«تعدد جشنوارهها» اصطلاحی است که شاید این روزها کمتر در نقد منتقدان و گلایه‌های دوستانه اهالی سینما بتوان ردی از آن دید اما تا چند سال پیش از این، در اظهارات انتقادی جایگاهی مشخص داشت و حتی در مقاطعی به عادت مشترک منتقدان، همزمان با برگزاری جشنواره‌های ریز و درشت سینمایی تبدیل می‌شد. حکایت، حکایت دلسوزی برای بودجه‌های بسیاری بود که در مسیر برگزاری جشنواره‌های مختلف سینمایی به تعبیری هدر می‌رفت و احتمالا خروجی درخوری هم نداشت. اصل حرف و نقد بر پایه دغدغه‌ای صحیح بود اما نتیجه این نقدها که غالبا به «لزوم محدود کردن فضا برای برگزاری جشنواره‌های موضوعی» یا «امکان برگزاری مشترک تمام این ریزجشنواره‌ها در قالب جشنواره‌ای مادر در مقیاس و اندازه جشنواره فیلم فجر» منتهی می‌شد، چندان در مسیر صلاح سینما نبود. شاید از همین‌رو این انتقادات هیچگاه از «عادت مشترک» فراتر نرفت و در موارد اجرایی و سیاستگذاری ردی از آن برجا نماند. این روزها اما اگر جغرافیای سینمای ایران را رصد کنید به یقین درخواهید یافت که برگزاری جشنواره‌های موضوعی که تا دیروز شاید چون مزاحمانی در برابر جشنواره‌های مادر محسوب می‌شدند، می‌توانند به چنان بالیدنی برسند که در کنار یکدیگر آسمان سینمای ایران را پرستاره‌تر کنند.
جای خالی 200 تا 300 جشنواره
در اینجا بازخوانی اظهارات معاون امور سینمایی وزارت ارشاد درباره برگزاري جشنواره‌هاي موضوعي خالی از لطف نیست؛ اظهاراتی که به‌روشنی رویکرد متفاوت مدیران فعلی سینمای ایران در برابر عادت کهنه انتقاد از تعدد جشنوارهها را نشان می‌دهد. جواد شمقدری در این زمینه معتقد است: «در زمینه برگزاری جشنواره‌های موضوعی در سال‌هاي گذشته کوتاهي زياد شده است اما امسال تلاش‌هايي از جمله جشنواره فيلم قرآني صورت گرفت. اميدواريم در برنامه‌ها به فراخور مديريت و جذب اعتبار بتوانيم فعاليت‌هايي انجام دهيم». شمقدری صراحتا می‌گوید: «ما از افزايش جشنواره‌هاي موضوعي استقبال مي‌کنيم. در آمريکا 2 هزار جشنواره فيلم در سال برگزار مي‌شود که بيش از 1500 جشنواره آن موضوعي است اما متاسفانه برخي دوستان و مطبوعات همين چند جشنواره داخل را نيز زير سوال مي‌برند. در ايران نيز به تناسب موضوعات مي‌توان سالي 200 تا 300 جشنواره برگزار کرد».
سیاستگذاری به جای «حذف»
در تایید این دیدگاه کافی است نگاهی به برگزاری چند جشنواره موضوعی در سال‌های اخیر داشته باشیم تا با مشاهده کیفیت قابل قبول این جشنوارهها، به جور دیگر پرداختن به دغدغه «هدر نرفتن هزینه‌ها» ایمان بیاوریم. در این میان نمونه‌های قابل ارجاع برای برگزاری هدفمند جشنواره‌های موضوعی چندان قابل فهرست کردن نیست. جشنواره‌هایی که برگزاری موفق‌شان لااقل مهر تاییدی بر لزوم مدیرت صحیح این جشنوارهها به‌جای حذف کامل آنها باشد. سال 90 اما در این زمینه آغازی متفاوت را تجربه می‌کند و با تراکم برگزاری جشنواره‌های موضوعی در فصل نخست مواجه است. همین امر هم سبب شده است بار دیگر «تعدد جشنوارهها» مورد توجه رسانه‌ها و اهالی سینما قرار گیرد تا هریک بر اساس دغدغه و تحلیل خود بر لزوم مدیریت صحیح و هدفمند این پدیده تاکید کنند.
کمیت جای کیفیت را نمی‌گیرد
عليرضا رئيسيان، تهیه‌کننده و کارگردان سینما در این زمینه معتقد است: «در حوزه فرهنگ كه نياز به توجه دارد، كميت جشنوارهها هيچوقت بيانگر كيفيت آنها نيست». وی در این زمینه گفت: «در برگزاري جشنوارهها نكته مهم اين است كه جشنواره با چه ساختار، سياست و روشي آغاز به كار كرده و نقطه عزيمت جشنواره‌هاي موضوعي با توجه به رويكرد آنها چه خروجي به دست مي‌دهد. به نظرم اين سياستگذاري حلقه مفقوده ما در اين حوزه است. اگر سياستگذاري و برنامه‌ريزي صحيحي صورت گيرد، برگزاري تعداد زياد جشنواره مشكلي را ايجاد نمي‌كند، همچنان كه در فرانسه هفته‌اي يك جشنواره برگزار مي‌شود». كارگردان «چهل سالگي» خاطرنشان كرد: «بیشتر جشنوارهها در همه ژانر‌ها و بخش‌ها آثاري را مي‌پذيرند كه اين ساختار بسيار شبيه جشنواره فجر است و به دليل تكراري بودن فيلم‌ها خواص آن جشنواره ناديده گرفته مي‌شود. به نظرم وظيفه نظارت اين وضع برعهده سازمان جشنواره‌هاي وزارت ارشاد است».
صرف بودجه در حوزه تولید
پوران درخشنده در این زمینه دیدگاه متفاوتی دارد و معتقد است: «هر ميزاني كه بودجه در جهت توليد فيلم و آثار فرهنگي هزينه شود، تاثير بيشتري از برگزاري جشنواره‌هاي مختلف دارد». اين تهيه‌كننده و كارگردان سينما می‌گوید: «اگرچه جشنوارهها رويدادهاي فرهنگي مهمي هستند و فضاي آگاهي را گسترش مي‌دهند اما بايد منطقي هم براي برگزاري جشنوارهها وجود داشته باشد. در بسياري از جشنوارهها مي‌بينيم كه فيلم‌هاي توليدي آنها خيلي كم است. به طور كل به نظر من بايد در كنار جشنوارهها، بودجه‌اي نيز براي توليد فيلم‌هايي مخصوص آنها اختصاص يابد». درخشنده با بيان اينكه «طبيعتا برگزاري بدون برنامه جشنوارهها به كيفيت آنها لطمه مي‌زند» تاكيد كرد: «بايد درباره جشنوارهها از مدت‌ها قبل اطلاع‌رساني شود. در حال حاضر مي‌بينيم كه بعضي از جشنوارهها به دليل كمبود آثار فيلم‌هايي را كه زمان ساخت آنها به 5 سال قبل بازمي‌گردد در جشنواره مي‌پذيرند. بايد هدف اول ما به توليد استوار باشد و بعد از آن به فكر برگزاري فستيوال بيفتيم». اين تهيه‌كننده و كارگردان سينما عدم تداوم برگزاري جشنوارهها را يكي از مشكلات مهم آنها توصيف كرد.
فستیوال‌هایی برای کف زدن
رضا برجي هم درباره برگزاري جشنواره‌هاي مختلف فيلم تصريح می‌کند: «تا وقتي كه جشنوارهها كاربردي نشده و صرفا يك فستيوال براي كف زدن و پركردن گزارش‌هاست، راه به جايي نخواهيم برد». اين مستندساز با اشاره به كاربردي نبودن جشنوارهها، در عين حال گفت: «بايد در كنار برگزاري جشنواره، كارگاه آموزشي هم برگزار شود. به هر حال تا برگزاري كارگاه‌هايي براي آموزش فيلمسازان جوان جدي گرفته نشود، برگزاري جشنواره‌هاي مختلف معني ندارد». عبدالحسن برزيده هم درباره ارزيابي‌اش از برگزاري جشنواره‌هاي مختلف فيلم گفت: «اگرچه خروجي جشنوارهها مي‌تواند بهتر باشد اما برگزاري بعضي از آنها با همين شكل هم مثبت است». اين كارگردان سينما يكي از محاسن برگزاري جشنواره‌هاي فيلم را تشويق فيلمسازان دانست و خاطرنشان كرد: «تعدد جشنوارهها در كشورهاي مختلف امري عادي است، به‌عنوان مثال در اسپانيا منتظر بهانه‌اي هستند كه فستيوال يا كارناوالي كه اسباب تفريح و ارتباط با مردم را فراهم مي‌كند، برگزار كنند». وي ادامه داد: «به نظرم اين جشنوارهها در كشور بویژه براي سينما خوب است چرا كه سينما در برخي نقاط شرايط فقيرانه‌اي دارد، يعني اگر فيلمسازي فيلمي ساخته كه در جشنواره فجر ديده نشده باشد، شايد با گرفتن جايزه و تشويق شدن در جشنواره‌هاي موضوعي كمي از او دلجويي شود». برزيده با اشاره به سخنان برخي از مخالفان تعدد جشنوارهها، مشكل آنها را در نحوه اجرا يا بازدهي يك فستيوال دانست و اظهار كرد: «اگر يك جشنواره با انگيزه‌هاي مختلف برگزار شود، مي‌توان براي بهتر شدن بازده آن برنامه‌ريزي كرد، در كل برگزاري جشنوارهها محاسن زيادي دارد».
انگیزه‌ای برای فیلمسازان جوان
سيدجمال ساداتيان، تهیه‌کننده سینما هم در این زمینه می‌گوید: «بدون‌شك هر سازماني براي برگزاري جشنواره فيلم اهدافي دارد اما در هر صورت بايد معدل خروجي‌هاي هر جشنواره و ميزان تحقق اهداف فستيوال‌ها بررسي و سنجيده شود». اين تهيه‌كننده سينما معتقد است: «برگزاري جشنواره‌هاي تخصصي موضوعي با برگزاري جشنواره‌هاي عمومي مانند «فجر» و «خانه سينما» متفاوت است». به اعتقاد وي برگزاري جشنواره‌هاي موضوعي و تخصصي مانند «شهر»، «پليس» يا «رشد» موجب بهتر ديده شدن فيلمسازان مي‌شود و وجود چنين جشنواره‌هايي موجب تشويق و ايجاد انگيزه بيشتر در افراد خواهد شد. وي تصريح كرد: «ممكن است توليدات برخي از فيلمسازان در جشنواره‌هاي عمومي‌تر به دليل كثرت آثار ديده نشود اما جشنواره‌هاي تخصصي‌تر بستري است كه اين افراد بتوانند تاثيرات آثارشان را مشاهده كنند». ساداتيان ادامه داد: «از سوي ديگر فستيوال‌هاي مختلف به فيلمسازان انگيزه مي‌دهد كه در بازار رقابت، آثار كيفي‌تري توليد كنند تا بتوانند بهتر ديده شوند. اين مطلب موجب افزايش مداوم كيفيت فيلم‌ها و آثار توليدي داخلي خواهد شد». ساداتيان بر نقش نظارتي وزارت ارشاد در برگزاري جشنوارهها تاكيد كرد و افزود: «هر جشنواره توليداتي دارد كه يك بار از چارچوب نظارتي وزارت ارشاد عبور كرده است، به نظر من وزارت ارشاد مي‌تواند در نظم بخشيدن به جشنوارهها نقش موثري ايفا كند».
در میان تلاطم‌هاي سياسي و اجتماعي
ابوالحسن داوودي هم درباره تراكم جشنواره‌هاي فيلم در 4-3 ماه سال 90 گفت: «يكي از مشكلات اساسي در حوزه فرهنگ اين است كه ما بسياري از پديده‌هايي كه مي‌تواند خيلي خوب باشد را از محتواي خود خالي مي‌كنيم». اين كارگردان سینما گفت: «جشنوارهها اصولا يكي از مجرا‌هاي ارتباطي مخاطب و سينماگر است يعني برگزاري جشنواره‌هاي مختلف و تعدد آن به خودي خود بد نيست اما مساله مهم، نحوه استفاده از خروجي‌هاي آن است. متاسفانه جز چند جشنواره، دیگر فستيوال‌ها نتوانسته‌اند سازماندهي و خط‌مشي مناسبي داشته باشند». وي يكي از مشكلات جشنواره‌هاي مختلف را ديد سياسي آنها دانست و عنوان كرد: «بسياري از جشنوارهها هر سال از يك منظر و دريچه آثار دريافتي را مورد بررسي قرار مي‌دهند. تعداد زيادي از آنها تنها از منظر سياسي به آثار نگاه مي‌كنند يعني كافي است فضاي سياسي جامعه كمي باز يا بسته شود، بالطبع فضاي جشنواره و نگاه‌ها به آن نيز تغيير مي‌كند. در واقع مي‌توان گفت بزرگ‌ترين مشكل اين است كه جشنوارهها با تلاطم‌هاي سياسي و اجتماعي تغييرات محسوسي را در خود مشاهده مي‌كنند». داوودي يكي از مشكلات ديگر جشنوارهها در كشور را وجود مديريت‌هاي ناپايدار دانست و تصريح كرد: «بسياري از جشنوارهها به دولت بازمي‌گردند و بالطبع در دوره‌هاي مختلف دولت، مديريت‌ها تغيير مي‌كنند. وقتي جشنواره‌اي مديريت ناپايدار داشته باشد، نمي‌توان خط‌مشی مشخصي را براي آن تدوين كرد. به عنوان مثال جشنواره بين‌المللي فيلم كودك اصفهان جزو فستيوال‌هاي درجه يك كشور محسوب مي‌شد اما متاسفانه به دليل سياستگذاري‌هاي غلط گذشته، زماني كه محوريت مكاني خود را در اصفهان از دست داد و سال‌ها در شهرهاي مختلف جابه‌جا شد، با وجود اينكه اكنون ظاهرا به شكل مستمر‌تري در همدان برگزار مي‌شود اما هيچگاه نتوانسته قدرت و غناي دوره‌هاي اول را كسب كند». كارگردان «نان و عشق موتور هزار» ادامه داد: «البته مشكل ديگر اين است كه بعضي از جشنوارهها به محل رزق و روزي برخي تبديل شده و بودجه‌هاي كلاني در آنها خرج مي‌شود اما معمولا خروجي اين جشنوارهها هيچ نيست».