مهدی محمدی: مذاکرات وین 6 در شرایطی آغاز خواهد شد که طرف آمریکایی تقریبا حاضر به گرفتن هیچ تصمیم دشواری در مذاکرات وین 5 نشده است. با نزدیک شدن به ضرب‌الاجل 30 تیر می‌توان انتظار داشت مذاکرات فشرده‌تر شود و هر چه جلوتر رویم تماس‌ها نزدیک‌تر، رایزنی‌ها جدی‌تر و استرس‌ها بیشتر شود. با این حال دورنمای یک توافق هنوز هویدا نشده است، عمدتا به این دلیل که آمریکایی‌ها اصرار دارند ایران در مذاکرات تصمیمات دشواری از قبیل برچیدن بخش عمده‌ای از ظرفیت غنی‌سازی خود را بگیرد اما خود آماده تحمل هیچ دشواری جدی نیستند. روز گذشته در بخش نخست این یادداشت، 3 نکته در تشریح وضعیتی که مذاکرات در آن قرار دارد عنوان شد. در ادامه 4 نکته تکمیلی به عرض می‌رسد.
***
4- نکته بعدی این است که اگر به ادبیات آمریکایی‌ها پس از مذاکرات وین 5 دقت کنیم، یکی از مهم‌ترین کلیدواژه‌هایی که بر آن تاکید کرده‌اند این است که «ایران باید نشان بدهد آماده است همه تضمین‌های لازم را درباره صلح‌آمیز بودن و صلح‌آمیز باقی‌ماندن برنامه هسته‌ای‌‌اش، ارائه کند». اگر این جمله را در کنار درخواست پرشدت آمریکایی‌ها مبنی بر ضرورت کاهش شدید ظرفیت غنی‌سازی ایران بگذاریم، نتیجه این خواهد شد که آمریکا همچنان برچیدن را مهم‌ترین و اطمینان‌بخش‌ترین تضمین صلح‌آمیز باقی‌ماندن برنامه هسته‌ای ایران تلقی می‌کند. این در حالی است که می‌دانیم ایران پیشنهادهای بسیار سخاوتمندانه‌ای در حوزه شفافیت برنامه هسته‌ای به طرف غربی ارائه کرده است. واقعیت این است که دو مفهوم شفافیت و محدودیت مفاهیم هم‌ارزی هستند که به موازات افزایش یکی باید از دیگری کاست والا اگر قرار باشد هم برنامه غنی‌سازی ایران محدود شود و هم ایران شفافیت حداکثری را برای آن برنامه محدود شده بپذیرد، هم چوب را خورده و هم پیاز را. ایران تاکنون محدودیت برنامه غنی‌سازی فعلی خود را نپذیرفته است. در این حالت منطقی است که برای متوازن شدن معامله نهایی بر شفافیت برنامه افزوده شود اما تا وقتی آمریکایی‌ها «برچیدن» را تضمین صلح‌آمیز بودن تلقی می‌کنند، درباره شفافیت برنامه باید کاملا سختگیر بود و حداقلی عمل کرد.
5- مساله بعدی در توافق نهایی، بازگشت‌پذیر‌بودن یا نبودن تعهدات دو طرف است. آمریکایی‌ها می‌گویند هم درباره ظرفیت غنی‌سازی و هم درباره بازطراحی رآکتور اراک، آنچه ایران می‌پذیرد باید بازگشت‌ناپذیر باشد. مقصود از این تعبیر ظاهرا این است که ایران در هیچ زمان مفروضی در آینده نتواند این برنامه‌ها را در زمانی کوتاه از سر بگیرد. به عنوان نمونه، آنگونه که کارشناسان غربی گفته‌اند، هدف اصلی آمریکا از تاکید بر اینکه باید تعداد زیادی از ماشین‌های سانتریفیوژ ایران برچیده شود، دقیقا همین است که این برنامه در زمان کوتاه قابل بازگرداندن به وضعیت پیش از توافق نباشد. درباره اراک هم ملاحظه‌ای که باعث شده هنوز میان ایران و آمریکا بر سر بازطراحی قلب رآکتور توافق نشود، همین است که آمریکایی‌ها می‌گویند تغییری که در این رآکتور اعمال می‌شود، باید بازگشت‌ناپذیر باشد. در اینجا چند مساله مهم وجود دارد. مساله اول این است که اگر قرار است تعهدات ایران بازگشت‌ناپذیر باشد، تعهدات طرف مقابل هم باید دقیقا واجد همین ویژگی باشد؛ در حالی که می‌دانیم مطلقا چنین نیست. آمریکایی‌ها به روشنی گفته‌اند تحریم‌ها را نه یکجا بلکه طبق یک جدول زمانی لغو می‌کنند و تحریم‌های غیرهسته‌ای نه تنها لغو نمی‌شود بلکه تشدید هم خواهد شد (مراجعه کنید به جلسه توجیهی شرمن با خبرنگاران در وین پس از وین 5). در یک بیان ساده مساله این است که آمریکایی‌ها می‌توانند هر زمان اراده کردند همین تحریم‌های فعلی و بلکه تحریم‌هایی بسیار شدیدتر و ظالمانه‌تر از آن را با بهانه‌های غیرهسته‌ای مجددا اعمال کنند ولی ایران دیگر اهرمی برای مقابله‌به‌مثل در اختیار نخواهد داشت. من عقیده دارم تا همین امروز هم آنچه سرعت قطار تحریم‌ها را کند کرده امکان مقابله‌به‌مثل فنی و حقوقی ایران بوده نه اینکه آمریکایی‌ها علاقه و اهمیتی به لبخندهای دیپلماتیک داشته یا داده باشند.
مساله دوم، اندکی نگران‌کننده‌تر است. از یک منظر راهبردی، بازگشت‌پذیر بودن تعهدات طرفین نوعی ضمانت متقابل ایجاد می‌کند که هر دو طرف به تعهدات خود پایبند بمانند. در واقع اگر یک طرف بداند که در صورت نقض تعهداتش، طرف مقابل به سرعت امکان انجام اقدامات متقابل را دارد، در عدم پایبندی به توافق محتاط خواهد بود. اما وقتی تعهدات یک طرف بازگشت‌ناپذیر باشد، آنچه عملا رخ می‌دهد این است که انگیزه طرف مقابل برای پایبندی به تعهداتش خود به خود کاهش پیدا می‌کند چرا که طرف مقابل خود را از نشان‌دادن واکنش ناتوان می‌بیند. در حالی که میان ایران و آمریکا بی‌اعتمادی وسیعی وجود دارد، تن دادن به تعهدات بازگشت‌ناپذیر و پذیرش دستکاری‌های فنی در برنامه هسته‌ای که بیشتر به خرابکاری شبیه است، خردمندانه نیست. ایران باید این موضوع را پیش فرض بگیرد که آمریکا توان عمل کامل به تعهداتش را نخواهد داشت
– چنانکه تجربه توافق ژنو ثابت کرده است- بنابراین باید ابزارهای بازدارنده خود را با جدیت حفظ کند.
6- موضوع بعدی تمرکز مذاکرات بر افزایش زمان گریز هسته‌ای ایران (Break out) است. وقتی طرف آمریکایی به جای تمرکز روی ساخته‌شدن سلاح در ایران، روی Break out تمرکز می‌کند، از جنبه راهبردی به این معناست که آمریکایی‌ها روی «مسیر» ساخته شدن سلاح تمرکز کرده‌اند نه روی اصل آن. مشکل اصلی در اینجا این است که مسیر ساخته‌شدن بمب، از حیث تهیه مواد شکافت‌پذیر، تا 90 درصد بر مسیر تولید سوخت رآکتور هسته‌ای منطبق است بنابراین وقتی ایران آماده مذاکره با این مبنا شده، یعنی به محدودشدن توان تولید سوخت خود هم تن داده است. اکنون طرف ایرانی می‌گوید قصد دارد کل ظرفیت غنی‌سازی فعلی خود را حفظ کند و با هدف رسیدن به ظرفیت تولید سوخت رآکتور بوشهر به تدریج بر آن بیفزاید. این سخن یعنی مبنا قرار گرفتن نیازهای عملی ایران. پارادوکس مذاکرات این است که نتیجه مذاکره براساس منطق Break out با نتیجه مذاکره براساس منطق نیاز عملی، تفاوتی بنیادین دارد. طوری که یکی به برچیده‌شدن برنامه غنی‌سازی ایران می‌انجامد و دیگری به توسعه آن. یکی از مهم‌ترین مسؤولیت‌های تیم مذاکره‌کننده این است که در مذاکرات وین6 تکلیف این تناقض را روشن کند و الا گرفتن یک خروجی متوازن از مذاکرات تقریبا غیرممکن خواهد بود.
یک نکته دیگر که همین‌جا باید به آن پرداخت، این است که مفهوم Break out عدم‌تولید مواد هسته‌ای لازم برای یک سلاح را در ایران نشانه می‌گیرد، نه ساخته‌شدن وسیله انفجاری را. می‌دانیم که حتی اگر 25 کیلو اورانیوم 5 درصد یا 8کیلو پلوتونیوم 238 تولید شده باشد، تا آنجا که به ساخته شدن یک وسیله انفجاری هسته‌ای واقعی مربوط می‌شود، هنوز در اول راه قرار داریم. حجم انبوهی از فعالیت‌های فیزیک هسته‌ای و حوزه‌های مرتبط با آن باید انجام شود تا مواد بسیار غنی‌شده به یک کلاهک تبدیل شود. تازه! پس از این مرحله نوبت به کوچک کردن کلاهک تا جایی می‌رسد که قابل حمل توسط موشک باشد. آمریکایی‌ها به خوبی می‌دانند و توضیحات اخیر ایران درباره چاشنی‌های انفجاری هسته‌ای مفتولی (EBW) هم مساله را روشن‌تر کرده است که ایران اساسا مطالعات فیزیک هسته‌ای مرتبط با تبدیل مواد
به سلاح را انجام نداده و هیچ دانش یا تجربه‌ای در این زمینه ندارد.
بنابراین، محاسبه زمان Break out بدون توجه به اینکه PMD کلا سندسازی اسرائیلی‌ها و آمریکایی‌ها علیه برنامه هسته‌ای ایران است مستقیما به معنای نادیده‌گرفتن زمان لازم برای تبدیل مواد به سلاح است. آمریکایی‌ها طوری حرف می‌زنند که گویی از تولید مواد کافی تا ساخت کلاهک، هیچ راهی نیست. در حالی که کل داستان PMD توصیف‌کننده همین راه طولانی و دشوار است که اکنون ثابت شده چیزی بیش از مشتی دروغ نیست. بر این اساس، حتی اگر Break out ملاک باشد، بازهم زمان فرار هسته‌ای برای ایران بیش از چند سال و شاید حدود یک دهه خواهد بود نه آنگونه که موسسه علوم و امنیت به عنوان مشاور تیم مذاکره‌کننده آمریکایی محاسبه کرده، 5/1 ماه!
7- نکته آخر که در اینجا به آن می‌پردازیم این است که قلب هرگونه توافق جامع یکی برچیده‌شدن کامل زیرساخت تحریم‌ها و دیگری تثبیت حق غنی‌سازی صنعتی برای ایران است. برخی اطلاعات منتشر شده نشان می‌دهد آمریکایی‌ها از یک سو نپذیرفته‌اند همه تحریم‌ها را لغو کنند و از سوی دیگر حاضر نیستند تصریح کنند حتی پس از طی شدن زمان گام نهایی، محدودیت‌های اعمال شده علیه برنامه هسته‌ای ایران برچیده خواهد شد و ایران می‌تواند در ابعاد صنعتی غنی‌سازی کند. هر معامله نهایی که حاوی این دو عنصر نباشد به معنای به بازی گرفتن حقوق و امنیت ملی ایران است. هرگونه توافق نهایی صرفا زمانی دارای ارزش بررسی است که بتواند غنی‌سازی صنعتی را به خروجی فرآیند اعتمادسازی تبدیل کند. هنوز علامتی از اینکه چنین دورنمایی پدیدار شده باشد مشاهده نشده و در این صورت، مسلما توافق‌نکردن بهتر از توافقی است که نه تحریم‌ها را برمی‌دارد و نه غنی‌سازی را به ایران می‌دهد.