
کاوه قادری: به جرات میتوان ادعا کرد تنها انگیزهای که یک مخاطب باهوش سینما را به تماشای فیلمی همچون «بدون توقف» مینشاند، یافتن ذرهای از خلاقیت و نوآوری است و البته سینما. همان دقایق ابتدایی کافی است تا مخاطب بداند اثری که با آن مواجه است، قطرهای است از دریای کلیشههای مرسوم آثار تمام اکشن بخش فقط تجاری سینمای هالیوود؛ یکی مانند سایرین.
به این ترفندها که جملگی پیش از آغاز درام رخ میدهند توجه کنید: نمایش ثابت قطرههای باران روی شیشه جلویی اتومبیل و اندکی پس از آن، نمایشی اسلو از نهان شدن چهره مردی بیل نام و بازنده و افسرده (و لابد در حال تفکر برای پی بردن به چگونگی و چرایی شکستهایش در زندگی) که نوشیدنی الکلی به دست دارد و مینوشد و به هواپیمای در حال فرود خیره میشود؛ آیا هواپیمای در حال فرود، نمودی نمادین از زندگی سقوط کرده گذشته او است؟ و پس از آن، هنگام صحبت بیل با موبایل، صدای هواپیما حکمرانی میکند و صدای بیل در آن طرف خط شنیده نمیشود؛ آیا این یعنی هیچکس تاکنون صدای او را در زندگی نشنیده؟ و پس از آن، کلوزآپی از سیگار کشیدن بیل به نمایش درمیآید؛ همراه با رها شدن نصفه و نیمه دود سیگار به سمت دوربین. سپس صدایی شنیده میشود که اگرچه در پس زمینه است اما بر نگاه مسکوت بیل ناکام غلبه میکند: «عذر میخوام قربان؛ آتیش دارید؟» و در نهایت نگاه حسرتآمیز بیل به پیرامون خود؛ باز هم در اسلوموشن و....
این ترفندها البته که استعاریاند و سینمایی اما چه پیش پا افتادهاند و مهمتر از آن، چه تصنعی! خاصه آنکه ممکن است برای آن دسته از مخاطبان طالب نوگرایی، تهوعآور نیز به نظر برسند. و حال، مقرر است مامور امنیت پرواز زبده در حرفهاش اما ناکام در زندگی، به مدد انجام موفق ماموریتی خطیر که با هویت و حیثیتش گره خورده، جبران مافات کند؛ فاعل شود، جبران خماری کند، مردم را نجات دهد و روابط عمومی خویش را افزایش دهد و کودکی را نجات دهد تا مرگ کودک خود را از یاد ببرد اما چه آزاردهنده است هنگامی که تمام این فعل و انفعالات، به سطحیترین نحو ممکن انجام شود. «بدون توقف» البته در بخش معمایی و آفرینش تعلیق، تقریبا حرفهای عمل میکند و از انواع تعلیقهای ممکن بهره میگیرد؛ چه از تعلیقهای هیچکاکی که اساسا بر دو مبنای آگاهی مخاطب توأم با ناآگاهی قهرمان و ناآگاهی مخاطب توأم با آگاهی قهرمان استوار شدهاند و چه از تعلیقی که از ناآگاهی توأمان مخاطب و قهرمان سود میبرد. در این میان اگرچه شیوههای تعلیقآفرین به کار گرفته شده در میزانسن و دکوپاژ، کلیشهای است و منحصر در دوربین روی دست و نماهای لرزان و پلانهای متعدد و تقطیع سریع تصاویر اما تعلیق موقعیت منبعث از فیلمنامه، آنقدر قدرتمند عمل میکند که مخاطب را همچنان در واهمه نگاه دارد. مگافن بازی هیچکاکی به کار گرفته شده در فیلم نیز عملا موثر واقع شده و به همراه بازی دومینویی موفق شکل گرفته میان مضنونان، موجب شده مخاطب هم مردد شود و هم گمراه، به گونهای که حداقل در نگاه اول ابدا متوجه غلطهای نهچندان کمتعدادی که در طرح معما و پیشبرد و شکلدهی نقاط عطف آن وجود دارد نشود. کنشمندی افزونتر ضدقهرمان نسبت به قهرمان نیز علاوه بر مجهول بودن ضدقهرمان تا اوقات پایانی، به جذابیتهای بایسته موقعیت مرکزی و تم اصلی فیلم افزوده است و البته از یاد نبریم که این اثر 105 دقیقهای، با وجود اینکه غالبا در محیطی محدود و همراه با آدمهایی معدود میگذرد اما بروز خلأ در آن، حداقلی است و مخاطب را کم و بیش با خود همراه میکند.برخلاف بخش نسبتا با قوام معمایی «بدون توقف» اما بخش درام، به شکل تحقیرآمیزی فلج است و مضحک و دمدستی و نخنما و سهلالوصول. آدمهایش غالبا بیهویتند و بیقصه و بیمنش و مفروض و جز فضاسازی، کارکرد چندانی ندارند. حتی آنچه بر قهرمان گذشته نیز برای فیلمنامهنویس آنقدر بیاهمیت است که به روایت اخباری و خطابهگونه آن در قالب پخش اخبار و سخنرانی تکراری و کمرمق بیل اکتفا میکند. بدتر آنکه در طراحی اهرم فشار بر قهرمان خود سهلانگار است و تنها به اخبار تلویزیون و فشار مقامات بالا و اعتراض چند خدمه تاکید میکند و تاسفانگیزتر آنکه در بخش جنایی و در انگیزهسازی برای ضدقهرمانان خود نیز بشدت سهل و ممتنع عمل میکند؛ باز هم اخباری و خطابهگونه و البته اینبار در قالب آدمهایی که به تلافی گذشته میخواهند امنیت کشورشان را استیضاح کنند، آنقدر تیپیکال و شعاری میشود که رسما تمسخر عام و خاص را به دنبال دارد.
آری! متولیان فیلم قصد داشتند تریلر معمایی- جنایی خود را تنها با بهرهگیری از چند دیالوگ دمده، به ناهنجاریهای سیاسی- اجتماعی حاصل از وقایع 11 سپتامبر و پس از آن متصل کنند؛ بیآنکه متوجه باشند ترفند بهکار گرفته شده جهت تحقق این مهم، بسیار بیپرداختتر و سردستیتر از آن است که به اثر، لایههای سیاسی- اجتماعی بخشد و درام را از عقامت زایدالوصفی که در آن گرفتار شده رها کند. به این همه اضافه کنید پایانبندی بد و البته هالیوودی و نحوه قهرمانپروری بیل در قالب چرخش یکصد درجهای رسانهها و مقامات عالیرتبه را که جملگی به مثابه شوخی بیمزهای میمانند که دیگر حتی در باکسآفیس نیز خریدار ندارد.
آنچه بیان شد، تنها بخشی از مصیبتهای فیلمنامه پرحفره «بدون توقف»ی بود که همچون بسیاری از نظایرش، فقط و فقط به اکشنی اگرچه معمایی و تا حدی جنایی اما بیدرام اکتفا کرده که مطلقا ظرفیت تحمل تحلیلی تفصیلی یا نقدی موشکافانه را ندارد و به بیانی سادهتر، ماقبل نقد است. در این میان، البته باید به حال «بدون توقف» افسوس خورد، چرا که پتانسیل جایگاهی بالاتر و برتر از یک اکشن پاپکورنی یکبار مصرف را داشت اما اسیر کلیشههای بدون توقف شد تا حتی با خوشبینانهترین نگاه نیز حداکثر تا 5 سال آینده، در قامت کمدی ناخواستهای تمام عیار به حساب آید و بس.