بحث «اکران عمومی فیلم‌های خارجی در سینماهای کشور» چند سالی است که با وجود برخی فراز و فرودها همچنان در میان موافقان و مخالفان جریان دارد. برخی حال و روز نه‌چندان مطلوب سینمای ایران در زمینه برقراری ارتباط با مخاطب را حاصل نبود رقیبی قدر از جنس تولیدات مطرح سینمای جهان دانسته‌اند و در مقابل برخی دیگر اکران این آثار را موجب محدود شدن فضای اکران و به تبع بحرانی‌تر شدن حال و روز سینمای ایران تحلیل می‌کنند. در این میان هم هر از گاهی وعده و وعیدها درباره اکران فیلم‌های خارجی بازار مباحثه را گرم‌تر می‌کند. تازه‌ترین اظهارنظر در این زمینه از آن علیرضا سجادپور است؛ مدیری که صریح است و غالبا هم اظهاراتش خبر از اتفاقی در راه دارد. پیش از بازخوانی وعده‌های اخیر مدیرکل اداره نظارت و ارزشیابی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مروری بر مواضع موافقان و مخالفان اکران فیلم‌های روز جهان خالی از لطف نیست.
یک رقابت مبارک
یکی از اصلی‌ترین طراحان و پیگیران تحقق اکران عمومی فیلم‌های روز سینمای جهان در ایران امیرحسین علم‌الهدی است؛ اقتصاددان و سینماداری که اتفاقا در کنار این طرح پیشنهادات حاشیه‌ساز دیگری هم در زمینه اکران داشته است از طرح اکران «افطار تا سحر» برای ایام ماه رمضان گرفته تا پخش زنده مسابقات فوتبال در سینماها. علم‌الهدی که مدتی عهده‌دار مدیریت پردیس سینمایی ملت بود این روزها بر کرسی مدیریت پردیس‌های سینمایی پایتخت تکیه زده و معتقد است: «اكران 25 درصدي فيلم‌هاي خارجي، فروش فيلم ايراني را بالا مي‌برد». علم‌الهدی برای اثبات این نظریه اینگونه استدلال کرده است: «سينماي ايران از سال 62 به بعد در عرصه توليد، توزيع و سينماداري به پايين‌ترين حد خود رسيد و مخاطبان با نيامدن به سينما، اعتراض خود را نشان دادند. حال اگر از 4 هزار فيلمي كه سالانه در جهان اكران مي‌شود 40- 30 فيلم خارجي در ايران اكران شود، بي‌شك استقبال از سينما بالا خواهد رفت». این کارشناس اقتصادی در برابر برخی منتقدان این طرح هم اینگونه موضع‌گیری می‌کند: «ابتدا بايد ديد تعريفتان از اكران فيلم خارجي چيست؟ اگر منظور اكران همزمان فيلم خارجي به موازات آن در جهان است بايد بگويم به طور مثال فيلمي مثل «آواتار» را نمي‌شود در سينماهاي ايران اكران كرد چرا كه ما باورهاي مذهبي- فرهنگي متفاوت داريم و البته نبايد فراموش كرد مساله سالن در كشور ما با دیگر كشورها فرق دارد. اما سينما آزمايشگاهي براي آزمون و خطا نيست. قبلا هر كسي قهر مي‌كرد، خواننده مي‌شد حالا هر كس قهر مي‌كند فيلمساز مي‌شود. چه لزومي دارد همه فيلم‌هاي ايراني اكران شوند؟» علم‌الهدي تاکید دارد: «از اواخر دهه 60 ما همين حدود سالن داشتيم، مخاطب سينما چه گناهي كرده كه بايد محل آزمون و خطای ما سينماگران باشد؟ چون ما در شرايط غيرطبيعي اكران بسر مي‌بريم آيا بايد مجلس ترحيم اين موجود 110 ساله را برگزار كنيم؟ بازهم تاكيد مي‌كنم كه تجربه ما در سال‌هاي قبل نشان مي‌دهد با اكران فيلم‌هاي خارجي فروش فيلم‌هاي ايراني نيز چند برابر شده است».
راه‌حل اشتباهی
در برابر این استدلال‌ها اما مخالفان اکران فیلم‌های روز سینمای جهان سویه دیگری را مدنظر قرار می‌دهند و آن ظرفیت اکران در سینمای ایران است. رئیس سابق کانون کارگردانان سینمای ایران از جمله این منتقدان است. علیرضا رئیسیان نمایش گسترده فیلم‌های خارجی را عامل نابودی هنر- صنعت سینما در ایران و تنها راه جذب مخاطب را گسترش سالن‌های باکیفیت می‌داند. رئیسیان می‌گوید: «بعضی از سینماداران 30سال است خواب اکران فیلم خارجی می‌بینند، منظور این سینماداران از اکران فیلم خارجی، نمایش فیلم‌های آمریکایی و هندی است و اکران این فیلم‌ها سینمای ایران را نابود می‌کند. این تجربه را کشورهای ترکیه، استرالیا، ژاپن و کره دهه 80 داشته‌اند و نمایش گسترده فیلم‌های خارجی زمینه نابودی صنعت سینما در این کشورها را به وجود آورد». کارگردان «چهل‌سالگی» معتقد است: «این سینماداران به دنبال هزینه کمتر و سودآوری بیشتر هستند، اکران گسترده فیلم خارجی راه‌حلی اشتباه است و سینماگران باید نسبت به آن هوشیار باشند، فیلم‌های ایرانی قابلیت‌های هنری بالایی دارند و اگر از آنها حمایت شود رونق به سینماها برمی‌گردد». جمال شورجه، کارگردان و از اعضای اولیه شورایعالی سینما (که چند روزی است از این سمت استعفا کرده‌است) هم در این زمینه با رئیسیان هم‌نظر است. او معتقد است: «حجم زیاد تولید فیلم در سینما و در نقطه مقابل امکانات محدود نمایش در این صنعت تعادل اقتصادی سینما را برهم زده‌است». و بر این اساس می‌گوید: «سینمای کشور به علت ظهور قارچ‌گونه کمبودها و مشکلات در بستر اکران در بعد درآمدزایی از قالبی فرسوده برخوردار است. در دریای متلاطم اکران در سینماهای کشور، ورود فیلم‌های خارجی به صحنه اکران منجر به رکود اقتصادی این صنعت در آینده نزدیک خواهد شد». وی تاکید می‌کند: «رکود اقتصادی سینما با اکران محصولات خارجی در کنار تولیدات سینمایی داخلی موجب توقف صنعت سینمای ایران در ابتدای مسیر دستیابی به استانداردهای بین‌المللی می‌شود».
دیدگاه سوم؛ بی‌تأثیر است!
در میان این 2 دیدگاه که یکی الزاما اکران آثار خارجی را موجب رونق سینماها می‌داند و دیگری آن را عامل رکود اقتصادی، برخی معتقدند این پدیده تاثیری در فروش سینماهای ایران ندارد. جهانگیر کوثری در این زمینه معتقد است اکران گسترده فیلم‌های خارجی نمی‌تواند تاثیری بر فروش فیلم‌های ایرانی و رونق سالن‌های سینما داشته باشد. این تهیه‌کننده درباره اکران فیلم‌های خارجی برای جذب مخاطبان به سینماها می‌گوید: «من مخالف اکران فیلم‌های خارجی در سینماهای کشور نیستم اما معتقدم اکران این فیلم‌ها نمی‌تواند مخاطبان را به سینماهای کشور بازگرداند». تهیه‌کننده «خون‌بازی» تصریح می‌کند «اکران فیلم‌های خارجی هیچ تاثیری در فروش فیلم‌های ایرانی ندارد و به‌عنوان استدلال می‌افزاید: «در جهان هر فیلمی برای جذب مخاطب از فاکتورهای مختلفی بهره می‌برد که موجب فروش آن فیلم می‌شود اما در ایران برای اکران فیلم‌های خارجی کامل پخش نمی‌شوند. سانسور و دوبله‌های نامناسب این فیلم‌ها نمی‌تواند موجب جذب مخاطب به سینماها شود. مخاطب امروزی حاضر نیست فیلم‌ها را بریده بریده و کوتاه شده ببیند، در صورتی که می‌تواند CD و DVD اصل این فیلم‌ها را در بازار با هزینه‌ای کمتر به دست آورد». تهیه‌کننده «عصر جمعه» معتقد است: «به نظر من هیچ مانعی برای اکران گسترده فیلم‌های خارجی در ایران وجود ندارد و به دلیل حذف همین فاکتورهای جذابی که در هر فیلم مهم است و کشور ما به دلیل بعضی از ممیزی‌ها قادر به نشان دادن آنها نیست این فیلم‌ها نمی‌توانند به رقابت با تولیدات ایرانی بپردازند».
در انتظار یک تصمیم
با وجود این تبادل نظرات در فضای رسانه‌ای اما در سطح تصمیم‌گیری داستان مسیر متفاوتی طی می‌کند. در آغاز به کار دولت نهم، در مهر 84 شورایعالی انقلاب فرهنگی، سیاست‌های عرضه و نمایش فیلم‌های سینمایی و مواد سمعی و بصری خارجی را به تصویب رساند که بر اساس آن سیاست «توزیع و نمایش فیلم‌هایی که به تبلیغ مکاتبی همچون سکولاریسم، لیبرالیسم، نهیلیسم یا فمینیسم می‌پردازند و فرهنگ‌های اصیل جوامع شرقی (دینی) را تخریب و تحقیر می‌کنند، فیلم‌هایی که به تلویح یا تصریح، حاکمیت دین در زندگی دنیوی را نفی کرده و نظام‌های غیردینی را برتر از نظام‌های دینی معرفی می‌کنند» ممنوع اعلام شد. این مصوبه دارای حک و اصلاح‌هایی شد اما هر چه بود شرایط و اوضاع به سمتی رفت که اکران فیلم‌های خارجی تقریبا به فراموشی سپرده شد. حال و پس از 6 سال برای بررسی راهکارهای قانونی نمایش فیلم خارجی در سینماها، بیش از هر چیز می‌توان به ماده 51 آیین‌نامه اکران سال 90 رجوع کرد. بر اساس آنچه در این ماده آمده‌است جز فصل تابستان، سینماهای آزاد می‌توانند در هر فصل یک فیلم خارجی اکران اول را به صورت تمام‌وقت و حداکثر به مدت 2 هفته به نمایش بگذارند. هرچند هنوز هیچ اقدامی در راستای اجرای این قانون صورت نگرفته ولی همین آیین‌نامه می‌تواند کورسوی امیدی برای اکران آثار خارجی در سال جدید باشد، البته اگر سینماداران به اجرای این ماده قانونی علاقه داشته باشند. علیرضا سجادپور اخیرا در این باره گفته‌است: «درباره بحث مربوط به اکران آثار مطرح سینمای جهان هیچ مشکلی وجود ندارد اما ترجیح می‌دهیم این آثار به صورت محدود و سهمیه‌‌بندی شده اکران شوند یعنی باید تعدادی از آثار مطرح سینمای جهان را در چند سالن سینمای شهر اکران کرده و با توجه به استقبال مخاطبان نسبت به آنها بر سئانس‌های نمایش بیفزاییم». وی با اشاره به بحث کپی‌رایت این آثار تاکید کرد: «بسیاری از این سخن گفته‌اند که سازمان سینمایی فارابی توانایی خرید رایت آثار برتر روز را به دلیل هزینه‌های زیاد برآمده از آن ندارد اما من بشدت این مساله را تکذیب می‌کنم و این قول را به مخاطبان می‌دهم که بنیاد فارابی توانایی خرید رایت اینگونه آثار را دارد و بدین لحاظ هیچ مشکل مالی وجود ندارد». سجادپور درباره تاخیر چند ماهه در اجرای این طرح گفت: «اینکه در ماه‌های ابتدایی سال فیلم خارجی اکران نکرده‌ایم فقط و فقط به این مساله بازمی‌گردد که دوست داشتیم میدان بیشتری در اختیار آثار ایرانی قرار دهیم تا فیلمسازان توانمند داخلی بتوانند مخاطبان بیشتری را به سینماها کشانده و به لحاظ مالی، ضرر نکنند». مدیرکل اداره نظارت و ارزشیابی ارشاد در پایان بار دیگر تصریح کرد: «اگر اتفاق غیرمنتظره‌ای رخ ندهد به احتمال زیاد برنامه‌ای فراگیر برای اکران خارجی تنظیم و تا پایان سال این برنامه را اجرا خواهیم کرد».