محمد صابری
در روزهای فیلمبرداری که برای تهیه گزارش پشت‌صحنه با هم گفت‌وگو می‌کردیم، شدیدا نگران سرانجام کار بودید و به‌واسطه پخش هر شبی دشواری‌های این پروژه را تا حد کار در معدن، سنگین توصیف می‌کردید! امروز که پخش مجموعه به پایان رسیده و استقبال قابل توجهی هم از سوی منتقدان و مخاطبان از‌آن شده‌است حاصل کار را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ چقدر به آن ایده‌آل‌هایی که در ذهن داشتید، رسیدید؟
درباره دشواری که هنوز هم معتقدم پروژه، پروژه بسیار سنگینی بود. گروه ما تا همین روزهای پایانی پخش هم تا ساعات انتهایی شب پیگیر مراحل مونتاژ و کپی برای پخش بود تا بدون اشکال کار روی آنتن برود. فشار بسیار زیادی بابت کمبود زمان، هم در مرحله تصویربرداری و هم در مرحله پس از ضبط به گروه تحمیل شد و این کار را بسیار سنگین کرد. در مواردی ما تاخیرهایی در مرحله پیش‌تولید داشتیم که این تاخیرها در مراحل پایانی بیشتر و بیشتر تاثیرگذاری خود را نشان می‌داد. بخش‌هایی از داستان به‌واسطه این محدودیت‌ها تغییر کرد و حتی برخی کاراکترها از داستان حذف شدند... .
پس نتیجه نهایی احتمالا خیلی متفاوت از آن چیزی است که پیش‌تر در ذهن داشته‌اید.
البته از آنجا که من خودم نویسنده فیلمنامه بودم اشراف کاملی روی داستان داشتم و همین هم سبب شد به‌گونه‌ای این جرح و تعدیل‌ها را مدیریت کنم که خللی در نتیجه نهایی حاصل نشود. در عین حال حذفیات در مواردی طبیعت کار و کاملا منطقی بود. مثلا در صحنه‌هایی ما نیاز به وسایلی خاص مربوط به سال‌های دهه 60 داشتیم که در دسترس نبود. اعضای گروه هم معمولا جوان بودند و چندان تصوری از آنچه در آن سال‌ها نبوده، نداشتند و حتی پیش می‌آمد خودم به شخصه برای تهیه برخی اقلام پیگیر می‌شدم تا عینا آنچه مدنظر دارم را پیدا کنم. مثلا اینکه در آن سال‌ها نوع لیوان‌ها چگونه بود، پتوی گلبافت وجود نداشت، فلان غذا اصلا در دهه 60 باب نبوده و... برای من بسیار مهم بود.
به نکته‌ای اشاره کردید که بی‌تردید از اصلی‌ترین برگ‌های‌‌برنده مجموعه «ارمغان تاریکی» محسوب می‌شود. فضاسازی، آکسسوار و رعایت جزئیات در طراحی بصری این مجموعه به‌گونه‌ای بود که مخاطب خاص و عام را به تحسین واداشت و این برای یک مجموعه تلویزیونی قابل تحسین است. چگونه به این کیفیت دست یافتید و اصلا چرا خود را ملزم به رعایت این جزئیات می‌دانستید؟
واقعیت امر این است که معتقدم پیش از هر چیز فضای یک مجموعه باید برای مخاطب باورپذیر باشد. نه فقط در این مجموعه که همیشه برای من صحنه و دکور از اهمیت بالایی برخوردار بوده است. همانگونه که در سینما و تلویزیون مخاطب بیشتر می‌بیند تا اینکه بشنود، پس در آنچه دیده می‌شود باید دقت بیشتری داشته باشی. آنچه دیده می‌شود باید صحیح و کم‌نقص باشد. این اصل درباره مجموعه «ارمغان تاریکی» اهمیت مضاعفی هم داشت چه اینکه مقطع روایت این سریال سال‌هایی بود که هنوز چندان از آن فاصله نگرفته‌ایم و درصد بالایی از مخاطبان احتمالی آن را به یاد داشتند، پس باید به‌گونه‌ای عمل می‌کردیم که مخاطب فضای کار را باور کند و موجب تمسخر کار نشود.
جالب اینکه این دقت صرفا محدود به اجزای صحنه نمانده و کاراکترها و ارتباط آنها با هم نیز کاملا منطبق بر حال و هوای آن سال‌ها بود.
دقیقا، چرا که مخاطب این مجموعه هنوز خاطرش هست که در آن سال‌ها پوشش و آرایش افراد چگونه بود و مثلا فلان اصطلاح مختص این زمان و سال‌های اخیر است نه آن دوران. پس هم در مرحله فیلمنامه این نکته رعایت شد و هم در مرحله اجرا. باید مانند یک پروژه تاریخی با این جزئیات مواجه می‌شدیم تا برای مخاطب باورپذیر باشد.
البته مخاطبان تلویزیون جز در مواردی خاص مانند «ارمغان تاریکی» چندان عادت به رعایت این جزئیات ندارند و با نمونه‌های ضعیف‌تر هم ارتباط برقرار کرده‌اند!
مشکل فقط مخاطب نیست. این یک کار تاریخی بود که حتی مدیران تلویزیون هم تاریخی بودن آن را نمی‌پذیرفتند! پروژه به‌عنوان یک کار مناسبتی در تلویزیون ثبت شد و اصلا نتوانستیم بقبولانیم که برای درآوردن فضای چنین داستانی باید وسایل بسیاری را فراهم بیاوریم که واقعا نیاز به بودجه داشت. همین کمبود بودجه هم موجب بروز برخی محدودیت‌ها برای ما شد. باوراندن این واقعیت که مجموعه‌ای که داستانی مرتبط با دهه60 دارد هم، یک پروژه تاریخی محسوب می‌شود، واقعا دشوار بود. اما ما به احترام مخاطبان با این دشواری‌ها کنار آمدیم و سعی کردیم تا حد امکان این موارد را رعایت کنیم. معتقدم وقتی برای رسانه‌ای که میلیون‌ها بیننده می‌توانند مخاطب برنامه‌های آن باشند کار می‌کنیم باید در نظر داشته‌باشیم در بین این حجم مخاطب قطعا مخاطبان نکته‌سنجی هم حضور دارند که متوجه ایرادات و کمبودهای کار ما می‌شوند. پس باید همه چیز را رعایت کنیم. تلاش من این بود با دقت در جزئیات نوستالژی دهه 60 را برای مخاطبان «ارمغان تاریکی» حفظ کنم و آن را خدشه‌دار نکنم.
این جزئی‌نگری و اصرار بر رعایت ریزترین نکات را چگونه به گروه منتقل کردید؟ آنها با این وسواس شما مشکلی نداشتند؟
من از همان زمان پیش‌تولید این نکات را با گروه در میان گذاشتم و حتی در اینترنت جست‌وجو می‌کردم و عکس‌های مرتبط با دهه 60 را پیدا کرده، پرینت می‌گرفتم و به در و دیوار محل فیلمبرداری می‌زدم تا اعضای گروه بیشتر در حال و هوای آن سال‌ها قرار بگیرند. حتی درباره هنروران هم درخواست اولیه من این بود که در طول کار کاملا با گریم و پوشش سال‌های دهه 60 در بین اعضای گروه حضور داشته باشند اما این دیگر ممکن نشد چرا که آماده نگه‌داشتن نزدیک 100 هنرور برای مدت 6 ماه هزینه‌ای می‌طلبید که در وسع مجموعه نبود. با این همه سعی کردم گروه را هم در این دقت نظر با خود همراه کنم و در این زمینه بیشتر کمک را هم تیم همکاران محمد افسری (مدیر تصویربرداری) مجموعه به من کردند. بخش عمده‌ای از نتیجه‌ای که در فضاسازی مطلوب مجموعه شاهد بودید حاصل زحمات این گروه بود که واقعا از آنها سپاسگزارم.
جدای از مسائل تکنیکی از نظر محتوایی هم مجموعه «ارمغان تاریکی» امتیازات قابل توجهی داشت. یکی از این امتیازات که البته شما هم در زمان تصویربرداری و هم در حین پخش مجموعه اصرار داشتید کارتان فارغ از آن قضاوت شود، روایت متفاوت شما از عالم «سیاست» بود. نکته‌ای که منتقدان بسیاری بر آن مهر تاکید زده‌اند و آن را از مهم‌ترین دستا‌وردهای اولین تجربه مجموعه‌سازی شما عنوان کرده‌اند... .
آنقدر این مساله در یادداشت‌ها و تریبون‌های مختلف تکرار شده که کم‌کم خودم هم دارم باور می‌کنم که یک مجموعه سیاسی ساخته‌ام! داستان مجموعه ما نیز تنها گوشه‌ای به عالم سیاست ورود پیدا کرد و تمام فضای عاشقانه آن تحت‌الشعاع قرار گرفت.
البته از زاویه دیگر می‌توان روی توفیق شما در این مجموعه تاکید کرد و آن اینکه شما توانستید این تعریف خود از سیاست را به مخاطب هم منتقل کنید. از این منظر که مخاطب ارمغان تاریکی سویه تیره و نحس سیاست را به عینه در تار و پود داستان شما لمس می‌کند، اتفاق قابل توجهی است.
امیدوارم این اتفاق افتاده باشد و نه فقط مخاطبان که مدیران و منتقدان هم به این زاویه نگاه رسیده باشند. مثلا در مواردی می‌دیدم که دوستان نوشته‌اند چرا شخصیت‌های اصلی سازمان در این مجموعه دیده نمی‌شوند، چرا فعالیت‌هایی مانند شست‌وشوی فکری این گروه و جنایات دیگرشان را نشان نداده‌ام و... اصلا موضوع سریال من این چیزها نبود. داستان اصلی من داستان واقعي يك روحاني جانباز بود که همسرش بر اثر انفجار آبگرمکن دچار سوختگی شدید شده و این جانباز برای عذاب نکشیدن او سال‌ها خودش را به نابینایی می‌زند. این اوج از خودگذشتگی است اما از آنجا که در عالم واقع شخصیتی که این کار را می‌کند از همان ابتدا یک فرهیخته است، این برای مخاطب جذاب نبود و باید آن را از زاویه مقابل تعریف می‌کردم برای همین گفتم باید یک ازدواج اجباری در کار باشد که به عشق منتهی می‌شود و در تحقیقاتم رسیدم به اینکه از این جنس ازدواج‌ها در گروهك منافقین اتفاق می‌افتاده و از آن به بعد برای رسیدن به یک استاندارد روایی تحقیقاتی انجام دادم تا آنچه به تصویر می‌کشم خالی از واقعیت نباشد. سعی من برای باورپذیر بودن شرایط زندگی مجید بود نه سازمان مجاهدین. این گروهک تکلیفش مشخص است و هم نسل امروز و هم نسل دیروز از این گروه تنفر دارند، دیگر چه نیازی به تاکید من! هدف من ترکه زدن به مرده نبود، هدفم تصویر کردن اوج‌گیری یک عشق بود.
پس برسیم به دیگر امتیاز محتوایی این مجموعه که همان پرداخت متفاوت به مفهوم «عشق» است. پرداخت بصری شما به این مفهوم در قیاس با نمونه‌های دیگر که بار اصلی انتقال این قبیل مفاهیم را بر دوش دیالوگ‌نویسی و شعار قرار می‌دهند قابل تحسین است. چه شد به این پرداخت بصری تاثیرگذار رسیدید؟
ببینید، شما فکر می‌کنید من چرا شغل مجید را عکاسی انتخاب کردم؟ در فیلم من 2 جهان‌بینی در برابر هم قرار دارند؛ یکی جهان‌بینی مجید و دیگری جهان‌بینی بشرزاد. من می‌خواستم جهان‌بینی مجید را نقد کنم و برسم به جایی که کسی که تمام زندگی‌اش با چشم کار کرده و اتفاقا عکاس خوبی هم هست حال به‌خاطر چیزی والاتر از آن می‌گذرد. عکاس بودن مجید علاوه‌بر تاثیری که بر روایت و اتفاقات داستان داشت این برجستگی را به شخصیت داد که در مقطعی به خاطر عشق‌اش از بزرگ‌ترین چیزی که دارد، بگذرد. این نگاه تصویری از همان آغاز همراه من بود و سعی‌ام این بود که آن را به مخاطب هم منتقل کنم.
ذهنیتی در برخی فیلمسازان وجود دارد که برای پرداختن به مضامین عاشقانه در قاب تلویزیون محدودیت‌هایی وجود دارد اما مجموعه شما نشان داد که با رعایت برخی قواعد می‌توان به زیبا‌ترین شکل ممکن چنین داستان عاشقانه‌ای را به تصویر درآورد. رعایت این قواعد تا چه حد آگاهانه بود و آیا در طول ساخت و پخش با محدودیتی از این زاویه مواجه بودید؟
من خودم هم در ابتدا نگرانی‌هایی از این جنس داشتم اما خوشبختانه هیچ ممیزی در کار نداشتیم. امیدوارم این رویکرد ادامه داشته باشد چرا که اگر به فیلمساز اجازه دهیم راحت حرف بزند انگار به مردم فرصت طرح دیدگاه‌هایشان را داده‌ايم و این موجب اعتماد بیشتر مخاطبان به رسانه ملی می‌شود. البته فیلمسازان هم باید حواس‌شان به چگونگی طرح دیدگاه‌ها باشد. متاسفانه آنقدر اتفا‌ق‌های بد از سوی برخی فیلمسازان و برنامه‌سازان در تلویزیون رخ داده که مثلا لفظ «دوست داشتن» به‌صورت آیین‌نامه‌ای ممنوع شده‌است. اما می‌بینید در همین مجموعه
«ارمغان تاریکی» دیالوگ‌های عاشقانه‌ای داریم که آنقدر درست و مبتنی‌بر قواعد اجرا شده که حذف نشد. باید هنرمندان ما به سمتی بروند که باور کنند با قبول برخی قواعد به‌راحتی می‌توانند دغدغه‌های خود را به تصویر درآوردند.
نقطه کلیدی داستان شما در قسمت پایانی رقم می‌خورد و درست در پایان راه است که مخاطب متوجه گره اصلی شما یعنی بینایی مجید در تمام سال‌های زندگی با سارا می‌شود. این گره نمی‌توانست در مجموعه نقطه‌عطفی باشد که مخاطب اندکی پس از آن هم با داستان همراه می‌شد و عظمتی را که مدنظر داشتید بیشتر لمس می‌کرد؟
اتفاقا برای اثرگذاری بیشتر معتقدم باید این اتفاق اینگونه رخ می‌داد. ما روایت را با مجید آغاز می‌کنیم و از زمان ورود سارا با او هم پیش می‌رویم اما همچنان اصرار داشتم اتفاق اصلی باید در پایان رخ دهد. اصلا می‌توانستم در همان لحظه تصمیم‌گیری مجید، مخاطب را در جریان انتخابش برای ادامه زندگی با سارا قرار دهم اما هیجان داستان از بین می‌رفت. هرچند نشانه‌هایی برای مخاطبان نکته‌سنج گذاشته‌ام که تا پیش از گره‌گشایی نهایی متوجه نقش بازی کردن مجید شوند. نکته دیگری که بد نیست درباره مجید توجه داشته باشیم این است که مجیدی که آغاز ارتباطش با سارا بر اساس یک دروغ بود، حالا و به احترام عشقی که به او دارد بازهم با دروغ خود را به نابینایی می‌زند و این تناقض میان 2 نوع دروغگویی تاحدودی داستان را به یک تراژدی نزدیک می‌کند. مجید خود را مسبب اتفاق تلخی که برای همسرش افتاده‌است، می‌داند برای همین هم دست به از خود گذشتگی و ایثار می‌زند و راهی را انتخاب می‌کند که بدون تکامل مرحله به مرحله کاراکتر مجید اثرگذار از کار درنمی‌آمد. اگر نتوانسته باشم در لحظه رمزگشایی از ایثار مجید، مخاطب را تحت‌تاثیر قرار دهم در کل این کار شکست خورده‌ام.
پس از تجربه سینمایی «وقت بودن» سراغ سریال‌سازی آمدید. باتوجه به حاصل این کار فکر می‌کنید برای ادامه راه اثر بعدی خود را در مدیوم تلویزیون بسازید یا سینما؟
من «وقت بودن» را برای این ساختم تا ثابت کنم می‌توانم فیلم بسازم. اوایل سال 83 فیلمنامه‌ای داشتم به نام «هانیه» که می‌خواستم در فرمت سینمایی مقابل دوربین ببرم اما به‌دلیل همین وسواس‌هایی که برای فضاسازی کار داشتم هر بار تهیه‌کننده مردد به آغاز کار می‌شد. اصلا در مخیله یک تهیه‌کننده نمی‌گنجد که برای یک پروژه می‌توان بیشتر از هنرپیشه‌ها خرج دکور و صحنه کرد! تا امروز هم نتوانسته‌ام این اعتماد را جلب کنم اما در این بین «وقت بودن» را به‌عنوان یک تله‌فیلم با مبلغ بسیار ناچیز مقابل دوربین برده و در استانداردهای سینمایی آن را به سرانجام رساندم اما هنوز روی پرده نرفته است. مدیران تلویزیون در مقطعی این فیلم را سیاهنمایی می‌دانستند و امید من این است که این دیدگاه تغییر کند.
پس عملا در هر 2 تجربه با مدیران سیما طرف بوده‌اید و چندان در جریان معادلات سینما قرار نگرفته‌اید!
من با معادلات حاکم بر سینما از این زاویه آشنا شدم که وقتی سراغ بازیگری می‌روم برای سینما با شوق و ذوق جلو می‌آید و همان بازیگر برای تلویزیون فقط به دلیل مالی پا جلو می‌گذارد. هنوز به مقوله تولیدات تلویزیونی به عنوان یک کار هنری جدی نگاه نمی‌شود اما برای من تفاوتی میان این 2 مدیوم وجود ندارد. باید کار درست انجام شود.
درباره آینده نگفتید چه برنامه‌ای دارید؟
هنوز هم می‌خواهم «هانیه» را در قالب سینمایی مقابل دوربین ببرم و منتظرم شرایط آن فراهم شود.