بعد از اجلاس سران ناتو در لیسبون، پایتخت پرتغال در سال ۲۰۱۰ و شرکت فعال مدودف، رئیس‌جمهوری روسیه در این نشست مهم، تحلیلگران مسائل روسیه به این باور رسیدند که آمریکا به راه‌حل‌های جدیدی برای همکاری بین ناتو و روسیه دست یافته است اما در آستانه دیدار سران 2 کشور در فرانسه در حاشیه اجلاس کشورهای صنعتی غرب هنوز مشکلات اساسی بر مناسبات ناتو و روسیه حاکم است. طبق اظهارات دیمیتری راگوزین، نماینده دائمی روسیه در ناتو «یکی از مهم‌ترین موانع در مذاکرات بین دوطرف بحث پیشنهاد روسیه برای همکاری با ناتو در 2 چارچوب کلی است: اول در چارچوب خود ناتو، دوم در چارچوب اجلاس روسیه– ناتو. بحث‌های داخلی ناتو همیشه 2 قدم جلوترند و ما را همیشه در برابر عمل انجام شده قرار می‌دهند. این عمل را هیچگاه نمی‌توان بحث‌های برابر دانست. همانطور که دیپلمات‌ها ناتو می‌گویند در پیشنهاد روسیه شمار زیادی پارامتر وجود دارند که به هیچ عنوان برای ناتو مورد قبول نیستند.» در این باره یکی از نمایندگان اروپا در ناتو می‌گوید: ما در طرح‌های خود نمی‌توانیم به روسیه وضعی برابر با دیگر اعضای ناتو بدهیم. ما همه به وسیله 5 متن در توافقنامه واشنگتن به هم مرتبطیم و نمی‌توانیم امنیت خود را به دست یک بازیگر جدا بدهیم. در چارچوب سپرهای موشکی منطقه‌ای، روسیه پیشنهاد می‌کند مسؤولیت دفاع از منطقه شمال غربی یعنی آسمان لهستان، بالتیک و اسکاندیناوی را به وی بسپارند اما لیتوانی، لتونی، استونی، لهستان و رومانی مخالف این ایده‌اند. در برابر این دیدگاه دیمیتری راگوزین می‌گوید: اگر ما می‌گوییم این سیستم برای دفاع از تهدیدات ناشی از جنوب [مهم‌تر از همه از ایران] ساخته می‌شود، بنابراین چه فرقی می‌کند که از بخش شمالی، چه کشوری دفاع کند؟ از آن سمت هیچ تهدیدی وجود ندارد بنابراین مسؤولیت این قسمت را به روسیه سپردن منطقی است. در داخل روسیه هم نگاه‌های تندتری مطرح است از جمله یکی از مقامات وزارت دفاع روسیه می‌گوید: نیروهای مسلح ما کاملا مطمئن هستند که سپرهای موشکی آمریکایی مستقر در این منطقه نه‌تنها می‌توانند موشک‌های راهبردی ما را که از خاک روسیه به سمت شمال غرب اروپا پرتاب شوند، بزنند بلکه آنها حتما امکان این را به دست خواهند آورد تا بتوانند حمله هسته‌ای به اهداف زمینی در روسیه بکنند. هنوز هیچ توضیح منطقی برای چنین نگرانی از طرف نظامیان روسیه به طور عام اعلام نشده اما مشهور است که نسبت به نظرات ستاد نیروهای مسلح درباره مسائل راهبردی، کرملین بسیار جدی است. شاید در واکنش به این نگرانی‌ها بود که در پایان ژانویه 2011 مدودف گفت: اگر ناتو از ایده ساخت سیستم‌های دفاع ضدموشکی مشترک امتناع ورزد، روسیه مجموعه‌های موشکی هسته‌ای خود را در مرزهای غربی این کشور مستقر می‌کند.نماینده اروپا در ناتو در واکنش به اظهارات مدودف گفت: این اظهارات هیچ تاثیری بر اعضای ناتو ندارد. ما کاملا خوب می‌دانیم سخنان شدیداللحن مدودف برای مخاطبان داخلی است. در چارچوب شورای ناتو– روسیه جنگ سرد وجود ندارد. در ناتو عقیده دارند آنها می‌توانند بدون روسیه سامانه‌های دفاع ضدموشکی را بسازند اما چرا ما با مسکو در این‌باره مذاکره می‌کنیم، چون این تمایل اوباماست تا از سرگیری روابط را با روسیه حفظ کند. ما خیلی عالی بدون روس‌ها از پس این کارها برمی‌آییم اما مجبوریم مدام به آنها نیز نگاهی بیندازیم. در این شرایط مسکو مثل اینکه فکر می‌کند مذاکرات مستقیم با مسکو می‌تواند سریع‌‌تر ناتو را در لزوم پذیرش پروژه روسیه متقاعد کند. به گفته یکی از مقامات وزارت خارجه روسیه، در جریان دیدار 2 روزه جو بایدن، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا از مسکو (نهم و دهم مارس 2011)، دوطرف به طور مفصل تمام مسائل مربوط به طرح روسی سامانه‌های موشکی اروپایی را مورد بحث و بررسی قرار دادند. این مذاکرات در سطح روسای جمهوری 2 کشور در ماه مه2011 در فرانسه ادامه خواهد داشت.
توسعه ناتو به سمت گرجستان و اوکراین
جنگ مرداد سال 1387میان روسيه با گرجستان و به رسميت شناختن آبخازيا و اوستياي جنوبي از سوی مسكو، با محكوميت باراك اوباما- كه در آن هنگام درگير مبارزات انتخاباتی بود- مواجه شد. اگرچه در پشت پرده این جنگ مساله پيوستن گرجستان و اوكراين به ناتو و گسترش اين اتحاديه نظامی به شرق نهفته بود اما روابط آمريكا با دولت‌های كی‌يف و تفليس و نقش آمریکا در به راه انداختن انقلاب‌های مخملی و رنگی در این کشورها، پيچيده‌ترين بخش مناسبات آمریکا و روسیه در ماه‌ها یا حتی سال‌های آتی به‌شمار می‌رود. دوطرف توافق کردند این موضوع‌ها در مباحث کارشناسی دنبال شود اما هیچ امیدی به حل سریع آنها ندارند. آغاز گفت‌وگوهای شورای ناتو- روسیه در سطح وزیر یکی از گام‌های مثبتی است که در چند ماه گذشته برداشته شد. کار این شورا پس از جنگ گرجستان متوقف شده بود. با این حال، این موضوع به معنی به رسمیت شناختن استقلال آبخازستان و اوستیای جنوبی از سوی آمریکا و ناتو نیست. از سوی دیگر، اوباما همچون جورج بوش موضوع عضویت جمهوری‌های سابق اتحاد جماهیر شوروی، اوکراین و گرجستان، در پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) را پیگیری نمی‌کند چرا که در اوکراین دولتی روس‌گرا به قدرت رسیده که دیگر از عضویت اوکراین در ناتو حمایت نمی‌کند.
به نظر می‌رسد عضویت روسیه در ناتو و همکاری این 2 دشمن پیشین فعلا دست‌نیافتنی است اما روسیه منتظر است ببیند وعده‌های آمریکا درباره سرمایه‌گذاری در روسیه و صدور تکنولوژی جدید به این کشور تا چه حد به اجرا درمی‌آید. در طرف مقابل ناتو نیز برای اینکه روسیه را به عنوان یک عضو بپذیرد، شرایط خود را دارد. آنها انتظار دارند روسیه هم مانند دیگر اعضای ناتو، رهبری آمریکا را بپذیرد اما برای نظامیان روسیه کار کردن زیر فرمان و رهبری آمریکا تقریبا غیرممکن به نظر می‌رسد به همین دلیل است که باید گفت آینده همکاری‌های ناتو و روسیه زیر سوال قرار دارد .
* كارشناس مسائل خاورميانه