«پایتخت» یکی از پرطرفدارترین مجموعه‌های نوروزی سال 90 به‌شمار می‌رود. این سریال که دومین ساخته طنز سیروس مقدم بعد از تجربه «چاردیواری» است، با دستمایه قرار دادن مقوله مهاجرت یک خانواده مازندرانی توانست طیف گسترده‌ای از علاقه‌مندان را به سمت خود جلب کند. از این رو درباره دلایل جذابیت‌های این مجموعه و همچنین دشواری آن در حین ساخت با سیروس مقدم، کارگردان این سریال به گفت‌وگو نشسته‌ایم که در پی می‌آید.
آقای مقدم! شما در مجموعه «پایتخت» به طرح مساله مهاجرت پرداختید؛ مساله‌ای که امروز تهران به عنوان کلانشهر از آن تجربه تلخی چون ازدحام بیش از حد، ترافیک و نابسمانی‌های دیگر دارد. فکر می‌کنید اساسا تولید چنین مجموعه‌هایی در اشل گسترده تلویزیون چقدر می‌تواند از بار تمرکززدایی بکاهد و سودای پایتخت‌نشینی را در ذهن مهاجران کمرنگ کند؟
درست است که «پایتخت» معضل مهاجرت را محور قرار داده اما بحث اصلی این سریال، خانواده بود طوری که در طول سریال، کانون منسجم یک خانواده شمالی منجر به عبور کردن از بحران‌ها و مشکلات می‌شود. البته در کنار این مبحث، بحث مهاجرت نیز وجود داشت. به طور کلی 2 دلیل برای مهاجرت این خانواده به تهران وجود داشت؛ نخست ادامه تحصیل «هما» زن خانواده بود که می‌خواست در دانشگاه پایتخت به ادامه تحصیل بپردازد و دیگر مقوله اشتغال و بحث کاریابی و پیدا کردن شغلی مناسب بود. طبعا اگر سیاست‌های دولت به این سمت و سو گرایش یابد که بتواند در شهرستان‌ها و استان‌ها به ایجاد اشتغال بپردازد و مساله ادامه تحصیل را در این شهرها مرتفع کند، خود به خود 2 معضل مهاجرت به تهران حل می‌شود. امروز ما مشاهده می‌کنیم فردی که در شهر خودش دیپلم گرفته ناچار است به دلیل کمبود امکانات تحصیلی برای ادامه تحصیل به پایتخت بیاید و از امکانات آموزشی تهران بهره‌مند شود. البته در کنار اینها دلایل دیگری هم برای مهاجرت به تهران وجود دارد، مانند مراکز تفریحی و به هر حال مسائلی که بر جاذبه پایتخت می‌افزاید.
«پایتخت» فارغ از داشتن جذابیت‌های بصری، پیام‌های زیادی را به مخاطبان خود القا کرد. این سریال کاری است که خود شما از آن به عنوان پخته‌ترین اثر خود در این سال‌ها نام برده‌اید. فکر می‌کنید چه مولفه‌هایی موجب شده این سریال به شکل مطلوبی مورد توجه قرار گیرد؟
«پایتخت» علاوه بر مسائلی که اینجا و آنجا به آنها اشاره کردم، با سختی‌هایی نیز توام بود. من این کار را با پارامترهای مخصوصی ساختم. به عنوان مثال ما یک کامیون 12تنی داشتیم که 3متر ارتفاع داشت و باید آن را در اتوبان‌های خوفناک تهران به حرکت درمی‌آوردیم؛ اتوبان‌هایی که خود شما بهتر می‌دانید جوان‌ها در آن لایی می‌کشند، قواعد راهنمایی رانندگی رعایت نمی‌شود و... به هرحال نگه داشتن یک خانواده 7 نفره داخل کامیون سخت بود بویژه اینکه عمده فعالیتمان در داخل کامیون محدود می‌شد تا خارج از آن. از دیگر سختی‌های کار وجود دوقلوهای دوست‌داشتنی و شیرین و 5 ساله بود. این دوقلوها به هرحال سختی‌های خودشان را داشتند؛ گرسنه می‌شدند، باید سرمای زیر 20درجه امامزاده هاشم را تحمل می‌کردند، می‌خواستند ساعت 10 شب بخوابند در حالی که ما شب‌کاری داشتیم. پس باید تا جایی که می‌شد با گروه عجین می‌شدند تا کار بتواند در اشکال صحیحی انجام شود. مساله دیگری که کار ما را مشکل می‌کرد، متغیر بودن آب و هوا بود، ضمن اینکه از زمان پخش سریال «پایتخت»، کار کردن در خیابان دیگر برای ما میسر نبود زیرا مردم تا ساعت 3 و 4 صبح اطراف لوکیشن می‌ایستادند یا تقاضای عکس گرفتن می‌کردند. به هر حال «پایتخت» محصول یک کار گروهی است بویژه اینکه کار زنده بود و ما از هنرمندان تئاتری کمک گرفته بودیم. میزانسن داشتیم، تمرین می‌کردیم و به فرمی که دلخواهمان بود، می‌رسیدیم و بعد جای دوربین‌ها را معلوم می‌کردیم. از این جهت است که از «پایتخت» به عنوان پخته‌ترین کار خود نام می‌برم، همان‌طور که گفتم، ساخت این سریال با مشارکت و انگیزه گروه همراه بود بویژه اینکه در طول سریال آقای خمسه، تنابنده و خانم رامین‌فر نیز کمک‌های زیادی کردند.
با توجه به اینکه کشور ما دارای قومیت‌های مختلف است، آیا ممکن است کارهای آتی شما با این محور ساخته شود؟
اعتقاد من بر این است تا زمانی که ایران متشکل از آداب، رسوم، سنن و اقوام مختلف است، هنرمند حق ندارد و مجاز نیست فقط به فرهنگ و ادبیات پایتخت‌نشینی بپردازد. ما وظیفه داریم اقوام، لهجه‌ها و گویش‌های مختلف را در قالب کارهای نمایشی به تصویر بکشیم، در عین اینکه شرافتمندی این اقوام به دیده احترام گرفته شود. تصور می‌کنم سریال «پایتخت» نخستین مجموعه‌ای است که به خطه مازندران و موسیقی این منطقه پرداخت و سجایای گرانبهایی چون همدلی، اتحاد، پاکی، خلوص نیت، احترام به بزرگ‌ترها و... را در یک خانواده مازندرانی به نمایش گذاشت؛ سجایایی که متاسفانه در کلانشهرها رو به فراموشی است. به عنوان مثال در شهرهایی مثل تهران، خانواده‌ها آن انسجامی که باید داشته باشند را ندارند. همسایه از حال همسایه بی‌اطلاع است، پدر از پسر خبر ندارد و... به هر تقدیر وظیفه ما این است که قومیت و گویش‌ها را در جهت وحدت ملی در قالب‌های نمایشی ارائه دهیم.
آقای مقدم! زمانی که مجموعه «در مسیر زاینده‌رود» پخش می‌شد، اعتراضاتی از جانب برخی اصفهانی‌ها نسبت به سریال انجام شد و رنجش آقای فتحی در پی این واکنش‌ها را به همراه داشت. درباره سریال «پایتخت» چطور؟ اصلا نظر مازندرانی‌ها را در این‌باره جویا شدید؟
واقعیت این است سریال «در مسیر زاینده‌رود» نیز اصلا قصد توهین به شهر خاصی را نداشت و این شخصیت تهرانی بود که در اصفهان خطایی مرتکب شده بود. به نظر می‌رسد باید کمی سعه‌صدر داشت. مردم باید به کار نمایشی به عنوان یک نمایش نگاه کنند و از ساختن اینجور حواشی پرهیز کرده و ابعاد دیگر را وارد این ماجرا نکنند. در حال حاضر که من به گفت‌وگو با شما نشسته‌ام، ساعتی پیش با نماینده علی‌آباد کتول دیدار داشتم و همین‌طور آقای فروزنده، معاون محترم رئیس‌جمهور که از این طریق تبریک‌ها و سلام گلستانی‌ها و مازندرانی‌ها را به خاطر ساخت این سریال دریافت کردم. این نشان می‌دهد سریال با استقبال خوبی در این خطه همراه بوده است. البته اوایل تک و توکی معترض بودند اما بعد که کار پیش رفت و هدفش مشخص شد، این سوء‌تفاهم‌ها نیز برطرف شد. در عین حال، توجه داشته باشید کارهایی مانند مجموعه «پایتخت» یا «در مسیر زاینده‌رود» مسلما با کارشناسی و نظارت صدا و سیما انجام می‌شود و سرخود ساخته نمی‌شود. قطعا در مسیر ساخت چنین آثاری، مشورت و کمک گرفته‌ایم. نظرم این است که باید از این حاشیه‌ها دوری کرد زیرا این مباحث نه‌تنها به وحدت ملی ما کمک نمی‌کند که به آن صدمه نیز می‌زند.
یکی از تاثیرگذارترین شخصیت‌های سریال
«بابا پنجعلی» است که با تکیه‌کلام‌هایی نظیر «ناهار نخوردم»، «مشهده»، «می‌فهمند» و. . . با لهجه مازنی توانست صرفنظر از تیپ‌سازی مطلوب، جای خود را در دل مخاطب باز کند. در این ارتباط می‌خواستم کمی درباره نقش آقای خمسه در کاراکتر بابا پنجعلی صحبت کنیم و اینکه چطور شد ایشان برای بازی در این نقش انتخاب شدند؟
وقتی بخش نخست کار مشخص شد، کاراکتر «بابا پنجعلی» معلوم بود. او تنها آدم قصه بود که هرگز دروغ نگفت و حتی زیر بار دروغ مصلحتی هم نرفت. حضور بابا پنجعلی در طول سریال به نوعی موجب وحدت اعضای خانواده نیز بود. ضمن اینکه این کاراکتر، کاراکتر لب‌مرزی بود یعنی اگر مقداری در آن زیاده‌روی می‌شد و به سمت لودگی می‌رفت، شأن
بابا پنجعلی را مخدوش می‌کرد. آقای خمسه با درایت و تسلط حرفه‌ای‌شان این مساله را به خوبی هدایت کردند و توصیه‌های من و آقای تنابنده را پذیرفتند که این شخصیت، هرقدر موجز‌تر صحبت کند، می‌تواند تاثیرگذارتر باشد. گریم ایشان هم در طول فیلمبرداری سنگین بود که او به خوبی این مساله را تحمل می‌کرد. به هرحال بابا پنجعلی شخصیتی بود که همه دوستش داشتند. حتی سر لوکیشن، مردم علاقه‌‌مند بودند با او عکس بگیرند بویژه بچه‌ها خیلی طرفدارش بودند.
درباره همکاری با آقای تنابنده بگویید، این مشارکت و همکاری چطور شکل گرفت؟
از زمانی که ساخت سریال «پیامک از دیار باقی» آغاز شد، همکاری ما شکل گرفت. آقای تنابنده به عنوان نویسنده و من به عنوان کارگردان کار در کنار یکدیگر را آغاز کردیم. در «چاردیواری» نیز او به همراه سعید آقاخانی متن قصه را نوشتند. من با توجه به شناختی که از بازیگری او داشتم و می‌دانستم یک پدیده استثنایی در امر بازیگری است، می‌خواستم از او در سریال «زیرهشت» نیز دعوت به همکاری کنم به عنوان یکی از شخصیت‌های اصلی اما آقای تنابنده آن زمان درگیر پروژه دیگری بودند و این همکاری میسر نشد. در سریال «پایتخت» من و خانم الهام غفوری اصرار کردیم که نقش «نقی» را فقط خود آقای تنابنده می‌تواند به نحو عالی انجام دهد و او نیز پذیرفت. همان‌طور که انتظار می‌رفت، نقش را در سطح عالی بازی کردند.
کدام‌یک از بازیگران سریال اصالتا مازندرانی بوده‌اند؟
هیچ‌کدام اما همان‌طور که دیدید همه آنها تسلط کافی به این زبان داشتند.
آقای مقدم! پدیده‌ای که در سال‌های اخیر گریبانگیر مدیومی چون سینما و شبکه نمایش خانگی شده این است که غالب این آثار سعی می‌کنند با دستمایه قرار دادن دم‌دستی‌ترین سوژه‌ها، مخاطب را بخندانند اما سوال اینجاست که خندیدن به چه قیمتی؟ برگردیم به سریال «پایتخت» که اصلا چنین اتفاقی را در آن مشاهده نمی‌کنیم. شما مساله ایفای نقش آقای خمسه را مثال زدید و من به کلیت کار اشاره می‌کنم که سریال در قالب طنزی ملیح، معضلات اجتماعی و شهری را مطرح می‌کرد و اساسا از شوخی‌های سخیف در آن خبری نبود. خود شما فکر می‌کنید مولفه‌هایی که باید یک سریال طنز داشته باشد، چیست؟
اساسا سیروس مقدم بلد نیست این جنس کارهایی که شما در سوال به آن اشاره کردید را بسازد. البته قصد بی‌احترامی یا زیرسوال بردن کسی را ندارم اما این اعتقاد شخصی بنده است که کمدی یعنی انعکاس حقایق تلخ اجتماعی یعنی نشان دادن نقطه ضعف‌های اخلاقی به زبان شیرین و دلنشین. وقتی ما با این زاویه به مساله نگاه کنیم، دیگر به لودگی و تیپ‌سازی‌های دست‌چندم و به قول شما موضوعات و سوژه‌های دم‌دستی نمی‌پردازد. در «پایتخت» نیز مساله به همین شکل بود. ما به یک معضل اجتماعی با عینک کمدی نگاه کردیم، همین.
شما هم مانند کارگردان‌های دیگر، کارنامه پرفراز و نشیبی را پشت سر گذاشته‌اید. کارهای شما در سال‌های گذشته عمدتا در یک بستر ملودرام آغاز شد و با مجموعه‌هایی چون «نرگس»، «زیرهشت»، «روزهای زندگی»، «اغما»، «رستگاران»، «مسافر» و... انشعاب پیدا کرد. شما در این سال‌ها بویژه در «زیرهشت»، تلخ‌ترین درونمایه‌های ملموس اجتماعی را در رسانه ملی به نمایش گذاشتید. خاطرم هست زمانی که این سریال پخش می‌شد بعضی می‌گفتند دلیل گنجاندن این همه تلخی در یک اثر چیست. بعد از آن هم شما سریال‌های «چاردیواری» و این اواخر «پایتخت» را ساختید که طنزآمیز بود و به نوعی معضلات اجتماعی را در قالب دیگری نمایش می‌داد. برقراری توازن و رفتن گاه به سمت ملودرام و گاه کمدی برای شما به چه شکل است؟ آیا تابع قواعد خاصی است؟
همه کارهایی که شما از من در سوالتان نام بردید، در یک چیز مشترک هستند؛ همه آنها به نوعی منعکس‌کننده مسائل اجتماعی و روزمره است. در «زیرهشت» به همان اندازه یک معضل اجتماعی مطرح بود که در «پایتخت». تم، نگاه و دریچه‌ای که مقدم نگاه می‌کند، همواره واحد بوده و همان‌طور که گفتم، عینک و زاویه‌اش فرق می‌کند. در عین حال، زیربنا و ساختار تمام این آثار الهام گرفته از معضلات اجتماعی است، منتها لحن در هریک تفاوت‌هایی دارد.
فکر می‌کنید در حال حاضر جای پرداختن به چه مباحثی در رسانه ملی خالی است؟
ببینید، کمدی زبان برنده‌ای است که می‌تواند بسیاری از مسائلی که در قالب جدی نمی‌توان آن را بیان کرد، منعکس کند. به نظر من جای کارهای کمدی از جنس «پایتخت»، «پیامک از دیار باقی» و «چاردیواری» خالی است. «پایتخت» توانست ذائقه مخاطب را نسبت به کمدی تغییر دهد. امیدوارم این مساله جدی گرفته شود.
راهکاری که برای ساخت آثار کمدی هدایت شده پیشنهاد می‌کنید، چیست؟
باید در این زمینه به نیروی متخصص معتقد بود. بی‌تردید می‌توان روی نویسندگان طنزنویس، سرمایه‌گذاری کرد، از نظر وقت و مسائل مادی تامین شوند تا بتوان از حاصل این خروجی، اثری مطلوب و درخور اعتنا دریافت کرد؛ کاری که ما درباره آقای تنابنده انجام دادیم.
ظاهرا قرار است باز هم با همکاری آقای تنابنده به ساخت فیلمی حول محور مواد مخدر بپردازید؟
بله، این فیلم «شیشه» نام دارد و در آن از زاویه دید تازه‌ای به مساله مواد مخدر نگاه شده است.
اگر مطلبی هست که فکر می‌کنید درباره سریال «پایتخت» هنگام گفت‌وگو از قلم افتاده، بگویید؟
فقط می‌خواستم مراتب سپاسگزاری خودم را اعلام کنم. اگر «پایتخت» روی آنتن رفت به دلیل تلاش دوستان در صدا و سیما بوده است؛ از آقای ضرغامی که طرح را پذیرفتند تا آقای دارابی، معاون صدا و سیما که به حمایت از آن پرداختند. همچنین آقای فرجی، مدیر شبکه که با دقت فیلمنامه را مورد مطالعه قرار می‌دادند و نکاتی که به ذهنشان می‌رسید، بیان می‌کردند. همچنین باید از مدیر گروه فیلم و سریال شبکه یک سیما تشکر کنم که هنگام پخش، حتی یک فریم از کار را حذف نکردند و نتیجه تمام این همدلی‌ها، «پایتخت»ی بود که می‌توان از آن به عنوان یک نمونه خوب یاد کرد.