گروه سیاسی: به همان میزان که لحن محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران در مذاکرات وین 4 و 5 درباره رفتار طرف مقابل بویژه آمریکایی‌ها صریح شد و از زیاده‌خواهی‌های طرف آمریکایی گفت این ارزیابی در ایران قوت گرفت که مذاکرات هسته‌ای تا قبل از پایان تیرماه منجر به توافق جامع نخواهد شد و گمانه‌ها درباره تمدید یک دوره زمانی دیگر بود اما برخی منابع در ایران خبر داده‌اند در پشت‌پرده مذاکراتی برای انجام این توافق تا قبل از این موعد صورت گرفته و توافقاتی نیز شده است. حتی گفته شده است یک پیش‌نویس توافق نیز به تهران آورده شده و در حال بررسی است. به گزارش «وطن امروز»، ظرفیت غنی‌سازی و فرآیند لغو تحریم‌ها 2 موضوع اصلی محل اختلاف بود که مذاکرات اخیر هسته‌ای تقریبا درباره این دو موضوع اختصاص داشت. علی‌اکبر صالحی، رئیس سازمان انرژی اتمی چندی پیش از نیاز ایران به تولید 30 هزار سانتریفیوژ نسل جدید خبر داده بود و در واقع این موضع صالحی که ریاست تخصصی‌ترین سازمان مرتبط با موضوع هسته‌ای را برعهده دارد، به عنوان یک نیاز تخصصی و لازم برای فعالیت‌های هسته‌ای ایران تثبیت شد. در مقابل اما طرف آمریکایی نه‌تنها خواستار آن شد که ایران هیچ اقدامی برای تولید این میزان سانتریفیوژ مورد نیاز انجام ندهد بلکه تعداد سانتریفیوژهای فعال ایران نیز از 9 هزار عدد به 4 هزار سانتریفیوژ کاهش یابد. بهانه آمریکایی‌ها برای این تحدید گسترده سانتریفیوژ‌ها موضوع
Break out یا همان مدت زمان گریز هسته‌ای بوده است. آمریکایی‌ها با تمرکز بر مقوله «نیازهای عملی» که در توافق ژنو گنجانده شد، تلاش وسیعی کرده‌اند برنامه غنی‌سازی ایران را تا حدود بسیار زیادی محدود کنند.
موضوع دوم نیز فرآیند لغو تحریم‌ها بود. براساس گزارشات و نشانه‌های مستند، آمریکایی ها تمایل ندارند فشار تحریم‌ها را در کوتاه‌مدت از ایران بردارند و برای آنکه این هدف آنها همزمان با تحدید وسیع فعالیت‌های غنی‌سازی ایران محقق شود به دنبال قراردادن یک بازه زمانی طولانی‌مدت برای برداشتن این تحریم‌ها بوده‌اند. براساس برخی گزارشات آمریکایی‌ها دنبال آن بودند تنها تحریم‌های مربوط به موضوع هسته‌ای در یک بازه زمانی 20 ساله لغو شود. در مقابل اما در ایران با توجه به عقب‌نشینی چشمگیر در گام نخست توافق ژنو و تعلیق و توقف بسیاری از فعالیت‌های مهم هسته‌ای ایران، موضوع لغو کامل تحریم‌ها بلافاصله پس از توافق جامع مطرح بوده است. این 2 موضوع اختلافی البته براساس تازه‌ترین اخبار منتشر شده گویا در پشت‌پرده شرایطی متفاوت از آنچه در عیان اعلام می‌شده است، دارد. یک منبع آگاه درباره مذاکرات هسته‌ای گفت: «درست است که اختلاف‌ها درباره دو موضوع ظرفیت غنی‌سازی و لغو تحریم‌ها جدی است ولی دو طرف اصول توافق احتمالی را می‌دانند و بر سر آن توافق کرده‌اند. بیشتر اظهارات رسانه‌ای برای آرام کردن محیط داخلی و همچنین افزایش توان چانه‌زنی تا دقیقه 90 است». تحلیلگران در تهران می‌گویند تیم ایرانی با پذیرش اینکه به جای لغو یک‌باره، تحریم‌ها طبق یک جدول زمانی لغو شود، هدیه بزرگی به 1+5 تقدیم کرده است اما متقابلا روشن نیست آنها به همین مقدار درباره موضوع ظرفیت غنی‌سازی منعطف باشند. البته این موضوع را پیش‌تر عباس عراقچی تایید و درباره جدول لغو تحریم‌ها اظهارنظر کرده بود. از سوی دیگر برخی منابع می‌گویند طرف آمریکایی به تیم ایرانی اعلام کرده حداکثر می‌تواند با تمدید چندروزه توافق ژنو موافقت کند نه بیشتر.
تمرکز مذاکرات بر Break out
براساس گزارشات، توافق درباره ظرفیت غنی‌سازی ایران منوط به توافق درباره Break out است. این بهانه منجر به آن شده که تیم آمریکایی حداکثر فشار را برای محدود کردن برنامه غنی‌سازی ایران به کار بندد. این درحالی است که کارشناسان امنیتی می‌گویند در حالی که ایران مطالعات انفجاری و فیزیک هسته‌ای لازم برای ساخت سلاح هسته‌ای را انجام نداده، صرف تولید مواد غنی‌شده لازم نمی‌تواند مبنایی برای محاسبه زمان Break out باشد. به گزارش ایران هسته‌ای و به گفته کارشناسان، دولت آمریکا افزایش زمان Break out تا حدود یک سال را معیار ظرفیت غنی‌سازی قابل پذیرش برای ایران می‌داند در حالی که ایران عقیده دارد «نیاز عملی ایران» تنها معیاری است که در این زمینه می‌توان پذیرفت. مشکل اصلی در واقع اینجاست که خروجی فرمول‌های ناشی از این دو معیار- یعنی Break out و نیاز عملی ایران- فاصله‌ای پرنشدنی با هم دارد. براساس فرمول Break out، اگر قرار باشد برنامه غنی‌سازی ایران به قدری محدود شود که غنی‌سازی اورانیوم لازم برای یک سلاح (25 کیلو اورانیوم 235) حدود یک سال طول بکشد، ایران نمی‌تواند بیش از 4000 ماشین نسل اول در اختیار داشته باشد. ضمن اینکه برای قابل شناسایی شدن هرگونه گریز، باید نظارت‌هایی فراتر از پروتکل الحاقی بر برنامه هسته‌ای ایران اعمال شود. اما براساس فرمولی که اساس آن «نیاز عملی ایران» باشد ایران می‌تواند تمام ظرفیت فعلی غنی‌سازی خود را حفظ کند و صرفا بر شفافیت آن بیفزاید.
Break out اشتباه بزرگ توافق ژنو
همانطور که در ابتدای گزارش نوشته شد، موضوع Break out در توافق ژنو مورد توافق طرفین قرار گرفت و در واقع پذیرش این موضوع از سوی تیم مذاکره‌کننده ایرانی باعث شد بهانه لازم برای طرح نیازهای عملی و محدود کردن برنامه هسته‌ای بویژه تعطیل کردن غنی‌سازی صنعتی ایران فراهم شود. برخی کارشناسان عقیده دارند یکی از اصلی‌ترین خطاهای تیم مذاکره‌کننده ایرانی در توافق ژنو این بود که پذیرفت Break out یک نگرانی واقعی است و باید از طریق محدود‌سازی برنامه غنی‌سازی ایران برطرف شود. این درحالی است که به اعتقاد کارشناسان، نه‌تنها در همین شرایط فعلی نیز مدت زمان Break out بین 1 تا 3 سال است بلکه «آمریکایی‌ها می‌دانند اسناد PMD جعلی است و اسرائیل آنها را ساخته است. حتی اگر ایران 25 کیلو اورانیوم یا 8 کیلو پلوتونیوم هم در اختیار داشته باشد باز دانش لازم برای ساخت سلاح هسته‌ای واقعی در ایران وجود ندارد چرا که ایران هرگز به دنبال کسب آن نرفته است. فقط داشتن مواد کافی نیست، شما باید یک کلاهک بسازید و این کلاهک را تا اندازه‌ای که قابل‌نصب روی یک موشک باشد، کوچک کنید. ایران چنین دانشی ندارد و در نتیجه نمی‌تواند به سرعت مواد را تبدیل به سلاح کند».
جلوگیری از فاجعه حقوقی
قرار نیست منتقدان در جریان محتوای دقیق مذاکرات قرار گیرند و متاسفانه تیم مذاکره‌کننده نیز تاکنون نشانه‌ای مبنی بر شفاف‌سازی پیرامون این مذاکرات از خود بروز نداده اما همانگونه که تاکنون غالب انتقادات منتقدان مفاد توافق ژنو برجسته و عینی شده، باید 2 نکته درباره توافق جامع به تیم مذاکره‌کننده گوشزد شود. یکی از این نکات این است که پس از اتمام دوره زمانی گام نهایی آیا همه محدودیت‌های اعمال شده بر برنامه هسته‌ای ایران برچیده خواهد شد و ایران می‌تواند در ابعاد صنعتی غنی‌سازی کند یا خیر؟ پاراگراف آخر از توافق ژنو می‌گوید پس از انجام کامل و موفق تعهدات ایران در گام نهایی با برنامه هسته‌ای آن مانند همه دیگر اعضای NPT برخورد خواهد شد. این عبارت– همانطور که منتقدان پس از توافق ژنو مکررا تاکید کرده‌اند- هیچ دلالتی بر این ندارد که ایران پس از گام نهایی می‌تواند بدون هیچگونه محدودیتی تاسیسات غنی‌سازی خود را طبق NPT تا هر کجا که خواست توسعه دهد. علت از دید برخی کارشناسان این است که «اصل طلایی» حاکم بر سیاست خلع‌سلاحی آمریکا این است که حتی اعضای عادی NPT هم حق غنی‌سازی ندارند، چرا که این معاهده اساسا به چنین حقی تصریح نکرده است. در واقع اگر عبارتی که بر برداشته شدن همه محدودیت‌ها از برنامه غنی‌سازی ایران پس از گام نهایی دلالت کند در توافق نهایی وجود نداشته باشد، این توافق یک فاجعه حقوقی خواهد بود. یک کارشناس ارشد در این باره به «ایران هسته‌ای» گفت: «تا این لحظه آمریکایی‌ها درج چنین عبارتی را نپذیرفته‌اند. روس‌ها با موضوع موافق هستند ولی هنوز در این باره مذاکره جدی نشده است». وی ادامه داد: «این جمله در کنار جمله‌ای که بر لغو همه تحریم‌ها دلالت می‌کند قلب توافق نهایی خواهد بود و الباقی متن حاشیه است».