به‌عنوان دبیر چهارمین دوره برگزاری جشنواره فیلم شهر اگر بخواهید مروری بر 3 دوره گذشته داشته باشید، فکر می‌کنید تا امروز چه میزان از اهداف ابتدایی این جشنواره محقق شده و اگر بخش‌هایی همچنان محقق نشده مانده‌است، دلایل آن را در چه می‌دانید؟
یکی از مشکلاتی که ما در کشورمان از آن رنج می‌بریم بحث عدم ثبات مدیریت فرهنگی است. این در حالی است که فرهنگ در قیاس با حوزه‌های دیگری چون اقتصاد، اجتماع و سیاست حکم زیربنا را دارد. کار فرهنگی یک کار پروژه‌ای نیست که بتوان در یک زمان محدود در آن به نتیجه رسید. عملا فرهنگ حکم نرم‌افزاری را دارد که رفتارهای ما در مواجهه با پدیده‌های مختلف بر اساس آن شکل می‌گیرد. بر همین اساس هم هرگونه تکامل این نرم‌افزار که به آن کار فرهنگی اطلاق می‌شود نیاز به یک پروسه زمانی مشخص برای تحقق دارد. جشنواره فیلم و سینما هم از جنس مقوله فرهنگ محسوب می‌شود و اگر توقع تاثیرگذاری از آن داشته باشیم باید یک سیاستگذاری بلندمدت برای آن داشته باشیم. اگر ما جشنواره فیلم شهر برگزار می‌کنیم باید از همان ابتدا مشخص کنیم که می‌خواهیم این جشنواره فلان کارکرد مشخص را برای ما داشته باشد و بعد بر اساس آن یک برنامه‌ریزی حداقل 10 ساله و در کنار آن دبیرخانه دائمی داشته باشیم تا به اهدافمان برسیم.
این پروسه و برنامه‌ریزی چقدر در جشنواره‌هایی مانند جشنواره فیلم شهر مورد توجه قرار می‌گیرد؟
متاسفانه با جشنواره‌های موضوعی ما بیشتر به صورت جشنواره‌های مناسبتی برخورد می‌شود و حتی تغییر و تحولات سیاسی هم در کیفیت برگزاری جشنواره‌های ما محل اثر می‌شوند! در جشنواره فیلم فجر هم شما شاهد این اتفاق هستید و می‌بینید زمانی که معاونت سینمایی تغییر می‌کند هر سال شاهد تغییر در سیاست‌های جشنواره هم هستیم. جشنواره فیلم شهر هم تا به امروز 3 دوره برگزاری را تجربه کرده است؛ دوره اول جناب آقای سجادپور دبیری جشنواره را برعهده داشتند، دوره دوم آقای تقی‌پور و دوره سوم هم با دبیری جناب آقای رضاداد برگزار شد. این دوره هم این وظیفه برعهده من گذاشته شده‌است. نخستین دغدغه من در قبول این مسؤولیت این بود که اگر این جشنواره یک جشنواره موضوعی است باید آن را به سمت موضوع سوق دهیم و تا جایی که امکان دارد جشنواره هویت موضوعی مستقل خود را داشته باشد.
به‌طور مصداقی در این دوره چه تمهیداتی برای رسیدن به این هویت مستقل در نظر گرفته‌اید؟
اصلی‌ترین نکته برای ما این بود که در یک جشنواره موضوعی آثار صرفا از جنبه سینمایی نباید داوری شوند و نزدیک بودن فرم و محتوای یک فیلم با موضوع جشنواره هم در درجه‌ای از اهمیت باید قرار داشته باشد. در این دوره برای رسیدن به چارچوب موضوعی مشخص برای برگزاری جشنواره، رجوع به اظهارات و برنامه‌های بالادستی داشتیم. به‌عنوان نمونه جناب آقای قالیباف در مناسب‌های مختلف بسیار روی مدیریت انسان‌محور تاکید داشته‌اند و در نتیجه برآیند این دیدگاه‌ها و دغدغه‌ها را به‌عنوان شعار اصلی جشنواره انتخاب کردیم تا سیاستگذاری جشنواره هم حول شعار «شهر انسانی برای انسان شهری» شکل بگیرد.
تعیین شعار و رسیدن به تحقق این مفهوم کلی همان‌طور که خود شما هم اشاره کردید به عنوان یک پروسه فرهنگی نیاز به زمان و استمرار دارد. آیا انتقادی که در ابتدای بحث نسبت به عدم ثبات در مدیریت‌های فرهنگی طرح کردید را به جشنواره‌ای که خود دبیری آن را برعهده دارید هم وارد می‌دانید؟
بله، واقعیت این است که اگر جشنواره به دنبال تاثیرگذاری فرهنگی است نه یک نمایش صرف، باید سیاستگذاری صحیح داشته باشد، هدفگذاری بلندمدت برای آن شده باشد و از ثبات مدیریت برخورددار باشد. حداقل اگر ثبات مدیریتی نداریم باید سیاستگذاری‌ها و اهداف بلندمدت جشنواره آنقدر قرص و محکم باشد که هر مدیر تازه‌ای که می‌آید هم صرفا امکان اجرایی کردن همان اهداف را داشته باشد. حرف من این نیست که حتما آدم‌ها باید در سیستم ثابت بمانند بلکه معتقدم برنامه‌ریزی و سیاستگذاری باید از امروز تا 20 سال آینده با رویکردی کلان مشخص باشد تا تکلیف اهالی سینما با کلیت جشنواره مشخص باشد. نگاه و سلیقه یک جشنواره سینمایی باید کاملا مشخص و شناخته شده باشد؛ همین‌طور که خیلی از فیلمسازان می‌دانند کدام فیلمشان را به جشنواره کن بفرستند کدام‌یک را به جشنواره برلین، چرا که در این سال‌ها سلیقه این جشنواره‌ها کاملا مشخص شده‌است.
شما چند درصد احتمال می‌دهید دور بعد جشنواره فیلم شهر هم در پروسه مدیریت و سیاستگذاری آن حضور داشته باشید؟
اگر واقعا بخواهم با توجه به شرایط امروز قضاوت کنم واقعا مطمئن نیستم! اما از سوی دیگر هم می‌شود به این قضیه نگاه کرد؛ اگر من مطمئن هم باشم که دور بعد در این مجموعه نیستم باید آنقدر وظایفم در این دوره که هستم را خوب و تاثیرگذار انجام دهم تا گامی در مسیر هدفگذاری درست جشنواره برداشته باشیم.
سوال من اما متوجه نکته دیگری بود؛ شما در اظهارات خود گفتید اثرگذاری فرهنگی نیازمند استمرار و ثبات است و از سوی دیگر هم به این نتیجه رسیدم لااقل تا به اینجا جشنواره فیلم شهر ثبات لازم را نداشته و احتمال دارد در آینده هم نداشته باشد... .
هیچ‌کدام از جشنواره‌های موضوعی ما از این لحاظ ثبات ندارند، مثلا جشنواره فیلم کیش که در آینده نزدیک برگزار می‌شود. بعید می‌دانم هیچ‌یک از سینماگران ما مطمئن باشند این جشنواره در سال‌های بعد هم وجود خواهد داشت یا خیر و در صورت برگزاری آیا با همین نگاهی که امسال آثار را داوری و قضاوت می‌کند برگزار خواهد شد یا نگاه دیگری در آن حاکم می‌شود... .
در هر حال شما دبیری جشنواره‌ای را عهده‌دار شده‌اید که تلویحا به عدم تاثیرگذاری فرهنگی آن معترفید!
اتفاقا من با توجه به همین نگاه حداکثر انرژی و توانم را در این کار می‌گذارم تا برای این جشنواره اهداف مشخص و سیاستگذاری‌های بلندمدت تدوین کنیم تا تاثیرگذاری بلندمدت داشته باشد. اینکه منتقد عدم ثبات مدیریت فرهنگی هستم به این معنا نیست که وارد میدان نشوم. همین که ما مدام در این گفت‌وگوها اعلام کنیم در حوزه فرهنگ ثبات مدیریت نداریم و بر لزوم آن هم تاکید کنیم در بلندمدت اثرگذار است. اینکه چون احتمال دارد در آینده نباشیم امروز هم وارد میدان نشویم چندان منطقی نیست!
اما می‌توان ریشه‌ای‌تر هم با چنین مقوله‌هایی مواجه شد. شما هم مانند دبیران پیشین جشنواره فیلم شهر تمام تلاش خود را برای ثبات و تاثیرگذاری این جشنواره به کارگرفته‌اید اما عاملی فراتر از حد اختیار شما (به‌عنوان دبیر) وجود دارد که موجب تزلزل این جایگاه شده‌است. اینکه با عجله جشنواره‌ای متولد می‌شود و در ادامه راه هم بر اساس همان خشت اول، دیوارش تا ثریا کج بالا می‌رود، منطقی نیست. شاید پاسخگوی اصلی سوال من در مرتبه‌ای بالاتر از سطح اختیارات شما باشد اما به‌عنوان یک کارشناس و دبیر جشنواره می‌خواهم در این تحلیل نظر شما را هم داشته باشم. محل اصلی برای این اصلاح مسیر کجاست؟
پاسخ به این سوال کمی فلسفی می‌شود؛ اینکه در عالم هستی هر شخصی نقشی را عهده‌دار است و باید آن را به بهترین شکل ممکن ایفا کند یک واقعیت است. این پرسش که من چرا باید این کار را خوب انجام دهم وقتی جاهای دیگر خراب است، سوالی است که شاید خیلی از ما با آن مواجه شویم اما واقعیت این است که هرکس باید پاسخگوی موقعیت خود و اثری که می‌توانسته از خود بگذارد، باشد. پس با وجود تاکیدم بر عدم ثبات در مدیریت فرهنگی، به شخصه باید حداکثر تلاشم را به خرج دهم تا موضوعی بودن جشنواره را آنگونه که در شأن آن است اجرایی کنم و وسوسه نشوم تا انرژی‌ام را معطوف به جنبه نمایشی جشنواره کنم.
به‌طور مصداقی برای دبیری این دوره از جشنواره فیلم شهر این تلاش‌های شما معطوف به چه بخش‌هایی بوده‌است چرا که در زمینه آثار شما با مجموعه آثار ساخته شده مواجهید و تنها می‌توانید از میان این آثار بخشی را انتخاب کنید... .
همین که برای ما مشخص باشد منظورمان از جشنواره فیلم شهر در مرحله انتخاب آثار چیست نکته بسیار مهمی است؛ آیا منظور ما جشنواره فیلم تهران است؟ آیا منظور ما جشنواره فیلمی است که در تهران برگزار می‌شود؟ یا اینکه منظور جشنواره‌ای است که محور انتخاب و بررسی آثار در آن میزان ارتباط محتوایی با مفهوم شهر و شهرنشینی است؟ همه این دیدگاه‌ها در مراحل مختلف سیاستگذاری برای جشنواره فیلم شهر مطرح بوده است اما ما سومین برداشت را ملاک قرار دادیم که اتفاقا دشواری بیشتر دارد و شوی کمتر. خیلی‌ها به من می‌گفتند به همان جشنواره فیلم در شهر تهران اکتفا کن اما من گفتم بالاخره یک‌جا این روند باید اصلاح شود و همان رویکرد سوم را برای این دوره از جشنواره مدنظر قرار دادیم.
چقدر دقت داشتید این ارتباط محتوایی با مفاهیم شهری محدود به لوکیشن‌های شهری نماند؟
یکی از نخستین تاکیدات ما بر همین اصل بود. ما بر مفاهیم شهر انسانی تاکید داشتیم. ما نزدیک 160 فیلم برای انتخاب در پیش‌رو داشتیم اما بر اساس همین معیارها 24-23 فیلم انتخاب شد تا در بخش مسابقه حضور داشته باشند. همه تلاش ما این بوده که همه این فیلم‌ها برند شعار جشنواره را در دل خود داشته باشند که «شهری انسانی برای انسان شهری». خلاصه کلام اینکه ما سعی کردیم تا آنجا که امکان دارد جشنواره را موضوعی برگزار کنیم.
همه اینها از زاویه نگاه مدیریت جشنواره مطرح شد، اگر بخواهیم از منظر مخاطب‌شناسی درباره جشنواره فیلم شهر صحبت کنیم شما به‌عنوان دبیر جشنواره کدام گروه را به عنوان مخاطب اصلی مورد هدفگذاری قرار داده‌اید؛ فیلمسازان، مسؤولان شهری یا مخاطبان و شهروندان؟
اتفاقا ما از همان ابتدا 4 گروه مخاطب برای جشنواره در نظر گرفتیم که الان شما به 3 گروه آن اشاره کردید؛ یک دسته از مخاطبان ما سینماگران هستند که طبیعتا لازم بود با جشنواره همکاری داشته باشند و انصافا هم به خوبی در این مسیر با ما همراهی داشتند. گروه دوم رسانه‌ها هستند که می‌توانند در پرورش محورهای موضوعی جشنواره در سطوح مدیریتی نقش داشته باشند. گروه سوم مدیران هستند؛ از مدیران شهری گرفته تا سطوح بالاتر که موجب تأثیرگذاری بیشتر مسائل مطرح شده در جشنواره خواهد شد. دسته آخر هم مردم عادی هستند که ما به‌طور خاص برای ساکنان شهر تهران برنامه گسترش جغرافیای برگزاری جشنواره در مناطق مختلف را در نظر گرفتیم؛ برای در دسترس بهتر بودن. همزمان مسابقه‌ای هم با موضوع بهبود شهر تهران طراحی شده تا افکار عمومی بیشتر درگیر برگزاری جشنواره شوند.
فکر می‌کنم آنقدر که 3 بخش اول مخاطبان جشنواره با آن درگیر می‌شوند گروه آخر که اتفاقا جایگاه مهم‌تری هم دارند درگیر برگزاری جشنواره نمی‌شوند و مانند غالب جشنواره‌های موضوعی مهجور می‌مانند. جشنواره‌ای که می‌خواهد درباره شهر انسانی برای انسان شهری صحبت کند چه تمهیدی برای درگیر کردن جدی و موثرتر شهروندان داشته است؟
نخستین وظیفه ما برای اینکه توقع همراهی و مشارکت در بهبود وضع شهر خود از شهروندان داشته باشیم این است که برایشان خاطره‌های خوش خلق کنیم؛ این وظیفه هر مدیر و نهاد خدمت‌رسان است. جشنواره فیلم شهر از این منظر می‌تواند عامل ایجاد یک خاطره خوش در ذهن شهروندان باشد، هر قدر که ما بتوانیم این خاطره خوش را در حجم گسترده‌تری ایجاد کنیم خود عامل ارتباط بیشتر مخاطبان با جشنواره خواهد بود. در همین راستا ما امکان نمایش رایگان فیلم‌های جشنواره که نزدیک به نیمی از آنها اکران نشده هم هستند را برای مناطق مختلف شهر فراهم آوردیم تا خود همین عامل خلق یک خاطره خوش باشد. این اتفاقات با حرف و شعار رخ نخواهد داد و فکر می‌کنم این اقدامات عملی تا حدودی ایجاد ارتباط بهتر را به دنبال داشته باشد.
جشنواره فیلم شهر از نگاه سینماگران
کمال تبریزی:
فیلمسازان با حضور در فضای شهری و ارتباط موثر با شهروندان می‌توانند نگاهی واقع‌گرایانه از شهر را در آثار خود خلق کنند، در این صورت مردم با یک اثر سینمایی همذات‌پنداری کرده و پیام آن را می‌پذیرند. امیدوارم جشنواره فیلم شهر فرصتی را برای سینماگران فراهم کند تا با درک صحیح از شهر گامی موثر در ترویج فرهنگ شهرنشینی بردارند.
حمید جبلی (داور بخش انیمیشن جشنواره):
بیشتر آثار انیمیشنی که تاکنون مشاهده کرده‌ام در جهت اهداف جشنواره فیلم شهر ساخته نشده‌اند، بلکه عموما فیلم‌هایی هستند که به شهر مربوط می‌شوند. اگر انیمیشن‌های منتخب جشنواره فیلم شهر با هدف ترویج شعار این رویداد هنری ساخته می‌شدند، به طور حتم ارتباط مضمونی بهتری با اهداف جشنواره پیدا می‌کردند.
مرضیه برومند:
هنوز در مراحل ابتدایی موضوعات فرهنگی و شهری درجا می‌زنیم به نحوی که مسائل پیش پا افتاده حقوق شهروندی در جامعه رعایت نمی‌شود. تا زمانی که شهروندان احساس مالکیت به شهر و جامعه خود نکنند همچنان نسبت به وظایف خود در قبال شهر و دیگر شهروندان اهمیتی قائل نمی‌شوند. ساخت فیلم در زمینه آموزش مسائل شهری و شهروندی زمانی موثر خواهد بود که در این آثار با مسائل شهری برخورد ریشه‌ای شده باشد.
بیژن میرباقری:
هدف سینما مانند رویکرد اصلی چهارمین جشنواره فیلم شهر، انسان و موضوعات انسانی است. بنابراین می‌توان «انسان» را هدف مشترک میان سینما و مدیریت شهری دانست و در چنین شرایطی طبیعی است که همه دست‌اندرکاران سینما از این طرز برخورد و نگرش استقبال کنند.
سیدضیاء هاشمی: بسیاری از فیلم‌های سینمایی که با محور آموزش موضوعاتی همچون استفاده از خدمات شهری، رعایت حقوق شهروندی و مسائلی از این دست ساخته می‌شوند، امکان دیده شدن از سوی مخاطبان را پیدا نمی‌کنند و باید شرایط دیده شدن آثار سینمایی از سوی مخاطبان فراهم شود. سینما با در اختیار داشتن سالن و امکانات می‌تواند زمینه تحقق اهداف و برنامه‌های کلان در عرصه شهرها بویژه کلانشهرها را فراهم کند.
محسن علي‌اكبري:
بايد مشخص شود برگزاري جشنواره‌ها چه هدفي را در پي دارند، چرا كه بعضي جشنواره‌ها هدفمند نيستند، يك نوع ولخرجي و اتلاف وقت در آنها ديده مي‌شود كه سودي براي سينما ندارد. جشنواره فيلم شهر هم در صورتی که بحث شهرنشيني و ترويج فرهنگ شهرنشيني را در توليدات سينمايي مطرح كند، بدون شك مثمرثمر خواهد بود. این جشنواره بايد پايگاهي براي برقراري ارتباط ميان مديران فرهنگي و هنرمندان باشد.