی در ایام محرم و شعبان بودند اما دولت علی عبدالله صالح با دادن آزادی انجام مراسم مذهبی به حوثی‌ها مخالفت می‌کرد. شیعیان حوثی که بخشی از ساختار زیدی های یمن را تشکیل می‌دهند ، به خاطر شرایط غیر عادلانه‌ای که در حق آنان اعمال می‌شود کاملا خود را از جامعه زیدی‌ها جدا کردند.
علی عبدالله صالح که خود زیدی مذهب است بنا به تحریک عربستان علیه شیعیان الحوثی وارد جنگ شد و هزاران نفر از آنان را به شهادت رساند.
عربستان سعودی از سال 1980 تا کنون بیش از 400 مدرسه وهابی را در شمال یمن تاسیس کرد که عمده این مدارس تعالیم مذهب ضدانسانی وهابیت را ترویج می‌دهند. جنگ نابرابر دولت علی عبدالله صالح علیه الحوثی‌ها که منجر به مهاجرت صدها هزار تن از اهالی صعده در شمال یمن شد به شکست ارتش یمن منجر شد. از سال 2009 ارتش عربستان در حمایت از یمن وارد عمل شد و اقدام به بمباران ساکنان مناطق مختلف شهر الصعده کرد. پس از حدود 3 ماه درگیری در شمال الصعده، ارتش عربستان متحمل تلفات سنگینی شد و سر انجام دولت عربستان سعودی ناچار به پذیرش طرح آتش‌بس ارائه شده از سوی قطر شد. سونامی تغییر که از تونس آغاز شد و مصر و لیبی را در برگرفت، سرانجام به یمن نیز رسید. قیام مردم یمن علیه رژیم علی عبدالله صالح ابتدا از شمال این کشور آغاز و به‌سرعت به جنوب و غرب یمن کشیده شد. اهالی شمال یمن که به دولت علی عبدالله صالح چسبندگی بیشتری دارند تحت تاثیر سونامی تغییر جهان عرب خواستار سرنگونی رژیم دیکتاتوری علی عبدالله شده‌اند. قبایل جنوب نیز علاوه بر مقابله با رژیم علی عبدالله صالح بازگشت رهبران سابق یمن جنوبی را مورد تاکید قرار می‌دهند. بازگشت رهبران سابق یمن جنوبی به مفهوم تجزیه مجدد یمن خواهد بود که این امر شرایط دشواری را برای این کشور به‌وجود خواهد آورد. به‌رغم درگیری‌های خونین در یمن، رسانه‌های غربی کمتر به بحران داخلی این کشور حساس و شکننده پرداخته‌اند. دلیل این امر این است که رژیم عربستان در حقیقت همچنان یمن را بخشی از قلمرو تاریخی خود می‌داند. لذا عربستان با پرداخت صدها میلیون دلار به رسانه‌های غربی مانع پردازش این رسانه‌ها به رخدادهای داخلی یمن شده. در چنین شرایطی عربستان به‌رغم گسترش موج ناآرامی‌ها در یمن تلاش می‌کند با اعزام نیروهای کمکی به این کشور، علی عبدالله صالح را در راس قدرت نگه‌دارد. از سوی دیگر گزارش‌های دریافتی نشان می‌دهد عناصر لایه‌های میانی وپایین‌دستی ارتش تحت تاثیر حرکت مردم یمن علیه دولت علی عبدالله صالح دست به شورش زده‌اند. هر چند فرماندهان ارتش یمن وابسته به قبیله الحاشد هستند اما لایه‌های فرودستی این ارتش به قبایل مختلف این کشور وابسته هستند. اکنون تنها نگرانی آمریکا و غرب از گسترش موج ناآرامی‌ها در یمن، احتمال سرنگونی رژیم علی عبدالله صالح است. آمریکا از این نگران است که سرنگونی رژیم علی عبدالله صالح در نهایت به مسلط شدن گروه‌های تندرو و ضدآمریکایی بر تنگه استراتژیکی باب‌المندب منجر شود. تنگه باب‌المندب دریای سرخ را به خلیج عدن متصل می‌کند و به لحاظ دریانوردی از اهمیت ویژه‌ای برای آمریکا و غرب برخوردار است. لذا یمن اکنون بر خلاف سایر رژیم‌های عربی با 2 چالش عمده سرنگونی رژیم دیکتاتوری علی عبدالله صالح و تجزیه این کشور مواجه است. هر چند تجزیه یمن و تضعیف این کشور بخشی از اهداف عربستان تلقی می‌شود اما سرنگونی رژیم صالح در نهایت به‌سود شیعیان الحوثی منجر خواهد شد. در حال حاضر اوضاع یمن بیش از آنکه تصور شود وارد یک فضای بحرانی شده که این وضع قطعا جزیرهًْالعرب و بخشی از خلیج عدن را تحت تاثیر قرار خواهد داد. علی عبدالله صالح با تکیه بر کمک‌های عربستان و قبیله الحاشد تلاش می‌کند قیام مردم یمن را سرکوب کند اما به نظر می‌رسد کنترل اوضاع این کشور در حال حاضر از دست وی خارج شده است. اگر قبایل یمن وحدت خود را حفظ کنند و در برابر رژیم علی عبدالله صالح متحد شوند قطعا یمن از آسیب‌های بعدی در امان خواهد ماند. اما چنانچه سرنگونی رژیم حاکم بر یمن به بروز اختلاف میان طوایف مختلف این کشور منجر شود بدون‌شک یمن وارد جنگ داخلی خواهد شد و این کشور به سومالي جدیدی در جزیرهًْالعرب تبدیل خواهد شد.
*کارشناس مسائل خاورمیانه