گروه سیاسی:
گزارش اخیر یوکیو آمانو، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره برنامه هسته‌ای ایران نگرانی‌های بسیاری را به دنبال داشته است. برخی معتقدند این گزارش شامل یک تغییر مهم در گزارش‌نویسی نسبت به گذشته بوده و آن تفکیک همکاری‌های ایران با آژانس در 2 حوزه «تحت پادمان» و «فراتر از پادمان» است. کارشناسان معتقدند این تغییر نتیجه جایگزینی ناکارتس به جای هاینونن در معاونت آژانس است. با این حال اما اجماع زیادی میان کارشناسان وجود دارد مبنی بر اینکه یوکیو آمانو در حال تکمیل پازل فشار علیه ایران است. به گونه‌ای که حتی برخی تحلیلگران این گزارش را بخشی از راهبرد ایالات متحده برای ایجاد ناامنی در تهران دانسته‌اند. کارشناسان هسته‌ای بر این عقیده‌اند که در گزارش فوريه، آمانو سعي کرده به عنوان يك طرف منازعه هسته‌ای قرار گیرد و نه در جایگاه قضاوت. به عبارت دیگر در گزارش فوریه مدیرکل آژانس ادعاهای مخالفان ایران هسته‌ای را به عنوان مطالبات آژانس معرفی کرده است به گونه‌ای که به عنوان مثال در این گزارش و بر خلاف گذشته ادعا شده بخش‌هاي تسليحاتي ایران بعد از سال 2004 ادامه پيدا كرده است. این ادعای آمانو در حالی است که برآورد شوراي اطلاعات ملي آمريكا در سال 2007 صراحتا این ادعا را رد می کند.
ماجرا چیست؟
اما دلیل این رفتار یوکیو آمانو چیست؟ مهدی محمدی، کارشناس مسائل هسته‌ای در این‌باره گفت: ما از سال 2003 آموخته‌ايم كه مجموعه شرايط بيرون از ساختمان آژانس بسيار بسيار مهم‌تر و كليدي‌تر از آنچه هستند كه به لحاظ فني، حقوقي و حتي سياسي درون ساختمان آژانس مي‌گذرد و به همين دليل گزارش‌هاي آژانس درباره برنامه هسته‌اي ايران هميشه حاوي كدهايي درباره توصيف محيط استراتژيك درباره ايران و نوع نگاه راهبردي غرب به ايران بوده است.
محمدي با بيان اينكه اين گزارشات همواره ترجمه فني و حقوقي راهبرد آمريكا درباره ايران بوده است، گفت: اگر آمريكايي‌ها راهبردشان تشديد فشار بوده ما ترجمه فني و حقوقي اين راهبرد را هميشه هم در برخورد گزينشي با اطلاعات و هم در برخورد ويژه از حيث لحن نگارش درون گزارش‌ها شاهد بوده‌ايم. اين كارشناس مسائل هسته‌اي اضافه كرد: اگر استراتژي آمريكايي‌ها سرد كردن فضاي تنش با ايران و كاهش شدت تنش‌ها با اهداف متنوع بود، انعكاس اين را هم در گزارش آژانس ديده‌ايم. این کارشناس مسائل سیاسی ادامه داد: اگر ما نگاهي اينگونه به گزارش داشته باشيم و بگوييم گزارشات آژانس مجموعه‌اي از كدهاست كه رويه فني و حقوقي راهبرد آمريكايي‌ها را درباره ايران توصيف مي‌كند كه تجربه 2003 به بعد اجازه مي‌دهد كه چنين فكري كنيم، ما هميشه قادر هستيم كه يك نسبت كاملا مستقيم و معنادار بين راهبرد آمريكا و گزارش‌هاي آژانس ايجاد كنيم. محمدي اضافه كرد: اين بار بايد از خودمان بپرسيم كه چه پيوندي بين راهبرد آمريكا درباره ايران و اين شيوه خاص گزارش‌دهي آمانو، چه از حيث شكل و چه از حيث محتوا وجود دارد.
پاسخ به نیازهای راهبردی آمریکا
کارشناسان معتقدند گزارشات آمانو درباره ایران در واقع پاسخی است به نیازهای راهبردی آمریکا. بر این اساس، به عنوان یک مورد، تحولات منطقه خاورمیانه باعث تضعیف مواضع آمریکا و بالعکس تقویت مواضع ایران می شود. بنابراین آمریکا تلاش می کند از قدرت نفوذ ایران در این تحولات بکاهد. گزارش آژانس و طرح اتهامات و ادعاهای جدید می تواند ایران را به جای توجه به منطقه، متوجه اثبات نادرست بودن ادعاهای آژانس کند. از سوی دیگر می‌توان گفت گزارش جامعه اطلاعاتی آمریکا در سال 2011 نیازمند استناد ادعاهایش به یک مرکز بین‌المللی و موجه است. به عبارت دیگر آمانو گزارش‌هایی تنظیم می کند که در سند منتشر شده برآورد اطلاعات ملی آمریکا به آنها استناد شود.
واکنش ایران
در چنین شرایطی که دخالت گرایشات سیاسی در گزارش آمانو به وضوح مشهود است، نماینده ایران در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در نامه‌ای به مدیرکل آژانس، توجه اعضا را به مناسبات احتمالی مدیرکل با ایالات متحده معطوف کرد. سلطانیه در این نامه خواهان رسیدگی به نقض مکرر مقررات آژانس از جانب آمریکا بویژه در زمینه انبار کردن تسلیحات هسته‌ای در اروپا شد.
متن نامه دکتر سلطانیه چنین است: طبق دستور دولتم مايلم توجه آژانس را به موارد زير جلب كنم:
١- دولت آمريكا مدت زماني طولاني است كه به وظايفش تحت معاهده منع گسترش تسليحات هسته‌ای (ان‌پي‌تي) عمل نكرده است. طبق نقض ماده ١ اين معاهده، صدها سلاح هسته‌ای به كشورهايي كه داراي تسليحات هسته‌ای نبوده‌اند از جمله كشورهاي تحت چتر سازمان پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو) منتقل شده است. بر همين اساس اين‌طور ارزيابي شده است كه حدود ٢٤٠ كلاهك هسته‌ای در چندين كشور اروپايي از جمله بلژيك، هلند، آلمان و ايتاليا تحت سيستم چتر هسته‌ای ناتو قرار داده شده است. مداركي حاكي از نقض قوانين مشابه در كنفرانس بازنگري ان‌پي‌تي ارائه شده است.
٢- نصب صدها سلاح هسته‌ای در كشورهاي غيرهسته‌ای و آموزش خلبان‌هاي (هواپيماهاي) جنگنده/بمب‌افكن كشورهاي ميزبان براي آماده شدن جهت مقابله و پرتاب موشك‌هاي هسته‌ای آمريكا عليه كشورهاي داراي سلاح هسته‌ای و نيز كشورهاي غيرهسته‌ای با معاهده ان‌پي‌تي و بويژه با مواد ١ و ٢ و توافقنامه پادمان‌هاي جامع آژانس بين‌المللي انرژي اتمي (INFCIRC/153) تضاد دارد.
٣- اساسنامه آژانس بين‌المللي انرژي اتمي تاكيد دارد كه آژانس بايد فعاليت‌هاي خود را براي «ارتقای برقرار كردن خلع سلاح جهاني تحت پادمان‌ها» انجام دهد. كنفرانس بازنگري ان‌پي‌تي در سال ٢٠١٠ برخي اقدامات خاص را كه البته كافي نبودند در اين راستا اتخاذ كرد. براي مثال اين كنفرانس در بخش پنجم بيانيه‌اش تصميم گرفت كه: كشورهاي غيرهسته‌ای به تسريع پيشرفت ملموس در زمينه گام‌هايي كه به خلع سلاح هسته‌ای مي‌انجامد متعهد شوند و در اين راستا از آنها خواسته مي‌شود كه بلافاصله به مساله همه تسليحات هسته‌ای صرف‌نظر از نوع يا جاي آنها به عنوان بخشي از روند كلي خلع‌سلاح هسته‌ای بپردازند.
٤- علاوه بر آن كشورهاي داراي سلاح هسته‌ای متعهد شدند كه همه مواد شكافت‌پذيري را كه به نظر آنها ديگر براي مقاصد نظامي به آن نيازي ندارند اعلام كرده و هرچه زودتر چنين موادي را تحت راستي‌آزمايي و ديگر تمهيدات لازم براي استفاده از اين مواد براي مقاصد صلح‌آميز تحت آژانس يا ساير سازمان‌هاي بين‌المللي مربوط قرار دهند تا اطمينان حاصل كنند كه چنين موادي براي هميشه خارج از برنامه‌هاي نظامي باقي مي‌ماند. اين كنفرانس علاوه بر آن خواستار اعمال گسترده‌تر پادمان‌ها در تاسيسات هسته‌ای صلح‌آميز در كشورهاي داراي سلاح هسته‌ای شد.
٥- اين مساله باعث نگراني جدي است و امنيت جهاني و رژيم منع اشاعه از جمله ان‌پي‌تي را تهديد مي‌كند. جمهوري اسلامي ايران به عنوان يك كشور فاقد سلاح هسته‌ای و عضو ان‌پي‌تي و آژانس بين‌المللي انرژي اتمي نمي‌تواند وضعيت فعلي را در زمينه نصب تسليحات هسته‌ای در اروپا كه نه‌تنها نقض آشكار معاهده ان‌پي‌تي توسط آمريكا و كشورهاي اروپايي ميزبان تسليحات هسته‌ای است بلكه تهديدي جدي براي امنيت جهاني محسوب مي‌شود، بپذيرد.
٦- در اين‌جا بايد تاكيد كنم كه تجهيز كشورهاي فاقد سلاح هسته‌ای در اروپا با تسليحات هسته‌ای و سيستم‌هاي پرتاب مربوط به زرادخانه‌هاي هسته‌ای نصب شده آمريكا نقض كامل وظايف اين كشور در زمينه منع اشاعه را به دنبال دارد.
٧- با توجه به آنچه در بالا گفته شد، از جناب رئيس مي‌خواهم به همه كشورهاي عضو آژانس اطلاع دهد كه آيا آژانس بيانيه مربوط به مكان و مقدار دقيق مواد هسته‌ای تسليحاتي را در آن كشورهاي فاقد سلاح هسته‌ای دريافت كرده است و اينكه آيا آژانس چنين بيانيه‌هايي را راستي‌آزمايي كرده است يا خير؟
٨- بر همين اساس از جناب رئيس انتظار مي‌رود درباره ويژگي‌هاي فني و مكان تسليحات هسته‌ای در اروپا بويژه در قلمرو كشورهاي فاقد سلاح هسته‌ای در اروپا كه طبق وظايف بين‌المللي‌شان نبايد چنين كاري كنند، تحقيق كند.
٩- در پايان از جناب رئيس مي‌خواهم كه عدم پيروي آمريكا و كشورهاي اروپايي ميزبان تسليحات هسته‌ای از وظايفشان تحت معاهده ان‌پي‌تي را كه بدون شك تهديدي جدي براي صلح و امنيت بين‌المللي است به شوراي حكام آژانس و نيز به پنجاه و پنجمين كنفرانس عمومي گزارش دهند. چنين تمردي نيازمند اقدام فوري شوراي امنيت سازمان ملل است.