موضوع پرحاشیه اکران در سینمای ایران همیشه با کلماتی مثل باند و مافیا عجین شده؛ اعتراض به اینکه «یک تهیه‌کننده خاص می‌تواند برای زمان دقیق اکران فیلمش در بهترین سینماها تصمیم بگیرد» همیشه بعد از اکران ناموفق فیلم‌ها سر زبان‌ها می‌افتد. این وضع شاید بارها از سوی خیلی از مسؤولان سینمایی تکذیب شد اما تجربه نشان داده تقریبا چنین رویه‌ای در سینمای ایران استوار است، با این تفاوت که در سالی که گذشت رده اول فروش فیلم‌های مختلف از دست تهیه‌کنندگان تجاری سینما خارج شده بود. نگاهی به وضع فیلم‌های اکران شده در سال 89 نشان می‌دهد هم ذائقه مردم برای فیلم دیدن فرق کرده، هم تهیه‌کنندگان کمتر برای سرمایه‌گذاری در هر پروژه‌ای ریسک می‌کنند.
***
بهار؛ نقشه‌هایی که بر باد رفت!
مثلث اکران نوروزی سینمای ایران با 3فیلم جنجالی بسته شد تا سینماروها یک نوروز تمام سینمایی را تجربه کنند. «تسویه‌حساب»، «طهران-تهران» و «هیچ» فیلم‌هایی بودند که کمتر می‌شد پیش‌بینی کرد نوروز را روی پرده سپری کنند اما در نهایت در نوروز 89 مردم برای سینما رفتن انتخابی جز این 3فیلم نداشتند.
به‌رغم اینکه معمولا توقیفی‌ها در زمان کور سینمایی اکران می‌شوند اما این بار فیلم میلانی که به دلیل حساسیت‌ها و ممیزی‌هایی که داشت مدتی در چنین وضعی قرار داشت در یکی از بهترین موقعیت‌های اکران روی پرده رفت و توانست در 68 روز نمایش 727میلیون تومان فروش کند. این فروش البته با اکیپ بازیگرانی که «تسویه‌حساب» داشت حتی کمتر از حد انتظار بود اما به اندازه‌ای بود که بتواند به عنوان هفتمین فیلم در جدول فروش سینمای ایران در سال 89 جا خوش کند. «هیچ» کاهانی هم که در جشنواره بیست و هشتم از آن به عنوان یک فیلم توقیفی یاد می‌شد با یک روز فاصله پس از فیلم میلانی روی پرده رفت. «هیچ» به‌رغم اینکه یک فیلم سیاه و تلخ بود اما با رگه‌های طنز همیشگی کارهای کاهانی مخاطب خودش را به سینما کشاند ولی نتوانست فروشی بالای 256میلیون تومان کسب کند اما این فیلم بعدها در سینمای خانگی فروشی بیش از این داشت؛ فروشی که به واسطه همان پوسترهایی انجام شد که کاهانی اعلام کرد تا جمع نشود از خانه‌اش بیرون نمی‌آید! اما به موازات این 2فیلم «طهران-تهران» که نام کارگردان بزرگی مثل داریوش مهرجویی را یدک می‌کشید با ساختار اپیزودیکش، رده هفدهم جدول فروش 89 سینمای ایران را از آن خود کرد. پرونده اکران نوروزی سینمای ایران رو به پایان بود که یکباره مسؤولان سینمایی به خودشان آمدند که نوروز امسال رونق چندانی را برای سینما به ارمغان نیاورده، به همین دلیل از 11 فروردین «پوپک و مش‌ماشاءالله» را که آشکارا گیشه را نشانه رفته بود راهی سینماها کردند. اتفاقا درست هم به هدف زدند تا همین فیلم موتمن، دومین فیلم پرفروش سال 89 لقب بگیرد. «آل» که به ادعای سازندگانش از نخستین فیلم‌های ژانر وحشت سینمای ایران بود، در حالی از نخستین روز دومین‌ماه سال 89 روی پرده رفت که بزرگ‌ترین توفیقش فروش 26 میلیون و 700هزار تومانی در روز افتتاحیه بود تا در نهایت نتواند بیش از 45 روز روی پرده دوام بیاورد و با 223میلیون تومان از سینماها بیرون برود.
بعد از این «شیر و عسل» از آرش معیریان در حالی روی پرده رفت که «طلا و مس» و «دموکراسی تو روز روشن» بعد از یک هفته از این فیلم روی پرده آمدند و تمام معادلات فروش «شیر و عسل» را به هم ریختند و در نهایت با 339میلیون تومان فروش مجبور به پایین آمدن از پرده سینماهای کشور شد.
اما آغازگر اکران خردادی‌ها فیلمی بود از سعید سهیلی که سال قبل یکی از معدود فیلم‌های باشگاه میلیاردی‌ها یعنی «چارچنگولی» از آن او بود. سهیلی که گویا پس از «چارچنگولی» طعم شیرین گیشه زیر دهانش مزه کرده بود این بار با «ازدواج در وقت اضافه» راهی سینماها شد ولی نتوانست فروش دلخواهش را کسب کند و در نهایت وقتی 239میلیون تومان به جیب سهیلی رفت فیلم هم از پرده پایین آمد. هنوز خیلی از فیلم‌های بهاری روی پرده بودند و داشتند کم و بیش فروش می‌کردند که «کیفر» فیلم خوش‌ساخت حسن فتحی روی پرده رفت. این فیلم اما نتوانست به فروش قابل قبولی دست پیدا کند و فتحی که سابقه خوبی در جذب مخاطب تلویزیونی داشت نشان داد تخصص‌اش صرفا در رسانه ملی است نه سینما.
دوران سینمایی ایران داشت به روزهای خوبش یعنی اکران تابستانه می‌رسید که «هفت دقیقه تا پاییز» و «موج سوم» همزمان با هم روی پرده رفتند که اولی با 42 رده اختلاف نسبت به دومی روی پله نهم فروش سینما ایستاد. حضور هدیه تهرانی و حامد بهداد که برای نخستین‌بار در کنار هم دیده می‌شدند بهترین بهانه بود تا فیلم تلخ «هفت دقیقه تا پاییز» 437میلیون تومان بفروشد و «موج سوم» که یک فیلم از یک کارگردان فیلم اولی بود تنها 4میلیون تومان فروش کند با این تفاوت که فیلم امینی 75 روز روی پرده بود و این یکی 20 روز! با این تفاسیر رقمی معادل 4میلیارد و 667میلیون و 800هزار تومان به عنوان میزان فروش بهار 89 ثبت شد؛ رقمی که سال قبل 2 برابرش را فقط یک فیلم در اکران نوروز به دست آورده بود!
تابستان؛ یک جیب بی‌پول!
«لج و لجبازی» نخستین فیلمی بود که به عنوان آغازگر اکران تابستانه در نهمین روز تیرماه روی پرده رفت و نتوانست به‌رغم چینش تجاری بازیگرانش موفقیتی در گیشه کسب کند و خیلی زود از دور رقابت کنار رفت. یک هفته پس از این اما 2 فیلم «بیداری رویاها» و «چهل‌سالگی» همزمان با هم اکران شدند تا شاید نبض اکران تابستانه را در دست بگیرند؛ اولی به دلیل سوژه نامتعارفش و دومی به خاطر بازیگران ستاره‌اش اما ترفند بازیگران ستاره طبق معمول خیلی بهتر از سوژه‌های نامتعارف جواب داد و همین ترفند فیلم تلخ «چهل سالگی» را 500میلیونی کرد و نگذاشت «بیداری رویاها» بیشتر از 70میلیون تومان بفروشد.
پس از اینها «پسرآدم، دخترحوا» کمدی رمانتیک رامبد جوان با معرفی یک زوج جدید یعنی حامد کمیلی و مهناز افشار در حالی روی پرده رفت که رقیبی مثل «افراطی‌ها» را در کنار خود می‌دید. «افراطی‌ها» پس از پایان اکرانش تنها یک پله پایین‌تر از فیلم موفق رامبد جوان ایستاد تا با اختلاف 163میلیونی نسبت به آن رتبه چهارم فروش را در سال 89 از آن خود کند.
اما هنوز سینماهای ایران در تابستان درست جان نگرفته بودند که 3فیلمی روی پرده رفت که هیچ‌کدام ادعای فروش نداشتند و با همین رویه هم اکران شدند و طبیعتا تغییری در فروش سینماها به وجود نیاورند.
این وسط «ناسپاس» که یک فیلم به‌اصطلاح تاریخی بود از 2 فیلم دیگر کمی بیشتر فروخت. «مقلد شیطان» و «صبح روز هفتم» هم که در رقابتی نابرابر با هم و همزمان با آغاز ماه رمضان روی پرده رفتند، بی‌هیچ موفقیت گیشه‌ای از پرده‌ها پایین آمدند.
سینما از یک طرف داشت به روزهای افول خودش یعنی بازگشایی مدارس نزدیک می‌شد و از سوی دیگر روزهای اوج خودش را با پایان ماه رمضان می‌دید که یکدفعه تصمیم سینمایی‌ها بر این شد به طور همزمان 5فیلم را اعم از کمدی و درام روی پرده بفرستند تا هم سینماها کمی از سوت و کوری خارج شود، هم بلایی که مدارس هر سال بر سر فیلم‌ها می‌آورند دامنگیر این 5فیلم نشود. از بین این 5 فیلم همانطور که انتظار می‌رفت «یک جیب پرپول» از بقیه بیشتر فروخت تا آخرین ساخته صلح‌میرزایی با 379میلیون تومان فروش اکرانش را تمام کند. مهرداد فرید «ازما بهترون» را با رضا عطاران و الناز شاکردوست روی پرده فرستاد و «یک اشتباه کوچولو» هم در حالی با 219میلیون تومان فروش سومین فیلم پرفروش اکران عید فطر بود که نسبت به دیگران 10روز کمتر روی پرده ماند.
در شلوغی فیلم‌های کمدی روی پرده «فاصله» از کامران قدکچیان هم داشت گوشه و کنار خودنمایی می‌کرد. این فیلم که یک درام خانوادگی بود کمتر از 200میلیون تومان پول را نصیب سازندگانش کرد و از پرده‌ها پایین آمد. از بین فیلم‌های اکران عید فطر که چیزی کم از اکران نوروزی ندارد «کارناوال‌مرگ» بیشترین ضربه را خورد و با فروشی نزدیک به یکصدمیلیون تومان کم‌فروش‌ترین فیلمی لقب گرفت که بهرام رادان در آن نقش‌آفرینی کرده است. «باد در علفزار می‌پیچد» و «زخم شانه حوا» هم که آشکارا پیدا بود قرار نیست تغییری در روند فروش سینمایی ایجاد کنند، به فاصله 5روز از یکدیگر روی پرده رفتند و در نهایت فیلم خسرو معصومی که یک جایزه بین‌المللی هم برایش از پیونگ‌یانگ آورده بود 13میلیون و فیلم حسین قناعت 5میلیون تومان فروخت تا پرونده اکران تابستانه سینمای ایران هم با فروشی کمتر از بهار معادل 3میلیارد و 713میلیون و 600 هزار تومان بسته شود.
پاییز؛ مُلک میلیاردی سلیمان!
سینمای ایران که تا اینجا امید همه را برای افتتاح باشگاه میلیاردی 89 ناامید کرده بود، در خزان پاییز به خیلی از فیلم‌ها برای تحقق این رویا چشم دوخته بود که در نهایت «ملک سلیمان» ناجی سینما حداقل برای آبروداری سینمایی‌ها شد.
سران تصمیم‌گیرنده اکران در هفتمین روز مهرماه «شکلات داغ» را روانه سینما کردند تا آرام‌آرام با این عاشقانه یک خطی، مردم را آماده یک فیلم پرخرج کنند و درست یک هفته بعد از این «ملک سلیمان» را همزمان با 5فیلم دیگر روی پرده فرستادند تا آخرین ساخته شهریار بحرانی فروش یک‌میلیارد و 590میلیون تومانی را تجربه کند و با اختلاف زیادی صدر جدول فروش را در اختیار بگیرد. «سن‌پطرزبورگ» افخمی هم که با توجه به اینکه بازیگران اصلی‌اش چندان چهره نبودند نیاز به یک جار و جنجال حسابی برای فروش داشت، با تکیه به همین ترفند روی پرده رفت و بعد از 78روز با فروش 730میلیونی، بیلبوردهایش از سردر سینماها پایین آمد. پس از این اما فیلم کمدی «بعدازظهر سگی‌سگی» که اسمش نشان می‌داد نباید فیلم قابل اعتنایی باشد، روی پرده رفت. «نخودی» هم فیلم دیگری بود که فقط برای پرشدن کنداکتور کودکانه سینما اکران شد و با این حال نیز فروش 91میلیون تومانی را به خود دید که حداقل برای سازندگانش راضی‌کننده بود. در حالی که همچنان این فیلم‌ها روی پرده بودند و در میان کمدی‌های اینچنینی «ملک سلیمان» داشت یکه‌تازی می‌کرد، 3فیلم با 3اسم عجیب و غریب روی پرده رفت. در این میان باز هم «هرچی خدا بخواد» از 2 فیلم دیگر بالاتر نشست. «دردسر بزرگ» که از آن لودگی‌های محض بود سوم شد تا حق «لطفا مزاحم نشوید!» در میان انبوه فیلم‌های گیشه‌ای بدجوری خورده شود. «خواب‌های دنباله‌دار» اثر بی‌سر و صدای پوران درخشنده تنها فیلمی بود که در آبان‌ماه روی پرده رفت و خیلی زود نظاره‌گر اکران «آناهیتا» شد. فیلم حمیدنژاد اگرچه کمی تخصصی‌تر از یک فیلم داستانگوی خانوادگی بود اما با 106میلیون تومان فیلم اول فروش آذرماه لقب گرفت و با قرار گرفتن در رتبه سی و دوم فروش سال 89 از 4فیلم دیگر این ماه بالاتر ایستاد. چند روز بعد از روی پرده آمدن «آناهیتا» و در حالی که کمکم اکثر فیلم‌های پاییزی غیر از «ملک سلیمان» از پرده‌ها پایین آمدند، «دیگری» و «خاطره» از 2 کارگردان نه‌چندان سرشناس اما با بازیگران ستاره روی پرده رفت و در نهایت در حالی که هیچ‌یک از بازیگرانش حتی مهناز افشار و محمدرضا فروتن نتوانستند به فروش آن کمکی کنند در سکوت کامل «خاطره» 63 و «دیگری» 36میلیون تومان فروخت و به بایگانی رفت. «عصر جمعه» با تمام حاشیه‌هایش بعد از 5سال بالاخره روی پرده رفت و قطعا همین 46میلیون تومانی هم که فروش کرد ماحصل حاشیه‌های رسانه‌‌ای‌اش بود، وگرنه «عصر روز دهم» که همزمان با فیلم زندی اکران شد از خیلی جهات پتانسیل‌های بیشتری برای فروش داشت که در دوئل با «عصر جمعه» ناموفق بود. به این ترتیب فصل پاییز سینمای ایران در حالی به پایان رسید که بیش از نیمی از 3میلیارد و 729میلیون تومانی که در این فصل نصیب سینمای ایران شد از سمت «ملک‌سلیمان» بود و این یعنی همان ذائقه‌ای که تغییر کرده، حالا می‌خواهد با تبلیغ باشد یا طول اکران!
زمستان؛ زمانی برای نفروختن!
فصل سرد زمستان با یک فیلم سرگرم‌کننده آغاز شد و «چراغ قرمز» در حالی روی پرده رفت که در حین تولیدش هیچ خبری از آن منعکس نشده بود. این فیلم اما توانست به لطف بازیگران ستاره‌اش به فروش قابل قبولی دست پیدا کند و در مدت اکرانش چیزی حدود 470میلیون تومان را نصیب سازندگانش کرد.
«آدمکش» و «طبقه سوم» 2 فیلم دیگری بودند که تقریبا در حال و هوایی مشابه با یکدیگر روی پرده رفتند و اولی 410میلیون فروخت و فیلم میرباقری حتی با داشتن مهناز افشار هم نتوانست به فروشی بیشتر از 10درصد «آدمکش» برسد و خیلی زود صندلی‌های سالن‌های نمایشش خالی شد. «خاله سوسکه» دیگر فیلمی بود که خیلی‌ها فکر می‌کردند قرار نیست موفقیتی در فروش بلیت کسب کند اما این فیلم کودکانه حدود 235میلیون تومان فروخت تا معلوم شود که خانواده‌ها حاضرند گاهی برای سرگرم شدن کودکانشان به سینما دل ببندند.
همزمان با این فیلم «فرود در غربت» از سعید اسدی هم روی پرده رفت. این فیلم که کارگردانش اثر پرفروشی چون «میهمان» را در کارنامه خود داشت بیش از 4میلیون تومان نفروخت و فیلم چهارم سینمای ایران از نظر فروش شد، البته از پایین جدول!
«نفوذی» فیلم تحسین شده منتقدان فجر بیست و هشتم، پس از گذشت 9روز از زمستان همزمان با کمدی «عروسک» روی پرده رفت اما مردم این بار نشان دادند که حاضرند فیلم تلخ اما خوش‌ساخت ببینند اما برای یک کمدی سطحی بلیتی نخرند. به این ترتیب نخستین فیلم مشترک احمد کاوری و مهدی فیوضی که برای نخستین‌بار امیر جعفری را در پرسوناژی جدی در خود می‌دید پس از 33روز نمایش با فروش 195میلیونی سینماها را ترک کرد، در حالی که «عروسک» وحیدزاده با داشتن اکیپ کامل ستارگان سینمای بدنه، نتوانست بیش از 90میلیون تومان بفروشد و از پرده‌ها پایین آمد. کمکم سینمایی‌ها باید فیلم‌هایشان را هرجور بود روی پرده می‌فرستادند تا با اکران نوروزی تداخل پیدا نکند. به همین دلیل 7فیلم به صورت همزمان در بهمن‌ماه روی پرده رفت؛ کمدی و درام، قوی و ضعیف. «داماد خجالتی» از آرش معیریان که به مثابه فیلم‌های قبلی‌اش همچنان یاری‌کننده او در ادامه سیر نزولی‌اش در سینما بود روز 16 بهمن‌ماه روی پرده رفت و حتی خرج خودش را هم درنیاورد.
فیلم توقیفی «آتشکار» که طبق محاسبات کاغذی باید میلیاردی می‌فروخت درست همزمان با فیلم قبلی روی پرده رفت اما نتوانست آن‌طور که باید اقتصاد سینما را جابه‌جا کند. «راز دشت تاران» فیلم بعدی بود که به‌رغم اینکه به ادعای سازندگانش تکنیک‌هایی در حد «اسپایدرمن» و «هری پاتر» را در خود داشت، نتوانست در جمع اکران زمستانی‌ها سرش را بلند کند. بیست و هفتم بهمن‌ماه به طور همزمان 4فیلم از 7فیلم اکران بهمن روی پرده رفتند. «حوالی اتوبان» نخستین ساخته سیاوش اسعدی به دلیل داشتن تهیه‌کننده با نفوذی چون غلامرضا موسوی روزبه‌روز به فروشش افزوده شد. اما «پرسه در مه» بهرام توکلی به‌رغم داشتن بازیگرانی چون لیلا حاتمی و شهاب حسینی توفیق چندانی در گیشه کسب نکرد و در آخرین روزهای زمستان اکرانش به اتمام رسید. «برخورد خیلی نزدیک» هم وضعی مشابه «حوالی اتوبان» داشت و کسی مثل محمد خزاعی را پشت سر خود می‌دید اما بازهم نتوانست فروش قابل قبولی را برای دست‌اندرکارانش به ارمغان آورد. «کلانتری غیرانتفاعی» که گل اکران زمستانه بود هم چند المان مثبت برای فروش داشت که از همه مهم‌ترش نام فیلم بود، حضور یدالله صمدی در مقام کارگردان و بازیگرانی چون امیر جعفری و گوهر خیراندیش هم تکمیل‌کننده دعوت‌کنندگان مردم به سینما بودند اما آخرین ساخته صمدی که یک سال بعد از تولیدش روی پرده می‌رفت هم فروش چندان قابل قبولی نداشت. به این ترتیب سردترین فصل سینمایی ایران همین زمستان سرد 89 شد که با رسیدن به اواخر آن از فروش فیلم‌ها هم کاسته شد؛ چیزی که هر ساله برای سینمای ایران اتفاق می‌افتد. وضع اقتصادی مردم در پایان سال، گرفتاری‌های شخصی آغاز سال نو و خیلی از دلایل دیگر مهر صحت استقبال اندکی است که مردم این وقت سال از سینماها می‌کنند.
... و در آخر
سینمای ایران در سالی که گذشت وضع خوبی را حداقل از نظر اقتصادی به خود ندید. گرچه فیلم‌های خوبی چون «عصر روز دهم»، «آدمکش»، «سن‌پطرزبورگ» و «نفوذی» در این سال روی پرده رفتند اما نتیجه آن نشد که باید می‌شد. این گفته حداقل با مقایسه وضع سینما با سال 88 به خوبی قابل درک است؛ جایی که 2فیلم را در باشگاه میلیاردی‌ها داشتیم و 3فیلم هم فروش بالای 900میلیون تومان را تجربه کردند. این یعنی سینمای ایران پتانسیل گردش اقتصادی را دارد اما استفاده از این پتانسیل به خیلی چیزها بستگی دارد؛ اینکه چه کسی برنامه‌ریزی کند و چه کسی بهره‌برداری!