درباره تحولات منطقه خاورمیانه عربی، به چند نکته باید توجه اساسی داشت. نخستین نکته اینکه ارائه یک تحلیل فراگیر و جامع درباره تحولات این منطقه در این برهه زمانی امکانپذیر نیست، بنابراین هرگونه تحلیلی که شامل نتایج و اجزای جنبش‌های اجتماعی منطقه شود، ناقص و نارسا خواهد بود زیرا هنوز تحولات این منطقه در جریان بوده و به نتایج مشخصی که تحلیل را امکانپذیر کند منجر نشده است. دومین مطلب اینکه باید از ارائه یک تحلیل و حکم واحد نسبت به این تحولات پرهیز کرد به این دلیل که گرچه مشترکات فراوانی در تحولات منطقه خاورمیانه عربی وجود دارد اما تمایزات جدی نیز هست که مانع از ارائه یک حکم واحد می‌شود. سومین مطلب اینکه، منطقه جغرافیایی را که حوادث فعلی در آن جریان دارد باید منطقه خارومیانه عربی بنامیم. منطقه‌ای که از شمال آفریقا تا کشورهای حاشیه خلیج‌فارس را دربر می‌گیرد. بنابراین بهتر است که به وجود مشترکات جنبش‌های منطقه خاورمیانه عربی پرداخته شود. چند نکته اساسی باید در این مورد توجه قرار بگیرد: اول وضعیت استراتژیک منطقه. این منطقه از لحاظ استراتژیک و راهبردی برای جهان غرب و آمریکا دارای اهمیت است. دوم موضوع انرژی و نفت است که حدود 70درصد مایحتاج جهان را تأمین می‌کند. سومین شاخصه اساسی ماهیت هیأت‌های حاکمه است. میزان توسعه سیاسی، میزان فسادی که در این دستگاه‌های حکومتی جریان دارد و همچنین روابط آنها با غرب و رژیم صهیونیستی از عواملی هستند که در این شاخصه می‌توانند مورد بررسی قرار بگیرند. چهارمین عامل نیز وجود رژیم صهیونیستی در این منطقه است. اساسا وجود یک رژیم نامشروع در منطقه در این تحولات تأثیرگذار بوده است. پنجمین و ششمین موضوع، بنیادگرایی اسلامی و ایدئولوژی‌های سیاسی (چه از نظر شیعه، چه از نظر سنی) هستند. هفتمین موضوع نیز حضور سنگین غرب و دخالت آشکار و پنهان در تحولات منطقه است. در این بحث تنها به مشترکات 2 بخش هیأت حاکمه و بدنه اجتماعی در تحولات منطقه پرداخته می‌شود. هیات حاکمه اکثر کشور‌هایی که دچار التهاب شده و تحولات اجتماعی در آنها جریان دارند، بدون تردید از قدرت بدون نظارت برخوردار بوده‌اند و فساد در آنها بیداد می‌کند. میزان مشارکت مردم در انتخاب هیات حاکمه رقمی نزدیک به صفر بوده است و آنچه که تاکنون در این زمینه به نمایش گذاشته می‌شده، شکل تشریفاتی داشته است. روابط داخلی و مناسبات خارجی این کشورها عموما در مسیر منافع ملی و تامین مصالح اجتماعی و اقتصادی مردم نبوده است. ارتش در اکثر این کشورها نقش اساسی ایفا می‌کند که البته در موضع‌گیری نسبت به تحولات نقش ارتش‌ها از کشوری مانند مصر تا کشوری همانند لیبی متفاوت است. از سوی دیگر در بدنه اجتماعی این کشورها نیز اشتراکاتی وجود دارد که نخستین آنها، مشترکات فرهنگی و مذهبی است. اکثر کشور‌هایی که اکنون دچار بحران هستند و جنبش‌های اجتماعی در آنها در جریان است، مسلمان هستند. اکثریت مردم این کشورها، با رژیم صهیونیستی مساله دارند و در حقیقت خواهان عدم سازش هیات‌های حاکمه خود با رژیم صهیونیستی بوده‌اند. در اکثر این کشورها بدنه اجتماعی دچار فقر و فاقه شدید هستند و از لحاظ اقتصادی در شرایط بسیار سختی به سر می‌برند. عواملی همانند عدم توجه به ارزش‌های دینی و ملی، وضعیت نابسامان اقتصادی، شکاف طبقاتی شدید و مناسبات ناپسند هیات حاکم با رژیم صهیونیستی و غرب در شکل‌گیری این بحران‌ها نقش اساسی داشته است. مساله مهم این است که جنبش‌های اجتماعی امروز منطقه خاورمیانه عربی بعد از دهه‌ها خشم فروخورده مردم، بروز و ظهور یافته است. اینکه چه عامل اساسی در شکل‌گیری این جنبش‌ها نقش داشته نیاز به تحلیل پس از تحولات دارد، اما مساله مسلم اینکه گروه‌های اسلامی و اسلامگرایان در تحولات امروزین منطقه خاورمیانه عربی نقش اساسی دارند. گرچه میزان تاثیرگذاری آنها از کشوری مانند مصر تا کشوری همانند تونس یا حتی لیبی متفاوت است، اما در همه آنها گروه‌های اسلامی و اسلامگرایان در ساختار فکری و عقیدتی بدنه اجتماعی تاثیر دارند. البته در کشوری مثل مصر با وجود اینکه جنبش اخوان المسلمین از پایگاه اجتماعی گسترده‌ای برخوردار است اما در شرایط کنونی مجبور شده است تا متناسب با وضعیت جنبش اجتماعی امروز مردم مصر، تصمیمات و تغییراتی را اتخاذ کند اما مسلما جنبش فراگیر مذهبی مصر که در حقیقت در اخوان المسلمین تجلی پیدا می‌کند، در آینده دیدگاه‌های اسلامگرایانه خود را در حاکمیت دنبال و پیگیری خواهد کرد. به شکل کلی این نتیجه‌گیری حاصل می‌شود که تحولات امروزین منطقه خاورمیانه عربی و جنبش‌های اجتماعی که در کشورهای مصر، لیبی، تونس، بحرین و عمان در گرفته، از مشترکاتی برخوردار است. در این کشورها هیات حاکمه از کمترین توسعه سیاسی و مشارکت سیاسی مردم برخوردار هستند و بیشترین محدودیت‌های سیاسی و اختناق را اعمال می‌کردند. در بعد اقتصادی فقر شدید و بیکاری، تورم بسیار بالا و در بعد فرهنگی هم عدم توجه به ارزش‌های دینی و ملی مردم در طول دهه‌های گذشته موجب عکس‌العمل و اعتراض مردم نسبت به وضعیت موجود شده است. اینکه هیات‌های حاکمه این کشورها چه موضعی را در قبال تحولات اتخاذ می‌کنند نیز از کشوری به کشور دیگر متفاوت است. در تونس در عرض 24 روز بن‌علی از کشور فرار می‌کند اما در لیبی رژیم و نظام حاکم با شدت هرچه تمام‌تر با استفاده از نیروهای وفادار خود به خونریزی مشغول است. اینکه چرا عکس‌العمل‌های هیات‌های حاکمه در هر کشوری متفاوت است نیز نیاز به تحلیل قوی و بررسی اجزای حاکمیتی، میزان وابستگی‌شان به غرب و دخالت غربی و... دارد که پس از رسیدن تحولات به مرحله مشخصی قابل بررسی است.
* کارشناس مسائل خاورمیانه