«سمير قنطار» قديمي‌ترين اسير لبناني در بند رژيم صهيونيستي 20 جولاي 1962در روستاي دروزي‌نشين «عيبه» از توابع استان «جبل» لبنان به دنيا آمد. در سال 1978 ميلادي در يك عمليات ضد‌صهيونيستي در شهر صهيونيست‌نشين «نهاريا» به اسارت در‌آمد و در لبنان «سردار اسرا» لقب گرفت. سمير قنطار در تاريخ 22 آوريل 1979 در حالي كه تنها 16 سال داشت به همراه 3 تن از اعضاي گروه فلسطيني «جبهه خلق براي آزادي فلسطين» به شمال اراضي اشغالي نفوذ كردند و به محل اقامت يك صهيونيست به نام «هاران» در شهر نهاريا حمله کردند و در اقدامي متهورانه او را ربودند. در همين زمان با نيروهاي پليس مواجه و با آنان درگير شدند كه در جريان اين درگيري يكي از نيروهاي پليس رژيم صهيونيستي كشته شد. در اين درگيري وي از سوي نيروهاي پليس رژيم صهيونيستي دستگير شد. سمير قنطار در تاريخ 28 ژانويه 1985 از سوي دستگاه قضايي رژيم صهيونيستي به 5 بار حبس ابد و نيز 47 سال حبس محكوم شد و پس از تحمل بیش از 30 سال زندان در ۱۶ ژوئیه ۲۰۰۸ میلادی و در تبادل جنازه 2 سرباز اسرائیلی اسیر شده در جنگ اسرائیل و لبنان (۲۰۰۶) بین اسرائیل و حزب‌الله لبنان، به کشور لبنان تحویل داده شد. یعقوب توکلی، پژوهشگر تاریخ و استاد دانشگاه است که تاکنون کتاب‌هایی همچون «اسلامگرایی در مصر»، «خاطرات علی امینی»،«خاطرات جهانگیر تفضلی»، «کنکاشی در تاریخ‌نگاری معاصر» و «دو نظریه تروریسم و فداکاری در تاریخ معاصر ایران» از او منتشر شده است. تازه‌ترین کتابی که از توکلی قرار است از سوی انتشارات سوره مهر منتشر شود، کتاب خاطرات سمیر قنطار است. این کتاب مراحل آماده‌سازی را در سوره مهر طی می‌کند.
به عنوان نخستین سوال بفرمایید چه شد که تصمیم گرفتید به سراغ نوشتن کتاب خاطرات سمیر قنطار بروید؟
شاید بیان خاطره شفاهی برای گوینده آن نوعی تخلیه خاطر بوده باشد اما برای کسی که به عنوان یک گزارشگر یا مورخ پای صحبت خاطره‌گو می‌نشیند، هر صفحه از آن خاطرات، کشفی جدید را در حوزه تاریخ و تحولات زندگی اجتماعی رقم می‌زند. نسبت خاطره‌گو و مصاحبه‌کننده نسبت معدن با استخراج‌کننده آن است و هر قدر معدن عظیم‌تر و دارای ذخایر بیشتر و بکرتر باشد، شوق و شعف صاحب معدن به مراتب بیشتر و عمیق‌تر خواهد بود. در سال گذشته پیشنهادی را مطرح کردم و پی گرفتم که در ابتدا چندان به چشم نمی‌‌آمد؛ مصاحبه با سمیر قنطار، اسیر مشهور لبنانی که در افکار عمومی مشهور به مارکسیست بودن و ازدواج با دختر یهودی در زندان‌های اسرائیل بوده است.
چرا می‌گویید در ابتدا چندان این کار به چشم نیامد؟
هنگامی که پیشنهاد را به طور جدی‌تری پی گرفتم و مسؤولان حوزه هنری را که در آن زمان مدیران میانی حوزه بودند قانع کردم که سمیر قنطار حرفهای بسیاری برای گفتن خواهد داشت و فهرستی از سوالات از او را که حدود 25 مورد می‌شد تهیه کردم، حتی بعضی از دوستان لبنانی ما هم چندان باور نمی‌کردند که سمیر قنطار چیزی برای گفتن داشته باشد. به نظر آنها آزادی سمیر قنطار تلاشی برای نشان دادن ضرب شست به اسرائیل بوده و صرفنظر از این او نه ارزش تئوریک دارد و نه ارزش ایدئولوژیک اما من از ایده‌ام کوتاه نیامدم تا اینکه رئیس انتشارات سوره مهر امید داد که این مصاحبه می‌تواند زمینه‌ای برای ورود صاحب این قلم به موضوع تاریخ مقاومت باشد و با امید به خدا زیر بار هزینه و ریسک اجرای این برنامه رفتیم.
گفتید از نظر بعضی از دوستان لبنانی، سمیر قنطار چندان جایگاه تئوریک و ایدئولوژیک ندارد و آزادی او تنها یک ضرب شست بوده، پس روایت این کتاب چه اهمیتی دارد؟
هیچکس نمی‌دانست سمیر چه حوادثی را دیده، چه اتفاقاتی در زندان‌های اسرائیل بر سر او رفته و چقدر برای اسرائیل اهمیت داشته است و چرا سیدحسن نصرالله - که سمیر همیشه از او به نام سماحه القائد یا سماحه سید یاد می‌کند- صریحا و رسما اعلام کرد: «اگر ما از مزارع تبعا و کفرشو با بگذریم از سمیر قنطار نمی‌گذریم. حتی اگر شما بگویید که او یک مارکسیست است».
خود راوی یعنی سمیر قنطار چه واکنشی به درخواست شما نشان داد؟ وقتی خواسته شما مبنی بر انجام مصاحبه و تدوین آن به صورت کتاب خاطرات را شنید راحت این امر را پذیرفت؟
هنگامی که سمیر قنطار را در لبنان دیدم خود او نیز چندان باور نداشت که حرفهای زیادی برای گفتن داشته باشد. به او گفتم: «من جوانی 20 ساله بودم که در راه سفر تحصیلی و رفتن و آمد به تهران، گزارش محاکمه نلسون ماندلا، رهبر جبهه آزادیبخش آفریقای‌جنوبی را خواندم و به همین دلیل هنوز به او علاقه‌مندم و نسبت به سرنوشت او حساسیت به خرج می‌دهم. همین‌طور نسبت به زندگی‌های بسیاری دیگر. می‌دانم که زندگی و مبارزات شما هم می‌تواند الگویی برای جوانان و مردم خاورمیانه و جهان باشد اما باید این را هم تاکید کنم که اصلا در موضع تملق نیستم و با همین اعتقاد این همه راه را آمده‌ام».
سمیر نیز با ناباوری پا به عرصه مصاحبه گذاشت اما توانایی عجیبی در بیان خاطرات و گذشته زندگی خود و مبارزاتش نشان داد؛ توانایی‌ای که نشان از انضباظ و دقت ذهنی و هوشمندی و توجه او نسبت به جنبه‌های مختلف قضایا و مهم‌تر از همه حافظه عجیب او در ثبت موضوعات داشت وی همچنین زبانی روان در بیان حوادث داشت.
2 جلسه گذشته بود که مصاحبه ما جهت خود را پیدا کرد و همان دوستانی که از پذیرش موضوع امتناع داشتند این بار هر روز بعد از مصاحبه مرا در آغوش گرفته و خوشحال از کشف عظیمی که حاصل شده به رسم مهربانی لبنانی‌ها ابراز لطف می‌کردند و من به خوبی می‌دیدم که سمیر در مسیر استخراج چه معدن عظیمی از حوادث تاریخ معاصر خاورمیانه، جنایات اسرائیل و مظلومیت مردم فلسطین و لبنان و جنایات کریه غرب در منطقه است.
انجام مصاحبه با سمیر قنطار به چه شکل بود؟
مصاحبه با سمیر قنطار ساعت‌های متوالی در شرایطی بسیار حساس ادامه پیدا کرد و این در حالی بود که جوخه‌های ترور موساد، شهید محمد المحبوح یکی از رهبران حماس را به شهادت رسانده و هشدار داده بودند که نفر بعدی سمیر قنطار است. سمیر خودش می‌گفت: «اسرائیل وقتی چیزی را اعلام می‌کند از انجام آن ابایی ندارد. آنها مرا از زندان آزاد کردند تا در خارج از زندان مرا به شهادت برسانند». این وضع برقراری ارتباط ما را با سمیر مشکل‌تر کرد و آمد و شدها نامنظم‌تر و تعجیل برای اتمام گفت‌و‌گوها بیشتر شد. اما سمیر همچنان صبور، منظم و علاقه‌مند و با اشتیاق بیشتر می‌آمد و همه حوادث را به خوبی توضیح می‌داد، لذا با دوربین و استودیوی حرفهای، برنامه‌های گفتوگو را ضبط می‌کردیم و بعد از رفتن سمیر به بازنویسی متن می‌پرداختیم. 3-2 نفر از دوستان را هم برای یادگیری و آموزش کارگاهی به جلسه مصاحبه آورده بودیم تا اصول و روش‌های مصاحبه را به صورت عملی بیاموزند و در عمل تجربه مصاحبه برای تاریخ شفاهی را داشته باشند.
خاطرات سمیر قنطار حول چه مسائلی می‌چرخید؟
سمیر از حقایق بسیاری سخن گفت، از عملیاتش، از جنایات اسرائیل در کشتن دختر دانی هاران و از خفه کردن دختر دیگرش توسط زن دانی هاران. از عملیات تهورآمیز آنها در شهر نهاریا، از گلوله‌های بسیاری که خورد و از شکنجه‌های طولانی‌مدتی که شد؛ شکنجه‌هایی که بشدت سخت و آزار دهنده بود، طوری که وقتی پزشک سوییسی صلیب سرخ پس از 6 ماه از دستگیری بدن سمیر را دید زار زار گریست.
سمیر از انواع رفتارهایی گفت که به قول مناخیم بگین، نخست‌وزیر اسرائیل قرار بود به حدی سخت و بی‌رحمانه باشد که به عقل شیطان هم نرسد. از اعتصاب غذاهای مختلف زندانیان فلسطینی، از مرگ خاموش در زندان‌های اسرائیلی، از شکنجه‌های فراوانی که تحمل آن برای هیچ انسانی قابل تصور نیست، از شکنجه‌هایی که من آنها را «شکنجه ارزان» نامیدم. عجیب اینکه همین مربیان اسرائیلی شکنجه، چه روش‌های گرانی از شکنجه را به بازجویان ساواک یاد داده بودند تا بتوانند منافع بیشتری به جیب بزنند.
به عنوان یک تاریخ‌نگار و کسی که سال‌ها در زمینه مسائل تاریخی ایران و جهان اسلام کار کرده‌اید، داستان زندگی سمیر قنطار چگونه مبارزه‌ای را به تصویر می‌کشد؟
داستان 30 سال زندان سمیر قنطار با مبارزه‌ای بسیار سخت و نفسگیر همراه بوده است. او در نوجوانی و زمانی که پسر‌بچه‌ای 17 ساله اما فرمانده عملیاتی سازمان جبهه مردمی فلسطین بود، با وجود اصابت 6 گلوله و پس از 6 ماه شکنجه بی‌رحمانه و با اطمینان و قدرت، از قاضی دادگاه اسرائیل که سمیر هیچگاه برای او بر‌نخاست، می‌پرسد: «آیا شما برای اجرای این حکم درباره من در سرزمین‌های اشغالی فلسطین باقی می‌مانید؟ نه؛ اسرائیل عمری نخواهد داشت تا مرا تا ابد در زندان نگه دارد».
نبض جوانک 17 ساله ناسیونالیست که وقتی ما در اوج درگیری‌های انقلاب اسلامی بودیم مرحله به مرحله انقلاب اسلامی ایران را در زندان‌های اردن و اسرائیل می‌پایید، آرام آرام و با مقاومت شیعی می‌زند. او با وجود تجربه همه گروه‌های سیاسی و با وجود 4 هزار جلد کتابی که خوانده و با اینکه از سال 1990 تا زمان آزادی‌اش، یعنی به مدت 18 سال هیچگونه ملاقاتی نداشته است. چشم بر مقاومت حزب‌الله می‌گشاید و شهادت هادی نصرالله، افق جدیدی را در راه زندگی‌اش می‌گشاید. فرآیند بسیار سخت مبادله اسرا، هیچگاه در مورد سمیر قنطار به اجرا درنیامد. بارها زندان‌ها پس از مبادله تخلیه می‌شدند اما سمیر تنها در زندان می‌ماند. درک این لحظات و روزها و تجربه فداکاری‌ها و گذشت‌ها و تحول شخصیت یک جوان دروزی، در نهایت غربت و تنهایی که به رهبر مبارزات درون زندان علیه اسرائیل مبدل می‌شود، نشان از حقایق فراوانی دارد که نوشته‌های بسیاری می‌طلبد تا عظمت و اهمیت خاطرات سمیر قنطار و حقایقی را که هر انسانی – یهودی، مسيحی یا مسلمان- باید بداند بیش از پیش جلوه‌گر کند.
الان که این کار انجام شده و در مرحله آماده‌سازی کتاب خاطرات سمیر قنطار هستیم نظرتان درباره این خاطرات چیست؟
به‌نظرم همه آنهایی که می‌خواهند یک زندگی بسیار ویژه انسانی و اخلاقی، یک پرونده خاص سیاسی و انقلابی یا یک فرآیند بسیار عمیق نظری و درک حقایق هستی را تجربه کنند و نیز آنهایی که می‌خواهند یک کتاب بسیار هیجان‌آور را بخوانند و مدت‌ها با آن زندگی کنند، می‌توانند در انتظار انتشار خاطرات سمیر قنطار باشند.