نام «پاراچنار» در سرزمين پاكستان با كشتار و قتل‌عام عجين است؛ منطقه‌اي شيعه‌نشين در عمق سرحدات پاكستان كه مورد بي‌رحمانه‌ترين يورش متعصب‌ترين شاخه‌هاي وهابي‌ها و سلفي‌ها واقع شده است. با اين همه از آنجا که جهان اسلام و جمهوری اسلامی ایران، چند ماهی است درگیر تحولات خاورمیانه و شمال آفریقاست و همچنين رسانه هاي غربي در حال اكران فيلم موضوع كشته شدن اسامه بن لادن و فريب افكار عمومي هستند، اطلاعات از منطقه مظلوم «پاراچنار» و توجهات نسبت به آن، بسيار اندك است. آگاهي ما از اين منطقه در همين اندازه است كه شيعيان منطقه پاراچنار پاكستان در چند مرحله مورد تعرض فرقه‌گرايان قرار گرفتند و نزديك به نيم‌ميليون نفر از مردم پاراچنار به‌خاطر مسدود بودن جاده پیشاور- پاراچنار، از كمبود مواد غذايي و نبود امكانات بهداشتي و درماني در رنج و عذاب زندگي مي‌كنند و ده‌ها كودك بر اثر اين فاجعه جان خود را از دست داده‌اند، يا آنكه رهبران شيعه پاكستان بارها از دولت «آصف علی زرداری» درخواست كرده‌اند فورا عمليات خود را براي كمك‌رساني به مردم پاراچنار آغاز كند اما مقام‌هاي دولت، اعتنايي به خواست آنها نكرده‌اند اما واقعيت اين است كه پاراچنار در 4-3 سال اخیر، هدف يك تسويه بي‌سابقه قومي و تاريخي بوده كه دلايل آن را در اين مجال مختصر بازگو مي‌كنيم.
قطعه‌اي ممتاز در سرحدات پاكستان
شهر «پاراچنار» مرکز منطقه «کُرَّم ایجنسی» است و در 180 کیلومتری جنوب‌غربی پیشاور واقع است. كرم ايجنسي، به دليل حوادث خونيني كه چند سال است از سوی طالبان و تندروهای وهابی و سلفی در آن جریان دارد، شهرت يافته است. نام اين منطقه از رود کُرَّم گرفته شده كه در جنوب آن جریان دارد. مناطق قبايلي که در پاکستان ايجنسي (Agency) گفته مي‌شوند، شامل کرم، اورک زيي، باجدودر، مهمند، خيبر، قلعه کندي و وزيرستانند. پاراچنار كه حدود يك میلیون نفر جمعيت دارد، در مركزيت چنين منطقه‌اي از ایالت سرحد واقع است.
وجه تسمیه خود پاراچنار از درختان کهنسال چنار گرفته شده و از قرن‌هاي گذشته سکونت قبیله «پارا» در پیرامون چنار‌های بسیار بزرگ و کهن، هويت و شناسنامه اين ناحيه را شكل داده است. اين شهر نيز همانند بسياري از اماكن تاريخي پاكستان، بخشي از تاريخ خويش را در عصر استعمار انگليس در شبه‌قاره سپري كرده است.چنانكه از توصيف جغرافياي منطقه پيداست، پاراچنار به لحاظ اجتماعي بافت قبيله‌اي دارد و از جمله مناطق پاكستان است كه چندين قوم و طايفه نژادي و مذهبي در آن سكونت دارد. عشایر ادی زئی، دویل زئی، غندی خیل، مستوخیل، حمزه خیل، منگل، مثبل، درزدران منتوان، وزئی، حاجی غلزئی، لیسانی و پارا در شهر و اطراف آن سکونت دارند و طبق برآوردها، نیمی از جمعیت شهر شیعه اثنی‌عشری و نیم دیگر سنی‌اند. برخلاف بسياري از قبايل اين منطقه كه به لحاظ اقتصادي و اجتماعي در محروميت و فقر بسر مي‌برند، پاراچنار حوزه‌اي ثروتمند به لحاظ منابع طبيعي است به نحوي كه در كل پاكستان محصولات كشاورزي و باغات پاراچنار زبانزد است از گندم، برنج، ذرت و زعفران گرفته تا خشکبار و محصولات باغی بويژه سیب آن در سراسر شبه‌قاره از زمان انگلیسی‌ها معروف است. به اعتقاد كارشناسان سياسي، يكي از دلايل طمع‌ورزي و تعدي طالبان و يزيديان به اين منطقه، همين شرايط ويژه اقتصادي آن است. از طرفي شيعيان پاراچنار از سطح زندگي و تحصيلات بالايي برخوردارند؛ به گونه‌اي كه این منطقه علمای بسیاری را در دامان خويش پرورانده است كه از اين زمره مي‌توان مولانا سیدپادشاه حسین، مولانا علی سرور سرحدی(قرن چهاردهم)، مولانا غلام قاسم خان کورایی(قرن چهاردهم)، مولانا عبدالحسین(متوفی 1365) و مولانا محمد عباس(متوفی 1364) را نام برد. جالب اينجاست كه همه اين مشاهير دوره‌اي از تحصیلات دینی خويش را در ایران و عراق گذرانده‌اند. رشد روزافزون شيعيان در اين منطقه از گذشته مورد حسادت اقوام متعصب ديگر بوده و در سال‌هاي اخير كه تفكر طالباني در امتداد پاراچنار قوت گرفته، تلاش زيادي كرده‌اند پروژه انزوای شیعه و برتري خویش بر شيعيان را با استفاده از ابزارهاي سياسي و نظامي پيش ببرند. در همين راستا از زمان قدرت‌يابي گروهک طالبان در سال 1997 در آن سوي مرز پاكستان، هواداران تفكر طالباني در سرحدات و پاراچنار درصدد برآمدند با فشار بر دولت، ورود شيعيان به ادارات دولتي را ممنوع کرده يا از دستيابي آنها به مناصب بالا جلوگيري کنند.
يك تقاطع استراتژيك
منطقه كرم اينجنسي و در كانون آن شهر پاراچنار، داراي يك موقعيت منحصر به فرد است. اتصال اين شهر به چندين نقطه مهم سياسي و جغرافيايي موجب شده همه نيروهاي سياسي و نظامي، اين شهر را به چشم يك تقاطع استراتژيك ببينند. كافي است به مختصات پاراچنار در نقشه‌هاي نظامي كه از سوي پنتاگون و ديگر مراكز تحقيقاتي منتشر شده نگاه كنيم، فاصله آن با مرزهاي افغانستان؛ مرزهايي كه در نگاه ناظران شاهرگ بحران‌هاي جهاني است، 20 کیلومتر است. پاراچنار تنها منطقه قبایلی پاکستان است که با 3 استان افغانستان مرز مشترک دارد. در اين ناحيه از سرحد، هم دره منگل و هم دره جاجي از پاراچنار تا گرديز و لوگر امتداد پيدا مي‌كنند. در شهر لوگر كه در منتها‌اليه دره جاجي قرار دارد، همه شيعه هستند و در شهر گرديز كه در مبدا ورودي دره منگل قرار دارد، شيعيان زيادي از سادات زندگي مي‌كنند. از طرف ديگر اين شهر به‌واسطه ناحيه‌اي به نام «کوهات» به 2 مركز استراتژيك پاكستان يعني «پیشاور» و «راولپندی» مرتبط می‌شود كه هر دو هم پايگاه قدرت سياسي و هم كارزار زورآزمايي نظامي بوده‌اند. عنصر قدرت ديگر پاراچنار بافت و تركيب قومي منطقه است. اين شهر در احاطه اقوام گوناگون پشتون در ایالت سرحد قرار دارد يعني نقطه‌اي كه به طور سنتي «پشتونستان» ناميده مي‌شود. همه پشتون‌ها از جنوب و شرق افغانستان تا شمال پاكستان آنجا را پايتخت تاريخي و ايدئولوژيك خويش مي‌پندارند. اكنون مي‌توان تصور كرد كه براي 500هزار شيعه پاراچنار، زيست فرهنگي و مذهبي در چنين منطقه‌اي كه شاهرگ قوم تسنن و پشتون است با چه موانعي همراه است. به دليل وجود تعصبات قومي و مذهبي، تسلط بر پاراچنار يكي از اهداف ثابت جريان‌هاي فرقه‌گرای بلند‌پرواز پشتون بوده است. پس از آنكه دامنه جنگ و تعقيب و گريز طالبان و القاعده از ناحيه پشتون‌نشين افغانستان به اين منطقه كشيده شد، نيروهاي طالبان و شبه‌نظاميان سلفي بيش از گذشته چشم طمع به امتيازات سرزميني آن دوختند. جاده‌ای استراتژيك، این شهر را به افغانستان مرتبط می‌سازد كه پس از گذر از دره پایه‌وار، از گردنه کُرَّم (در شمال غربی شهر) می‌گذرد. این جاده، براي قبايل محلي پاراچنار، يك شاهراه تجاري نيز هست زيرا از گذشته راه تجارت پشم و مركز پرورش كرم ابريشم بوده است. همچنین رشته‌کوه‌های شمال غربی و دره‌های سرسبز، آبشارها، چشمه‌ها و جنگل‌هایی با درختان صنوبر و چنار جريان تجارت در اين ناحيه را رونق دوچندان بخشيده بود.
فاجعه‌آفرينان
پس از سقوط حكومت طالبان در سال 2001 كه ضربه‌اي بزرگ بر موقعيت افراطيون پشتون در منطقه سرحدات بود، منطقه كرم ايجنسي و پاراچنار با هجوم خيل وسيعي از فراريان القاعده و طالبان روبه‌رو شد. جريان همزيستي شيعه و سني در اين منطقه هرچند قبل از اين هم شاهد تنش‌هايي بود اما با ورود طوايف بشدت افراطي طالبان و ميدانداري گروه موسوم به يزيدي‌هاي منطقه، اصطکاک‌ها، ابعادي بسیار وسيع مي‌گيرد، اعضای القاعده وارد این منطقه شده‌اند تا با بسيج وهابيون و تندروهاي قوم پشتون، مهارت ویژه تروریستی را علیه شیعیان به نمایش بگذارند.
شواهد گوناگون دلالت بر اين دارند كه نخستین رشته درگيري‌ها از سوي سپاه صحابه و انجمن فاروقیه پاراچنار و برخی قبایل جاه‌طلب متحد آنها شروع شد و لشکرهايي از مناطق اطراف همچنان وارد منطقه شده و به صورت گام به گام تعرض به مناطق شيعه‌نشين و جماعت پير و جوان شيعي را آغاز كردند. در یکی از مراحلی كه تسويه قومي پا مي‌گيرد، جريانی فرقه‌گرا به نام «سواد اعظم» اهل سنت و طيفي از یزیدیان محلی در شهرک «صده» شيعيان وارد عمل شدند. آنها در حركتي تروريستي شمار زيادي از شيعيان را قتل‌عام و گروهي ديگر را از منطقه «لالو کیت» در کراچی و صده در کرم ایجنسی اخراج مي‌كنند. در راس جريان‌هاي فرقه‌گرا و سازمان‌دهندگان پروژه تسويه مذهبي پاراچنار، گروه «عید نظر» قرار دارد كه به دليل عمق تعصب فرقه‌اي در ميان طايفه يزيدي‌ها، خود را «یزید نظر» مي‌نامد. اعضای فرقه یزید نظر فرماندهي بسياري از جنايت‌ها و آدمكشي‌ها عليه شيعيان را هدايت كرده و سابقه تاریکی برجا گذاشته‌اند اما نكته قابل تامل اين است كه اين سركوبگران پاراچنار، مورد پشتيباني اشغالگران آمریکایی منطقه، طيفي از نيروهاي امنيتي پاكستان و زير چتر اعراب ثروتمند وهابي عمل مي‌كنند.