23دوره از عمر برپایی‌اش می‌گذرد. طی سال‌های گذشته تا امروز دستخوش فراز و فرودهای بسیاری بوده و هر دوره، سیاستگذاران فرهنگی و کسانی که به نوعی دست‌اندرکار برگزاری‌اش بوده‌اند، کوشیده‌اند به ارتقا و بهبود سطح کیفی آن کمک کنند. حالا شمارش معکوس برای برپایی بیست و چهارمین دوره از نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران آغاز شده و تنها یک روز تا شروع این رویداد که مسؤولان از آن به عنوان مهم‌ترین رخداد فرهنگی سال نام می‌برند، باقی مانده است؛ نمایشگاهی که قرار است از 14 تا 24 اردیبهشت‌ماه در معرض دید و قضاوت مخاطبان خود قرار گیرد. نمایشگاه کتاب تا پیش از آنکه طی سال‌های اخیر در مصلای بزرگ امام خمینی(ره) برگزار شود، در محل دائمی نمایشگاه‌های بین‌المللی واقع در اتوبان چمران برپا می‌شد اما به‌رغم مشکلاتی که در حوزه ترافیک شهری و... بر سر راه محل دائمی نمایشگاه‌های بین‌المللی وجود داشت، از آنجا به مصلای تهران منتقل شد. حالا چند سالی می‌شود که نمایشگاهی که عنوان بین‌المللی را با خود به همراه دارد، در نقطه مرکزی تهران یعنی مصلا برگزار می‌شود و رفت و آمد بازدیدکنندگان را به مدد وجود مترو و دیگر وسایل نقلیه تا حدودی هموار کرده است، اگرچه هنوز هم صحبت‌ها بر سر ایجاد مکانی دائمی برای برگزاری نمایشگاه کتاب به قوت خود باقی است. در بیست و چهارمین دوره از نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران به طور کلی 2338 ناشر اعلام حضور کرده‌اند که از این میان، 1450 ناشر در عرصه بین‌الملل به عرضه کتاب‌های خود پرداخته‌اند. یکی از اتفاقاتی که می‌توان از آن در عرصه ناشران بین‌الملل نام برد، حضور اروگوئه و کوبا برای نخستین‌بار در نمایشگاه است. همچنین ناشرانی از کشورهایی چون آلمان، سوییس، اتریش، ترکیه، مصر، سوریه، لبنان، عراق، عمان، انگلیس، فرانسه، اسپانیا، ارمنستان، کشورهای آسیای میانه، هند، پاکستان، ژاپن، کره‌جنوبی، فیلیپین، مالزی، روسیه، اوکراین، آمریکا، کانادا، استرالیا و... برای حضور در نمایشگاه ثبت‌نام کرده‌اند. هرچند حذف رواق‌های شرقی و غربی مصلا مانند سال گذشته، برپایی برخی غرفه‌ها در زیر چادر واقع در حیاط مصلا، برپایی 200 نشست در سرای اهل قلم، موافقت وزارت ارشاد با خرید 5/4 میلیارد تومانی 2 وزارتخانه علوم و بهداشت از نمایشگاه کتاب، توزیع 250 هزار کاتالوگ کتاب‌های خارجی و این اواخر، ثبت‌نام 60 هزار دانشجو برای خرید یارانه‌ای کتاب از نمایشگاه از دیگر اتفاقات نمایشگاه بیست و چهارم قلمداد می‌شود. به بهانه فرارسیدن این دوره از نمایشگاه، با علی شجاعی‌صائین، مدیرعامل خانه کتاب و مدیر کمیته فعالیت‌های جنبی نمایشگاه به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
***
آقای صائین! بیست و چهارمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در حالی برگزار می‌شود که بی‌تردید از منظر کیفی و کمی دارای ویژگی‌های منحصر به خویش است. با توجه به اینکه شما مدیریت کمیته فعالیت‌های جنبی نمایشگاه را برعهده دارید این ویژگی‌ها را در چه نکاتی می‌بینید؟
نمایشگاه قطعا به لحاظ مراجعه‌کنندگان در ردیف یکی از پربیننده‌ترین نمایشگاه‌های کشور به شمار می‌رود. همچنین به لحاظ وسعت و فضایی که در مصلا در اختیار نمایشگاه کتاب گذاشته شده، می‌توان آن را با برخی از نمایشگاه‌های دنیا همردیف دانست. در عین حال این نمایشگاه از نظر حضور ناشران داخلی و خارجی و تعداد کتاب‌های به نمایش گذاشته شده رخدادی بزرگ و مهم تلقی می‌شود. البته همانطور که می‌دانیم، نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران همواره تلفیقی از نمایشگاه و فروشگاه بوده است، دلیلش هم این است که ویترین‌های فروش ما در طول سال از کیفیتی که باید برخوردار نیستند؛ اگرچه خوشبختانه در سال‌های گذشته، نمایشگاه کتاب از این نظر نیز رو به بهبود و ارتقا بوده است. در سفرهایی که برای حضور در نمایشگاه‌های کتاب پاریس یا فرانکفورت داشته‌ام به این نکته پی بردم که نمایشگاه کتاب تهران دارای ابعاد زیادی است و در نوع خود یکی از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی کشور به شمار می‌رود. اما در پاسخ به سوال شما باید بگویم، امسال به توسعه سرای اهل قلم پرداخته‌ایم. طوری که 6 سرا و 230 نشست طراحی شده و حضور تعداد گسترده‌ای از ناشران داخلی و خارجی گواه این ادعاست که نمایشگاه در این دوره نیز با کیفیت مطلوبی برگزار می‌شود.
امسال و سال گذشته رواق‌های شرقی و غربی مصلا از فضای نمایشگاه حذف شد. فکر می‌کنید فقدان این رواق‌ها چقدر می‌تواند در برپایی نمایشگاه کتاب نقش داشته باشد؟
البته همانطور که در سوال هم اشاره کردید، از سال گذشته این رواق‌ها در اختیار مصلا نبوده، اگرچه برای جبران این مساله، تدابیری اتخاذ شده است. به هر حال در صحبت‌هایی که ما با نمایندگان تشکل‌ها و صنوف نشر داشته‌ایم، مشاهده کردیم آنها نیز از بابت حذف این رواق‌ها رضایت داشتند و این مشکل تا حدود زیادی برطرف شده است. درست است که محیط مصلا اساسا برای نمایشگاه کتاب طراحی نشده ولی تاحدودی کمبود فضا را برطرف کرده‌ایم.
چقدر از غرفه‌ها قرار است به این ترتیب زیر چادرها برپا شود؟
تصور می‌کنم جز ناشران عمومی که در طبقه اول شبستان ساکن هستند و ناشران بین‌الملل، بقیه بخش‌ها بیرون از شبستان هستند.
از مدت‌ها پیش بحث دائمی شدن محل برگزاری نمایشگاه کتاب تهران همچنین احداث شهر آفتاب به این منظور بود که این مساله به انجام نرسید و همچنان نمایشگاه در مصلای تهران برگزار می‌شود. خود شما به عنوان یکی از مسؤولان اجرایی برگزاری نمایشگاه فکر می‌کنید مصلا با وجود داشتن تجربه چندین دوره برگزاری نمایشگاه، مکان مناسبی برای این رویداد فرهنگی است؟
البته نمی‌توانم به طور مشخص درباره پروژه شهر آفتاب و دلایل عدم احداث این مکان برای نمایشگاه کتاب اظهار‌نظر کنم و این مساله در حوزه کاری من نیست اما این را بگویم که در حال حاضر محیطی مانند مصلا در مقایسه با دیگر فضاهای موجود، بهترین مکان برای برگزاری نمایشگاه به شمار می‌رود. همانطور که گفتم ما از نظر امکانات اجرایی نمایشگاه دچار کمبودهایی بوده‌ایم که در این زمینه باید سیاستگذاران فرهنگی و کشوری اقدام کنند اما تا رسیدن به آن زمان و مرتفع شدن مشکلاتی از این دست، مصلا بهترین مکان برای برپایی نمایشگاه است، چون مصلا دارای وسعت فضای مطلوبی است. در عین حال، مراجعان به نمایشگاه دسترسی خوبی به مصلا برای بازدید از نمایشگاه دارند. مکانی که به عنوان محل دائمی نمایشگاه مدنظر ماست، جایی با مشخصات مصلاست که بتواند 5 میلیون بازدیدکننده را پذیرا باشد و 450 هزار کتاب را در خود جای دهد. به هرحال فکر می‌کنم امروز انتخاب مصلا یکی از بهترین انتخاب‌های ما بوده است.
برآیند شما درباره کتاب‌های عرضه شده در نمایشگاه امسال از بعد کیفی چیست؟
امسال 2338 ناشر داخلی در نمایشگاه شرکت کرده‌اند که با ناشران خارجی تعداد آنها به 3 هزار نفر می‌رسد و همین‌طور شاهد عرضه 450 هزار کتاب در بخش‌های داخلی و بین‌المللی هستیم. در بخش بین‌الملل و یارانه ارزی، فقط کتاب‌هایی می‌توانند در نمایشگاه امسال عرضه شوند که در 3 سال اخیر منتشر شده باشند. بنابراین، قطعا از این منظر می‌توانیم شاهد بهترین نمایشگاه بین‌المللی باشیم. ما در بخش کتاب‌های بین‌الملل علاوه بر بررسی‌های فراوان به نیازسنجی و مکاتبات فراوان نیز پرداخته‌ایم. می‌خواهم بگویم کتاب‌هایی که در این بخش عرضه می‌شوند، نو هستند. در بخش داخلی نیز فقط کتاب‌هایی می‌توانند امکان حضور داشته باشند که طی 5 سال اخیر منتشر شده‌اند و همانطور که می‌دانید، ناشرانی واجد شرایط حضور در نمایشگاه بیست و چهارم هستند که در سال گذشته موفق به انتشار 30 کتاب شده باشند.
ظاهرا قرار است امسال در بخش سرای اهل قلم اصلی‌ترین معضلات حوزه نشر مورد بررسی و آسیب‌شناسی قرار گیرد. آیا بحث کپی‌رایت و نپیوستن ما بعد از سال‌ها به کنوانسیون ژنو برخلاف دیگر کشورها در ردیف این مباحث مورد بررسی قرار می‌گیرد؟
بله، سعی کرده‌ایم درباره تمام مباحثی که به حوزه نشر مربوط می‌شود در سرای اهل قلم نشست‌هایی برگزار کنیم. به طور کلی امسال یکسری بحث‌های تخصصی در این سرا برپا می‌شود. همچنین در بخش سرای اهل قلم عمومی کوشیده‌ایم به طرح مسائل عمومی‌تر در حوزه نشر بپردازیم. در سالن‌های جدید نیز با همکاری شورای انقلاب فرهنگی به برگزاری کرسی‌های آزاداندیشی خواهیم پرداخت.
سهم خانه کتاب در برگزاری بیست و چهارمین نمایشگاه کتاب چقدر است؟
خانه کتاب مانند سال‌های گذشته عهده‌دار بخش‌های جنبی است. ما تلاش می‌کنیم غرفه‌های اختصاصی بویژه در بخش شابک داشته باشیم و مشکلاتی که در این زمینه وجود داشته را برطرف کنیم و در این ارتباط، پاسخگوی سوالات مراجعان نیز در جهت استفاده صحیح از شابک باشیم. به طور کلی در نشست‌هایی که در این دوره از نمایشگاه برگزار می‌شود به مشکلات صنوف نشر از ناشران تا مسائلی که در حوزه صحافی، چاپ، سخت‌افزار، نرم‌افزار و... وجود دارد، می‌پردازیم که فکر می‌کنم اطلاعات خوبی را به بازدیدکنندگان می‌دهد. در کنار اینها، نرم‌افزار کتیبه را هم راه‌اندازی کرده‌ایم که در معرض دید مخاطبان قرار گیرد.
شما در طول گفت‌وگو به نمایشگاه‌های کتاب فرانکفورت یا پاریس اشاره کردید. این نمایشگاه‌ها صرفنظر از ابعاد بین‌المللی که دارند و توجه ناشران و مولفان زیادی را به خود جلب می‌کنند بی‌تردید پیشروتر از ما بوده‌اند و از خیلی نقطه‌نظرها عملکردهای مطلوبی در جهت برگزاری نمایشگاهی مانند نمایشگاه کتاب داشته‌اند. سوال اینجاست که چگونه می‌توانیم تا حدودی به استانداردهای جهانی برای برگزاری چنین نمایشگاه‌هایی نزدیک شویم؟
ببینید، ما به لحاظ فیزیکی در درجه نخست باید گامی برای یافتن مکانی مناسب برداریم و به یک مکان دائمی دست پیدا کنیم اما مهم‌ترین چیز این است که هویت فروشگاهی و نمایشگاهی کتاب از یکدیگر تفکیک شود.
یعنی می‌گویید نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران باید صرفا جنبه نمایشگاهی داشته باشد تا فروشگاهی؟
بله، البته ممکن است در این ارتباط مخالف و موافق هم وجود داشته باشد. در عین حال معتقدم باید به تقویت سیستم توزیع در حوزه نشر بپردازیم که انجام این کار با سازوکارهای منحصر به خود توام است. این سازوکارها نیز تا حدود زیادی تابع سازوکار بازار است. در ضمن، توسعه نمایشگاه‌های استانی، شهری و تخصصی که در سال‌های اخیر شاهد برپایی آنها بوده‌ایم، می‌تواند در تقویت بحث برگزاری نمایشگاه کتاب ما را یاری کند. آن موقع است که نمایشگاه کتاب می‌تواند در ابعاد بین‌المللی به سمت هویت اصلی خود سوق پیدا کند. بنابراین نمایشگاه ما این قابلیت را دارد که از منظر داخلی و بین‌المللی در دنیا عرضه شود. به عنوان مثال ما در این زمینه می‌توانیم نمایشگاه‌های بین‌المللی کودک و نوجوان داشته باشیم.
افتتاح نمايشگاه بیست و چهارم با حضور رئيس‌جمهور
بیست و چهارمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران امروز با حضور دکتر محمود احمدی‌نژاد رئیس‌جمهوری اسلامی ایران، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاون امور فرهنگی وزارت ارشاد و رئیس نمایشگاه و جمعی از شخصیت‌های فرهنگی در محل مصلای بزرگ امام خمینی(ره) در ساعت 17 گشایش می‌یابد. در این دوره از نمایشگاه حدود 4 هزار ناشر ایرانی و خارجی بیش از 400 هزار عنوان کتاب را در فضایی به وسعت 120 هزار مترمربع عرضه می‌کنند. به گفته حمید قبادی، معاون اجرایی نمایشگاه، سالن‌های امسال دقیقا مشابه سال گذشته است و تنها 2 سالن شامل بخش ریالی خارجی و یک سالن هم در بخش ناشران دانشگاهی به فضای نمایشگاه اضافه شده است. همچنین پادگان لجستیکی نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران واقع در محدوده مصلا برای استفاده در بیست و چهارمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران تخلیه و به مسؤولان اجرایی این نمایشگاه واگذار شد. این مجموعه نظامی که در منطقه 7تهران و در خیابان شهید بهشتی حدفاصل خیابان‌های شهید علی‌اکبری و مفتح واقع شده برای مدت 10 روز به فضای نمایشگاه مصلای تهران واگذار شد و در اختیار مسؤولان اجرایی نمایشگاه قرار گرفت. نصب 3100 دستگاه کارتخوان توسط بانک صادرات از دیگر اخبار مربوط به نمایشگاه امسال است.900 دستگاه هم به صورت ذخيره وجود دارد كه اگر نياز شد به كارگيري مي‌شود. امسال همچنین 382 خبرنگار به پوشش اخبار نمایشگاه می‌پردازند. در کنار آن نیز تدارک 42 ایستگاه اطلاع‌رسانی در سالن‌ها و محوطه بیرونی با همراهی 200 نفر از راهنمایان از برنامه‌های امسال نمایشگاه برای تسهیل امور مراجعه‌کنندگان است. امسال برای نخستین‌بار فرهنگسرای کتاب به همت سازمان فرهنگی ـ هنری شهرداری تهران برپا می‌شود. در فرهنگسراي موقت كتاب، 5 غرفه با عنوان‌‌هاي «صفحه كودك و نوجوان»، «صفحه ما و شما»، «صفحه فاطميه»، «صفحه كتابخانه» و «صفحه قرآني» برپا خواهد شد. اين فرهنگسرا در ضلع شمالي مصلا از 14 تا 24 ارديبهشت در محل نمايشگاه كتاب واقع در مصلاي امام خميني(ره) تهران داير خواهد بود.