سکات اندرسون*: با توجه به تحولات سریع در عراق و پیش از آن در سوریه و دیگر کشورهای منطقه، این سوال مطرح می‌شود که آیا واقعا در آستانه فروپاشی مرزهای کشورهای منطقه هستیم که حدود یک قرن پیش مشخص شده بود. قدر مسلم آن است که بحران عراق و سوریه که ریشه‌های آن به گذشته بازمی‌گردد، عامل این تغییر و تحولات نیست و تغییر روند تحولات به منظور جلوگیری از فروپاشی این مرزها غیرمحتمل به نظر می‌رسد. از همان آغازین انقلاب‌های عربی در منطقه خاورمیانه بسیاری بر این باور بودند که جهان عرب وارد مرحله جدیدی شده است که در آن کشورهای منطقه شاهد برقراری دموکراسی خواهند بود که می‌تواند به وحدت و یکپارچگی اجتماعی گسترده‌تر و حجیم‌تر آنها منجر شود اما این امر هیچ‌گاه محقق نشد زیرا «انقلاب مردمی» در مصر تخریب شد، همچنین انقلاب مردمی بحرین تاثیرات منفی بسیاری از کمک‌های نظامی سعودی‌ها به منامه پذیرفت. نکته بسیار قابل توجه شکاف‌هایی است که در داخل ملل عربی و جوامع تاریخی آن شکل گرفت و مشکلاتی را به وجود آورد. به نظر می‌رسد هم‌اکنون تمرکز جامعه جهانی بر تقسیم عراق به 3 منطقه شیعه‌نشین، سنی‌نشین و کردنشین است، موضوعی که درباره لیبی و تقسیم آن به کشورهای کوچک صدق می‌کند. همچنانکه جنگ، سوریه را در آستانه چنین تحولی قرار داد و این کشور در حال حاضر عملا به 2 بخش تقسیم شده؛ یک بخش در دست نظام سوریه و بخشی دیگر در دست معارضان مسلح. حال سوال این است که منطقه چگونه به این مرحله رسید؟ برای پاسخ به این سوال، خوب است نگاهی به نقشه منطقه در دوره حاکمیت امپراتوری عثمانی بیندازیم. در آن زمان شاهان عثمانی برای حفظ صلح و امنیت و برقراری زندگی مسالمت‌آمیز در مناطق تحت سیطره خود، سیستم بسیار هوشمندانه‌ای را به نام «نظام ملی» پیاده کردند که به موجب آن مناطق تحت تصرف عثمانی‌ها باید وفاداری خود را به باب عالی اعلام و در مقابل محافظت حکومت مرکزی از این مناطق به آنها مالیات پرداخت می‌کردند. این موضوع موجب شده بود طوایف و نژادها و گروه‌های مختلف در امپراتوری عثمانی در کنار یکدیگر مسالمت‌آمیز زندگی کنند. هرچند این «نظام ملی» موجبات زندگی مسالمت‌آمیز را در مناطق مختلف امپراتوری عثمانی فراهم کرده بود اما هیچ‌گاه نتوانسته بود مشکلات این طوایف و گروه‌ها را به صورت ریشه‌ای حل کند و همین امر موجب تضعیف پایه‌های امپراتوری شد و آن را به «مرد بیمار» تبدیل کرد تا سرانجام در سال 1914 میلادی به فروپاشی آن منتهی شود و فرانسه و انگلیس بازمانده امپراتوری عثمانی را «غنیمت بزرگ» خود تلقی کنند، بویژه آنکه امپراتوری عثمانی بزرگ‌ترین چالش فراروی توسعه‌طلبی اروپا و بهره‌برداری اقتصادی آن از منطقه خاورمیانه بود. پس از آن نوبت به تقسیم این غنیمت جنگی رسید و اختلاف میان انگلیس و فرانسه منتهی به توافقنامه سایکس‌پیکو شد تا منطقه میان این دو کشور تقسیم شود و کشورهای منطقه براساس مرزبندی‌های کنونی شکل گیرند. بعد از آن نوبت به «وعده بالفور» رسید تا با صدور آن، انگلیس یهودیان را به مهاجرت به «منطقه فلسطین در سوریه» ترغیب کند و زمینه تاسیس رژیم صهیونیستی را فراهم کند. تا این زمان هنوز آشکار نشده بود انگلیس و فرانسه در پس این اقدامات چه در چنته داشتند و این آشکار نشد، مگر پس از پایان جنگ اول جهانی و امضای توافقنامه «سن‌ریمو» در سال 1920 میلادی که با اعتراض‌های بی‌نتیجه اعراب ملی‌گرا همراه بود تا سرانجام به تقسیم سوریه بزرگ به 4 بخش فلسطین، شرق اردن و لبنان و سوریه کنونی منتهی شود و براساس توافقات، فلسطین و اردن از آن انگلیس و لبنان و سوریه از آن فرانسه شدند. از دیگر تقلبات رخ داده در این مرحله، فریب‌ها و نیرنگ‌های انگلیس در عراق بود. انگلیسی‌ها در مذاکرات خود با حاکم وقت عراق «حسین بن علی» از وی درخواست کردند با ترتیبات خاصی مناطق جنوبی عراق را به سرزمین بین‌النهرین که مرکز عراق کنونی است، ملحق کنند، چراکه در آن زمان نفت به تازگی در مناطق جنوبی کشف شده بود اما هنوز مدتی از خواسته نگذشته بود که نفت در مناطق شمالی نیز کشف شد تا انگلیسی‌ها خواهان ملحق شدن شمال نیز به سرزمین بین‌النهرین شوند و از الحاق این 3 بخش به یکدیگر منطقه یکپارچه‌ای تشکیل داده و آن را دولت نامیدند. فرانسوی‌ها و انگلیسی‌ها در واقع آتشفشانی در منطقه ایجاد کرده و روی آن نشسته بودند و طی 3 دهه‌ای که پس از این وقایع گذشت، موفق شدند خشم و غضب جهان عرب را با ارسال نظامیان یا گماشتن رهبران محلی اداره کنند اما با آغاز دهه 50 قرن گذشته حاکمیت فرانسه و انگلیس بر منطقه از بین رفت و این خلأ را نسلی از دیکتاتورهای ملی‌گرا و نظامی از لیبی تا عراق پر کردند.
آنچه امروز شاهد آن هستیم اما انعکاس چیست؟ به نظرم پاسخ را باید در میراث فرهنگی و روانی برجای مانده از نظام تحمیلی قدرت‌های اروپایی بر منطقه از یک قرن پیش تاکنون ملاحظه کرد. از زمان آن «خیانت بزرگ»، جهان عرب تمایل آشکاری دارد که خود را معارض صهیونیسم، استعمار، سیاست غرب، امپریالیسم فرهنگی و... نشان دهد و اگرچه برخی رهبران عرب از این ایده‌ها برای فرهنگ توطئه، تعامل با بحران‌های داخلی‌شان و محاصره کردن مخالفانشان استفاده کردند اما این ایده به ذهنیتی داخلی مبدل شد. طی 3 دهه‌ای که به پوشش جنگ‌ها و درگیری‌ها در مناطق مختلف جهان پرداختم، به این باور رسیدم جنبش‌ها و تحرکات اعتراض‌آمیز در هر جای جهان خواسته‌های خود را بیان می‌کنند. تفاوت خاورمیانه در این است که این اعتراض‌ها به جای آنکه خواسته‌ها و مطالبات مردم منطقه را بیان کنند، به نظر می‌رسد معکوس آن را بیان می‌کنند، یعنی مطالبات ناخواسته مردم را، نه خواسته‌هایشان. در نتیجه به نظرم به محض متحول شدن وضعیت موجود، در منطقه شکافی به وجود می‌آید و در این شرایط مردم جهان عرب اقدام به پُر کردن این شکاف با تمرکز بر اموری می‌کنند که موجبات خشم و غضب آنها را ایجاد می‌کند، مانند اعتقادات و باورهای آنها و در زمانی‌که اوضاع در کشورهای این منطقه که از هویت قومی و ملی قدرتمند برخوردارند، مانند مصر آرام و مستقر نشان می‌دهد، شاهد وقوع انقلاب و تغییر و دگرگونی در این کشورها می‌شویم البته این قاعده‌ای عام نیست، چون به طور مثال در کشوری مانند عراق که دارای ساختار جمعیتی مرکب است، اوضاع کاملا متفاوت است. این اوضاعی است که هم‌اکنون بر سوریه نیز سایه افکنده است تا زمانی‌که هیچ‌یک از گروه‌های مسلح فعال در این کشور توان رقم زدن پیروزی نظامی را ندارند یا نظام سوریه توان غلبه بر آنها را ندارد بنابراین ریختن خون‌ها در این کشور آنقدر ادامه می‌یابد تا این کشور تجزیه و به فدرال‌های متعدد تقسیم شود، این امر در عراق نیز به چشم می‌خورد زیرا کردستان هم اکنون تا حدود زیادی مستقل نشان می‌دهد و شاید اگر بیم از ترکیه نبود، این اقلیم از مدت‌ها پیش استقلالش را اعلام می‌کرد. سوال بزرگ‌تر آن است که اگر داعش مناطق تحت تصرف خود را در عراق به مناطق تحت تصرف خود در سوریه ملحق کند، در آن صورت چه اتفاقی می‌افتد؟ نکته مهم در اینجا آرامشی هر چند نسبی است که اکنون بر اردن حاکم است، کشوری که توسط قدرت‌های اروپایی با سرهم کردن تکه سرزمین‌هایی از اینجا و آنجا پس از جنگ اول جهانی تشکیل شد و در حال حاضر با وجودی که این بیم وجود دارد در هرج و مرجی که منطقه را فراگرفته است، سقوط کند اما در برابر ناآرامی‌ها و هرج و مرج‌های منطقه‌ای مقاومت کرده است و خود را «سوییس» خاورمیانه نشان می‌دهد. به همین دلیل است که این سوال مطرح می‌شود که در آینده چه تغییرات بزرگی در این کشور روی خواهد داد؟
* کارشناس برجسته و کهنه‌کار امور نظامی آمریکا