حوادث در خاورمیانه ادامه می‌یابد اما احساسات تازه که زمستان گذشته فراگیر شده بود، بسر می‌رسد. نتایج مقدماتی بهار عربی با آرزوهای چند‌ماه پیش فرق می‌کند. در روزنامه مسکوفسکی نووستی مورخ 19 آوریل دیمیتری فورمان ضمن ارزیابی تظاهرات در آفریقای‌شمالی نوشت: این نقطه عطف نه فقط در تاریخ خاورمیانه بلکه در تاریخ جهان است. او سقوط رژیم استبدادی ملبس به دموکراتیک را خواهان بود. شاید اینطور است. رژیم‌های خاورمیانه بعد از مرحله آزادی از استعمار در اواسط قرن بیستم میلادی تغییر نکرده‌اند و حتی تحولات دهه‌های 80 و 90 قرن گذشته میلادی بر آنها تاثیر نگذاشت.
اوضاع سیاسی در اواخر‌ماه آوریل چطور بود؟ در تونس در راس حکومت شخصی قرار گرفت که سن آن خیلی زیاد است، شاید یک چهره موقت باشد و تنها در این دوران گذار بتواند بر کشور حاکمیت خود را حفظ کند. این شخص در مانورهای خود چهره یک طرفدار آرمان‌های انقلاب را به نمایش می‌گذارد اما با توجه به عده شهروندان این کشور که وطن خود را ترک گفته و به اروپا پناهنده می‌شوند، جامعه به عملی شدن این آرمان‌ها اصلا باور ندارد. در مصر اوضاع کاملا روشن است. به خاطر موج تظاهرات در این کشور کودتای کلاسیک نظامی صورت گرفت و رویدادهای بعدی صرفا به اراده شورای حاکم نظامی وابسته است و ما نمی‌دانیم اراده آنها نیک باشد یا نه. گفتنی است که همه تحلیلگران خارجی تحولات در مصر را سناریوی مطلوب ارزیابی می‌کنند، یعنی قابلیت نظامیان به کنترل کامل بر جامعه و اعلام شعار پر طمطراق دموکراسی درست و کافی به نظر می‌رسد. لیبی نمونه‌ای شد که اگر دیکتاتور اداره حکومت را از دست ندهد، قادر است حتی در شرایط دخالت قوی‌ترین پیمان سیاسی و نظامی حرکت انقلابی را متوقف کند. در بحرین و یمن شورای همکاری کشورهای خلیج‌فارس نقش عمده سیاسی را بازی می‌کند. این رژیم‌ها حتی مایل نیستند دموکراسی تقلبی را نشان دهند و پادشاهان منطقه فقط علاقه‌مند به حفظ ثبات بوده و از چه راهی و با چه نحوه‌ای وضع ثابت بماند برای آنها اصولا جالب نیست. امارات و قطر از شورشیان لیبی حمایت می‌کنند اما در بحرین شورای همکاری خلیج‌فارس در سرکوبی شورشیان کمک می‌کند. این شورا درخواست می‌کند تا صالح استعفا کند. گفتنی است آفریقای‌شمالی قسمت تعیین کننده خاورمیانه نیست اما مرکز تعیین کننده و سرنوشت‌ساز خلیج‌فارس به شمار می‌آید. با توجه به آشفتگی بازیگران خارج از منطقه اهمیت کشورهای بزرگ منطقه افزایش می‌یابد. این پدیده در سوریه دیده می‌شود که در آنجا ترکیه نقش رایزنی را به عهده خود گرفت و دورتر و عقب‌تر از ترکیه و هم از سوریه و از بحرین، ایران دیده می‌شود. تقسیم‌بندی مجدد نفوذ ژئوپلتیک تنها پیامد قابل ملاحظه حوادث اوایل سال‌جاری میلادی است. آمریکا هنوز استراتژی جدیدی را تدوین نکرده اما همه متحدان کشور را ترساند که حتی 30 سال فعالیت بی‌نقص مبارک مانعی برای سقوط فوری او نشد. اتحادیه اروپایی فقط نگران افزایش بی‌سابقه پناهندگان است و نمی‌داند با آنها چکار بکند. بعضی کشورهای عضو اتحادیه اروپایی که مبتکر تجاوز نظامی به لیبی به خاطر ارتقای پرستیژ خود بودند به نتیجه منفی رسیدند و در باطلاق مناقشه گیر کرده‌اند و این اعتماد و نفوذ آنها را مورد تهدید قرار داده است. کشورهای Brics به این تحولات از دور نگاه می‌کنند و نمی‌خواهند در این نبرد شرکت کنند. آنها قصد دارند با کاهش و سستی نفوذ غرب در منطقه خلأ ایجاد شده را پر کنند. بی‌شک خاورمیانه بزرگ به دوره تغییرات و تحولاتی وارد شده که به ساختار داخلی بعضی کشورهای منطقه تاثیر می‌گذارد. حضور حاکم غرب در منطقه به دموکراسی‌سازی مساعدت نکرده بلکه نقش منفی داشته است. رشد نفوذ و اهمیت نیروهای منطقه‌ای خلیج‌فارس یا کشورهای بزرگ آسیای جنوبی و شرقی که طبق معمول دموکراتیک نیستند، می‌تواند به گسترش تظاهرات خیابانی مساعدت كند اما این پدیده لیبرال ـ دموکراسی نیست و یکی از حالات بین ترکیه و ایران خواهد بود. ممکن است بعد از بهار عربی، زمستان عربی با احساس دلتنگی به وجود آید.
*سردبیر مجله روسیه در سیاست جهان
منبع : روزنامه مسکوفسکی نووستی