گروه فرهنگ و هنر:
امروز مصادف است با هجدهمین سالروز عروج سید شهیدان اهل قلم؛ سیدمرتضی آوینی. منتقد و نویسنده‌ای که هم به هنر عشق می‌ورزید و هم به اعتقاداتش؛ شیفته نور حقیقت بود و واقعیت سینما را می‌شناخت و همین سبب شد که هر آنچه 2 دهه قبل‌تر در رسا و ثنای سینمای ایران به رشته تحریر درآورده است همچنان خواندنی و مانا باشد. کتب و مقالات سیدمرتضی آوینی بی‌تردید یکی از اصلی‌ترین منابع ایرانی‌ـ اسلامی درباره سینماست و از همین‌رو خالی از لطف نیست مرور دیدگاه‌ها و شبه‌‌پیش‌بینی‌های او درباره چهره‌های همچنان فعال سینما. آنچه در ادامه می‌آید نقد‌ها و نوشته‌های او بر 3 چهره شناخته شده دهه نخست انقلاب است؛ چهره‌هایی که با اطلاع از موقعیت امروز بیشتر می‌توان بر صحت تحلیل سیدمرتضی پیرامونشان تاکید کرد.
او يك بسيجي است
سیدمرتضی آوینی ظهور ابراهيم حاتمي‌كيا در سينماي انقلاب را واقعه‌اي نظير انقلاب قلمداد مي‌كند و مي‌نويسد: «ابراهيم جان! بسيجي و عاشق بمان و جز درباره عشاق حق و بسيجي‌ها فيلم مساز.» وی در بخشي از نقد فيلم «وصل نيكان» درباره ابراهيم حاتمي‌كيا نوشته است: «من هيچكس ديگر را نمي‌شناسم كه همچون حاتمي‌كيا فيلم بسازد. نمي‌دانم شايد در ميان غربي‌ها و در وسعت اين نود و چند سالي كه از عمر سينما مي‌گذرد، فيلمساز ديگري هم پيدا شود كه با همه وجود خود فيلم بسازد اما در ميان ايراني‌ها... من كسی ديگر را سراغ ندارم. حاتمي‌كيا همه وجود خود را در فريم‌‌ها مي‌دمد و هر بار خود را مي‌سوزاند تا از شعله آن چراغي برافروزد و هربار ققنوس‌وار از همان آتش، حيات دوباره مي‌گيرد. من توانسته‌ام وصل نيكان را مجرد از كارگردان آن ببينم و ديده‌ام كه اين فيلم را نمي‌توان در كنار «مهاجر» و «ديده‌بان» گذاشت اما سخن اين است كه مگر ما انتظار داشتيم كه حاتمي‌كيا خود را در وصل نيكان تكرار كند كه اكنون بگوييم: نه، مهاجر چيز ديگري است؟ واقعيت اين است كه وصل نيكان را نيز حاتمي‌كيا ساخته است و همچون ديگر موارد، اين فيلم هم عرصه حيات حاتمي‌كياست. فيلم‌هاي حاتمي‌كيا ثمره زندگي او نيستند بلكه او در فيلم‌هايش زندگي مي‌كند و آهنگ تحول فيلم‌ها، آهنگ تحول خود اوست. سينماي ايران اگرچه از لحاظ تكنيك رشد شگفت‌آوري داشته اما گرفتار «بحران هويت» است و حاتمي‌كيا از تنها فيلمسازاني است كه منتزع از جامعه، زمان و هويت ملي خويش نيست. او از همان آغاز پا در عرصه‌هايي نهاده است كه جز او كسي جرات ورود در آن را ندارد؛ جهان نامكشوف و غيرنمايشي درون آدم‌هاي درگير جنگ. در مقام بيان، هيچ موضوعي از اين دشوارتر وجود ندارد و صراحتا بايد گفت: در اين عرصه، به اعتبار فيلم‌هاي «ديده‌بان» و «مهاجر»، هيچ فيلمساز موفقي جز حاتمي‌كيا نداريم. آوینی معتقد است: «ظهور حاتمي‌كيا در سينماي انقلاب واقعه‌اي است نظير انقلاب. هركس سينما را بشناسد و آدم مغرضي هم نباشد، قدر حاتمي‌كيا را به مثابه يك فيلمساز درخواهد يافت اما حاتمي‌كيا فقط در اين حد توقف ندارد. او در عرصه سينما مظهر انسان‌هايي است كه با انقلاب اسلامي ايران در تاريخ ظهور كرده‌اند و آنان را بايد «طلايه‌داران عصر معنويت» خواند. او يك بسيجي است. در ميان كلمات، كلمه‌اي بدين زيبايي بسيار كم است؛ بسيجي».
سينما نقاشي نيست!
داریوش مهرجویی از دیگر چهره‌های همچنان فعال در سینمای ایران است که بازخوانی دیدگاه‌های 2 دهه پیش از این شهيد آويني درباره او خالی از لطف نیست. آوینی در نقد فيلم «هامون» درباره داريوش مهرجويي مي‌نويسد: «هامون يك فيلم پرمدعاست كه از لحاظ تكنيك بيان سينمايي هم تجربه جديدي نيست. يك سينماي كاملا شخصي است كه بدون اعتنا به تماشاگر سينما به حديث نفس مي‌پردازد و البته بر سر اينكه يك حديث نفس صادقانه هست يا نه هم مي‌توان بحث كرد. اين فيلم از لحاظ تكنيك و قالب، متكي بر سوبژكتيويته كارگردان فيلم است و به واقعيت نزديك نمي‌شود. در يك سير شخصي در عوالم و اوهام دروني و فردي فيلمساز مي‌ماند و از آن عبور نمي‌كند. بيان سينمايي هامون هم بر همين اساس صورت پذيرفته است. اگر اين فيلم را ببرند و در يك سينه‌كلوب براي 20 نفر آدم ديگر مثل خود آقاي مهرجويي به نمايش بگذارند، اشكالي ندارد اما مساله بر سر اين است كه اين فيلم‌ها بر گُرده سياست‌هاي كلي سينمايي كشور سوار است. يادمان باشد كه سينما نقاشي نيست؛ سينما هنر گراني است و فقط با يك قلم‌مو و بوم، كار ختم نمي‌شود و بعد هم فيلم را وقتي در سينما، نهاد اجتماعي سينما، به نمايش مي‌گذارند كه همه به آن راه دارند و براي تماشاي فيلم هم پول مي‌دهند، فيلم يك موجوديت عام فرهنگي نيز پيدا مي‌كند و آنگاه نمي‌توان اجازه داد كه كسي فقط از سينما اين استفاده را ببرد كه خودش را بيان كند و اين خود هم كه بيان مي‌شود نسبتي با حقيقت نداشته باشد.» وی اینگونه ادامه می‌دهد: «البته معتقدم كه به آقايان همفكر و شبيه آقاي مهرجويي بايد اجازه داد كه فيلم بسازند و اصلا نمي‌گويم جلوي فيلمسازي كسي را بايد گرفت. بشدت به آزادي بيان معتقدم اما بايد به ديگران هم اجازه كار و امكانات مساوي بدهيم. تريبون را نبايد فقط به خطيب ماهر و معروفي داد كه ديگر حرفي براي زدن ندارد، بلكه برعكس بايد به جوان‌هايي هم كه حرف‌هاي بسيار براي زدن دارند اما هنوز به عنوان خطيب، نامي درنكرده‌اند فرصت حرف زدن داد.» آوینی معتقد است: «فيلم هامون مخاطبي در ميان مردم ندارد جز در ميان افرادي كه هريك به نوعي و تا حدي اين زبان تفهيم و تفاهم روشنفكري را مي‌فهمند، اعتلاي عرفان و حتي اداي عشق و ايمان. در وجود اين افراد فقط شهوت و حسد و كبر و نخوت و طاووس‌مسلكي، واقعي است و بقيه چيزها اداست و دلشان هم به همين ادا و اطوار خوش است... اما اين فقط بيماري آقاي هامون نيست؛ آقاي مهرجويي هم به همين بيماري مبتلاست، آن روشنفكر وازده ديگر «علي عابديني» هم كه از عرفان و درويش‌مسلكي آش شلغم شوربايي ساخته است كه در آن تار و تنبور و لائوتسه و ذن و بودا و قرآن و يوگا و «حق‌حق و هوهو» و آرشيتكتور و كي‌يركگارد، در كمال صلح و سلم، كنار هم در پختن يك آش واحد شركت دارند. همه چيز وهمي است و در حد ادا و اطوار و اگر آقاي مهرجويي كتاب خوب «آسيا در برابر غرب» را خوانده و فهميده بود، هرگز به اينجا نمي‌رسيد كه بخواهد باطن‌گرايي شرقي و تكنولوژي مدرن را با هم جمع كند و پيام را در كتاب «ذن و روش نگهداري موتوسيكلت» كه علي جوني به هامون مي‌دهد القا كند. اين تلقي از عرفان(!) براي روشنفكران ما بسيار آشنا و ملموس است و بگذاريد يك بار ديگر و در كمال صراحت عرض كنم كه «ادا»ست و غير از ادا، هيچ».
تب تندی که معلوم بود سرد می‌شود
شهيد آويني درباره شخصیت و سینمای محسن مخملباف که در سال‌های ابتدایی انقلاب پرچمدار نوع خاصی از سینمای به ظاهر انقلابی بود هم تحلیل‌های جالب توجهی داشت که حتی در مواردی انتقاد برخی هم‌کیشان انقلابی را هم در پی داشت. امروز اما می‌توان با تحسینی دوچندان مواضع آن روز سید را مرور کرد. آوینی در نقد فيلم‌هاي «نوبت عاشقي» و «شب‌هاي زاينده‌رود» مي‌نويسد: «خب، حالا با اطمينان مي‌توان گفت كه دور مخملباف به پايان رسيده است؛ دوره‌اي كه به اعتقاد من هرگز آغاز نشد. فيلم «دستفروش» نشان مي‌داد كه مخملباف اشتباه رفته است، اشتباهي بي‌بازگشت و ديگر فيلمساز نخواهد شد؛ آنچنان كه «باغ بلور» هم نشان داد مخملباف همان‌طور كه فيلم مي‌سازد، كتاب مي‌نويسد و كتاب را هم همان‌طور مي‌نويسد كه فيلم مي‌سازد. از همان اول با كمال تاسف معلوم بود كه مخملباف از آن تب‌هاي تند است كه زود سرد خواهد شد اما همان تندي و داغي مانع از آن بود كه اين برودت قريب‌الوقوع را باور كنند. اما امروز ديگر در وجود او، بايد «ايمان بياوريم به آغاز فصل سرد». نوبت عاشقي و شب‌هاي زاينده‌رود از لحاظ ساختار سينمايي به نخستین كارهاي دانشجويان بي‌استعداد سينما شبيه هستند و بنابراين، اصلا نبايد درباره آنها به عنوان فيلم سخن گفت. معلوم شد كه اين مخملباف نيست كه فيلم مي‌سازد، بلكه اين فيلم است كه مخملباف را مي‌سازد. او همواره درون خود را تصوير مي‌كرده است و اگر اينچنين باشد، چگونه مي‌توان آن سرماي جانگداز و ياس ريشه‌دار را تحمل كرد؟ درباره اين 2 فيلم نبايد به عنوان فيلم سخن گفت؛ بايد درباره شعارهايي كه در اين 2 فيلم مطرح شده است بحث كرد، چرا كه مخملباف فقط شعار مي‌دهد و از همان آغاز هم همين بوده است؛ و بودند كساني كه اين معنا را در نقدهاي خوب متذكر شدند اما در آن زمان كه فتنه مخملباف گوش‌ها و چشم‌ها را پر كرده بود، اين حرف‌ها به جايي نمي‌رسيد و شايد حالا هم به جايي نرسد، چرا كه هنوز انعكاس آن فتنه در شهر و ديار ما باقي است. وقتي بادكنك مي‌تركد صداي آن تا مدت‌ها در گوش زنگ مي‌زند. مساله مخملباف از «دستفروش» به بعد «عدالت» بوده است و آن هم نه آنكه فقط نظام اسلامي را از اجراي عدالت و استقرار آن عاجز بداند؛ اعتراض او متوجه دستگاه خلقت بود. به ياد بياوريد «دستفروش» را كه با همه ضعف‌ها و سياهي‌هايش همچنان بهترين كار مخملباف باقي ماند. دستفروش در ميان خانواده‌اي به دنيا آمد كه بچه‌هايشان يا مي‌مردند يا عليل و وامانده رها مي‌شدند در دنيايي پر از گرگ. فقر و نقص‌عضو و جبر محيط و بي‌رحمي و خشونت در فيلم «دستفروش» هم در هيات معضلاتي فلسفي و لاينحل، بزرگ مي‌شد به اندازه نظام هستي. كسي كه بر سر عدالت مشكل دارد، بايد بداند كه پاي عقل او در مساله جبر و اختيار مي‌لنگد؛ بگذريم از آنكه اصلا جاي مباحثه و حل مسائل فلسفي در سينما نيست. كسي تا به قطعيت نرسيده است، نبايد فيلم بسازد و اگر هم فيلم مي‌سازد تا طرح مساله كند، بايد داستاني را طراحي كند كه در طول آن، در متن وقايع و ارتباط ميان افراد، اين مساله وجود پيدا كند.» وي در بخش ديگري از نقدش اينچنين مي‌نويسد: «آقاي مخملباف! شما متعلق به قشري از جامعه ايران هستيد كه هرگز روشنفكر نخواهيد شد. شما اگر بخواهيد اداي روشنفكرها را دربياوريد فيلمي مثل شب‌هاي زاينده‌رود مي‌سازيد كه يك فيلمفارسي است و هر پلان فيلم داد مي‌زند كه سازنده فيلم از روشنفكري و مراتب و لوازم آن بي‌خبر است و فقط راه گم كرده‌اي حيران است.» آوینی تاکید می‌کند: «آقاي مخملباف هنوز در مرحله «شك» است و خلاف آنچه وانمود مي‌شود هيچ چيز براي گفتن ندارد. فيلم ساختن براي او نوعي اظهار وجود است و هيچ غايت ديگري را در نظر ندارد. خانه‌تكاني هم نكرده است و فقط در شك غايت عميق‌تر و عميق‌تر شده است اما باز هم حاضر به اعتراف به اين حقيقت، لااقل در نزد خويش نيست. او بايد رو به صداقت بياورد تا نجات يابد».