آمریکاییها در ارتباط با تحولات پرشتاب شمال آفریقا و منطقه خاورمیانه عربی دچار نوعی بهت‌زدگی شده‌اند. آنها پیش‌بینی می‌کردند يك سلسله بی‌ثباتی‌ها این کشورها را دربر بگیرد اما این پیش‌بینی را نداشتند که این تحولات به صورت زنجیره‌ای و توامان اتفاق بیفتد و در یک فاصله زمانی یک تا دو ماهه شاهد بروز تحولات در 6،5 کشور مهم منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا باشند. از طرف دیگر آمریکاییها در ارتباط با این تحولات دچار خلأ ابزار شدند به این معنا که ابزار شناخته شده آنها در این میدان از کارآیی لازم برخوردار نبود. در همین راستا موفقیت آمریکا در مهار این تحولات و بحران‌ها بشدت زیر سوال رفت. آمریکاییها 4 ابزار شناخته شده در مقابله با اتفاقات مشابه دارند که یکی از این ابزارها دیپلماسی است. در این عرصه آمریکاییها تمام ظرفیت‌های دیپلماتیک خود را پای کار آوردند. از رئیس‌جمهور آمریکا گرفته تا وزرای کابینه اوباما و همچنین سران دولت‌های اروپایی به میدان آمدند تا بتوانند از طریق یک هماهنگی دیپلماتیک بر تحولات اثر بگذارند اما از آنجایی که تحولات تونس، مصر، بحرین، یمن و لیبی توسط مردم انجام شده بود و اپوزیسیون‌های رسمی و سران احزاب نقشي محوری در این تحولات نداشتند، ابزار دیپلماتیک آمریکا توان تاثیرگذاری بر این تحولات را پیدا نکرد. ابزار دوم آمریکا و اروپا برای تاثیرگذاری بر روند این تحولات رسانه‌ها هستند. آمریکاییها در عرصه رسانه تلاش عمده‌ای کردند و با تعبیر و تعریف خاص از این جنبش‌ها و با طرح موضوعاتی نظیر اقتصادی بودن یا فیس‌بوکی بودن این جنبش‌ها درصدد برآمدند با کوچک‌سازی و کوچک‌نمایی این انقلاب‌ها و قیام‌ها، آنها را مدیریت کرده و در نهایت در ساحل مورد نظر خود فروبنشانند اما به دلیل اینکه توده‌های مردم در کشورهای یاد شده اعتمادی به رسانه‌های آمریکا‌یی و اروپایی نداشتند، آنها باز هم موفق نشدند از طریق ابزار رسانه به کنترل این قیام‌های مردمی بپردازند.
ابزار سومی که آمریکاییها در اختیار داشتند ابزار ارتش و نیروی نظامی بود که باید گفت آمریکاییها در سطح جهان بزرگ‌ترین سیستم نظامی- اطلاعاتی دنیا را در اختیار دارند و ارتشی بسیار پرحجم، متنوع و مجهز به انواع ابزار و سیستم‌های پیشرفته تشکیل داده‌اند. منتها مشکلی که در این عرصه وجود داشت این بود که امکان مداخله آمریکا در این قیام‌ها و جنبش‌ها فراهم نبود. تجربه آمریکا هم در افغانستان، عراق، لبنان و فلسطین نشان داد ابزار نظامی بویژه حلقه خارجی نمی‌تواند در این کشورها موثر واقع شود. ارتش‌های وابسته به آمریکا در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا هم ظرفیت‌های نظامی خود را در سطح اولیه برای مقابله با این جنبش‌ها به میدان آوردند اما تجربه ثابت کرده ارتش نمی‌تواند این جنبش‌ها را متوقف کند. کمااینکه در لیبی ارتش حتی از نیروی هوایی برای متوقف کردن حرکت مردم استفاده کرد اما در نهایت توفیقی به دست نیاورد. ابزار چهارمی که غرب در کشورهای خاورمیانه دارد، ابزار روشنفکران وابسته است که در واقع در گذشته توانسته‌اند از طریق این افراد خیزش‌های مردمی را به انحراف بکشانند. نظیر اتفاقی که در نهضت مشروطه ایران و نهضت نفت افتاد اما مشکل آمریکا و اروپا در این میدان اینجاست که روشنفکران وابسته به غرب امروزه نفوذ خود را در بین ملت‌های مسلمان از دست داده‌اند و بنابراین با احزاب وابسته و چهره‌های وابسته نمی‌توانند این صحنه را مدیریت کنند. بنابراین آمریکاییها در واقع در این صحنه خود را در شرایطی دیده‌اند که ناچار هستند واقعیت موجود در این اتفاقات و کشورها را به رسمیت بشناسند و در واقع به انتظار بنشینند تا دریچه‌ای باز شود و آنها از طریق این دریچه بتوانند آینده و منافع خود را تامین کنند. 2 هفته پیش ریچارد آرمیتاژ که یکی از نئومحافظه‌کاران آمریکا‌یی است به سران رژیم صهیونیستی اعلام کرده بود به جای اینکه از تحولات منطقه خاورمیانه در ماتم فروبروید، بهتر است دنبال متحدان جدیدی در این کشورها باشید و روابط آینده خود را با نیروهای جدیدی که پیدا می‌کنید، تنظیم کنید. در واقع این صحبت نوعی دلداری است که آرمیتاژ به اسرائیلی‌ها داد. در حالی که برای اسرائیلی‌ها امکانپذیر نیست بتوانند متحدان جدیدی که از حمایت مردم نیز برخوردار باشند، در این کشورها پیدا کنند. در حال حاضر آمریکاییها و اروپایی‌ها مشغول تنظیم سازوکارهای حقوقی، سیاسی، فرهنگی و تبلیغاتی خودشان برای حفظ رژیم‌های پادشاهی در منطقه شبه‌جزیره عربستان هستند. از نظر آنها منطقه شبه‌جزیره، منطقه‌ای است که حفظ آن در دستور کار غرب و کشورهای صنعتی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است اما در عین حال این امر یک خواسته برآورده‌نشدنی است چرا که موج انقلاب‌ها و خیزش‌های مردمی به شبه‌جزیره نیز رسیده و در حال حاضر کشورهای یمن، بحرین، عربستان و عمان عموما درگیر این تحولات هستند. به هر حال به نظر می‌رسد که در شرایط کنونی، آمریکاییها در حالت انفعالی قرار گرفته‌اند ولی این بدان معنا نیست که آنها در هر جایی که بتوانند کاری علیه ملت‌های انقلابی انجام دهند، از اقدام به آن عمل فروگذار کنند.
*کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه