کافی است این واژه را برای هر ایرانی هجی کنی؛ خرمشهر! بعضی‌ها از شنیدن نام این واژه اشک به چشمشان می‌آید. بعضی‌ها می‌توانند ساعت‌ها درباره آن با تو حرف بزنند و از خاطراتشان بگویند. برخی هم از فرط هیجان، دقایقی را به سکوت می‌گذرانند و هیچ نمی‌گویند. در این میان، کتاب‌ها همیشه بهترین راوی هستند؛ کتاب‌هایی که از زوایای گوناگون، وقایعی که در این شهر گذشت را شرح داده‌اند.
29 سال از آزادسازی خرمشهر گذشت.
حماسه برای حماسه
خرمشهر به‌زعم منتقدان ادبی در زمره نخسین شهرهایی در زمان جنگ به شمار می‌رفت که در معرض حمله دشمن قرار گرفت و شاید از همین رو باشد که برخی از خرمشهر به عنوان آغازگر تاریخ جنگ نام می‌برند. حماسه بی‌بدیل و تکرارنشدنی خرمشهر با خون رزمندگانی بر در و دیوار این شهر حک شده که آن روزها بی‌هیچ توقع و چشمداشتی، جان خود را بر کف گرفته و عاشقانه و به واسطه آرمان‌هایی که در سر داشتند به میدان رفتند تا شهری که به اسارت دشمن درآمده بود را آزاد کنند. اگرچه در آن زمان دیگر «ممد» نبود که ببیند شهر آزاد گشته. از آنجایی که دفاع مقدس و اساسا جنگ 8 ساله ایران و عراق توانست دستمایه خلق آثار متعددی در ژانرهای سینمایی، ادبی، نمایشی و حتی هنری شود، نویسندگان با الگو قرار دادن ابعاد مختلف جنگ به نگارش آثار بسیاری پرداختند. خرمشهر نیز از ابتدای درگیری تا زمان آزادسازی یکی از این منابع الهام برای اهالی قلم به شمار می‌رفته است اما همیشه این سوال وجود داشته که صرفنظر از آثاری که در زمینه 8سال دفاع مقدس پدید آمدند، تاریخ نگارش نخستین کتاب درباره خرمشهر به چه وقت بازمی‌گردد؟!
یادواره 2مجاهد شهید
بر اساس آمارهای به دست آمده، از زمان شروع جنگ تحمیلی تا به امروز چیزی حدود 1677 و بلکه بیشتر، کتاب در این حوزه منتشر شده است اما از این بین فقط نزدیک به 400 کتاب به طور مشخص به مقوله خرمشهر اشاره کرده‌اند. آن‌طور که از کارنامه ادبیات دفاع مقدس برمی‌آید، «یادواره 2 مجاهد شهید در جنگ تحمیلی» نخستین کتاب درباره خرمشهر به شمار می‌رود. این کتاب به طور کلی روایتگر پیکار 2 برادر به نام‌های «احمد و مجید سلیمانی» بوده است؛ برادرانی که در سرپل‌ذهاب در طول جنگ، مشغول خدمت بودند و سپس به جبهه خرمشهر اعزام و در پی آن بر اثر انفجار مین به شهادت می‌رسند. این کتاب نخستین‌بار در سال 1359 منتشر شد.
از آزمون و خطا تا درخشش
بعد از انتشار این کتاب، تفکری در بین نویسندگان قوت گرفت که قالب ادبیات داستانی می‌تواند یکی از گویاترین قالب‌هایی باشد که به تبیین پیام جنگ به مخاطبان کمک کند. بنابراین نویسندگان دست به کار شدند؛ آنهایی که در جبهه‌ها حضور داشتند، تصاویر را از نزدیک و مو به مو روی کاغذ ثبت می‌کردند و آنهایی که دورتر بودند و تنها دستی بر آتش داشتند، می‌کوشیدند آنچه در خرمشهر می‌گذرد را در فضایی داستانی روایت کنند. اینگونه شد که از رهگذر ورود چنین نویسندگانی به عرصه دفاع مقدس، خاصه خرمشهر، مقاومت‌ها، آوارگی‌ها، رنج‌ها و دوری‌ها، درگیری‌ها و رشادت‌ها به مدد قلم بر سینه کاغذ نشستند و امروز هریک در قالب داستان یا خاطره، بیانگر روزهایی هستند که شاید گوشه‌ای از جلوه‌های این مقاومت را به نمایش نسل‌های امروز گذاشته است. با این حال، مضامینی که نویسندگان به فراخور ذوق و سلیقه شخصی‌شان از فتح خرمشهر وام گرفتند، مانند زاویه دیدشان متفاوت از یکدیگر بوده است. کتاب‌هایی که در کارنامه ادبیات داستانی دفاع مقدس به چشم می‌خورد، گواه این اختلاف سلیقه و دیدگاه نسبت به مقوله جنگ است. اگرچه در سال‌های آغازین درگیری میان ایران و عراق در خرمشهر اگر مطلبی درباره جنگ نوشته می‌شد، بیشتر حالت گزارش‌گونه داشت و کمتر از صنایع ادبی بهره می‌جست اما رفته رفته و با پایان گرفتن جنگ، نگاه‌ها به این وادی تغییر کرد. کم‌کم وادی ادبیات دفاع مقدس که به طور جدی از اواسط دهه 60 آغاز شد، مبدل به میدانی از آزمون و خطاها شد. نویسندگان از خاطره‌نویسی تا انواع ژانرهای داستانی را مورد این آزمون و خطاها قرار دادند و از رهگذر آن صرفنظر از کسب تجارب تازه در فرم و محتوا به موارد تازه‌تری نیز دست یافتند. به تدریج نویسندگانی چون قاضي ربيحاوي با مجموعه داستان «خاطرات یک سرباز»، قاسمعلی فراست با اثر «خانه جدید» و «نخل‌های بی‌سر»، غلامرضا عيدان با کتاب «شبي تا صبح»، هادي خرمالي در مجموعه داستان «عشق را بيرون مي‌كنند»، مریم جمشیدی با «باد و باران»، حسينعلي جعفري در مجموعه «ماه تمام بود»، راضيه تجار با مجموعه «جايي كه آسمانش آينه‌‌كاري است»، فيروز زنوزي‌‌جلالي با مجموعه‌هاي «روزي كه خورشيد سوخت» و «حضور»، احمد شاكري با مجموعه «سرزمين پدري»، بيژن نجدي در مجموعه «داستان‌هاي ناتمام» و... بر سینه سپید ادبیات دفاع مقدس قلم‌ها زدند و قدم‌ها برداشتند.
چرخش زاویه دید
اما قصه به همین‌جا ختم نشد. بعد از اتمام جنگ در سال 1368، تبعات 8 سال دفاع مقدس خودش را به تدریج نشان داد؛ تبعاتی که شاید مهاجرت را یکی از آنها قلمداد کرد. به این ترتیب نویسندگان با چرخاندن دوربین‌ها و تغییر زاویه دید، به شکل و نوع دیگری از جنگ نوشتند. «آخرین نگاه از پل خرمشهر» به قلم ناصر موذن و «روزهای مقاومت در خرمشهر» نوشته پرویز مسجدی در ردیف این کتاب‌ها به شمار می‌روند. اگرچه برخی بر این باورند دامنه تاثیرگذاری کتاب‌هایی که در سال‌های اولیه پیروزی خرمشهر نوشته شد در مقایسه با آثار امروز کمرنگ است اما همین اندازه توانست به تداوم نوشتن از جنگ منجر شود. در سال‌های60 آنچه بیشتر درباره خرمشهر نوشته شد، گزارش‌وار و عکس‌گونه بود و از جنبه‌های داستانی در اثر خبر چندانی نبود. کم پیدا می‌شدند کتاب‌هایی که در فضای داستان ترسیم شده باشند اما در سال‌های میانی بین سال‌های 1364 تا 1367 این روند شتاب بیشتری گرفت بویژه کتاب‌های عکس از عکاسان مطرحی چون زنده‌یاد بهمن جلالی، سعید صادقی و زنده‌یاد کورش ابوطالب امام. این عکاسان با حضور یافتن در جبهه‌های جنگ بویژه عملیات خرمشهر توانستند تصاویر به یاد ماندنی از لحظات درگیری در خرمشهر تا زمان پیروزی و فتح این شهر برای نسل‌های آینده به یادگار بگذارند.
جای پای روایت
در فاصله سال‌های 60 تا روزهای پایانی دهه 70، باز هم کتاب‌هایی با موضوع خرمشهر وارد چرخه انتشار شدند. این بار کتاب‌ها با دیدگاه‌های تازه نویسندگان توانستند رنگ و بویی داستانی‌تر و روایی‌تر به خود گیرند و نزد مخاطب جایگاهی تازه یابند. به این ترتیب «دختری تنها از خرمشهر با کوله‌باری سنگین» نوشته منیژه انتخابی، «روزهای خرمشهر» نوشته مرتضی سرهنگی، «سقوط خرمشهر» به قلم محمود جوانبخت، «شانه‌های خاک» با درونمایه زندگی شهید حسین فهمیده نوشته محمد عزیزی، «مهاجر کوچک» رضا رهگذر، «آب و مهتاب» جعفر ابراهیمی، «دارا انار دارد» به کوشش حسین حداد، «از خرمشهر بگو» رضا بنده‌خدا و... وارد این عرصه شدند. غلیان احساسات و عواطف انسانی نویسندگانی که چه در طول جنگ در خرمشهر حضور داشتند و چه کسانی که خارج از این گود بودند، بعدها به‌عنوان پایبندی و یک تعهد شخصی نه‌تنها در عرصه ادبیات داستانی که در وادی شعر نیز دخیل بوده و هست. خرمشهر توانست منبع الهامی در این زمینه باشد. جلوه‌های مقاومت شهر و مظلومیت جمع زیادی از غیرنظامیان این منطقه که دست خالی مقابل چپاول دشمن قد علم کردند و تا آخرین لحظه از خاک خرمشهر دفاع کردند نیز توانست نمود پررنگی در آثار مولفان داشته باشد.
تلفیق زمینه‌های اجتماعی و روانشناختی
روند نگارش از جنگ تا جایی ادامه یافت که در اوایل دهه 80 آثار درخشانی خلق شدند. از این میان می‌توان به درخشان‌ترین کارها یعنی «داستان‌های شهر جنگی»، «پل معلق»، «هلال پنهان»، «شطرنج با ماشین قیامت»، «خبرنگار جنگی»، «شب ایوب»، «گوساله سرگردان»، «هفت روز آخر»، «شبی که جرواسک نخواند»، «حیاط خلوت»، «عقرب روی پله‌های راه‌آهن اندیمشک» و... یاد کرد. این کتاب‌ها توانستند در برهه‌های مختلف زمانی جریان‌ساز شوند و نظر منتقدان مخالف و موافق را به سمت خود جلب کنند. هرچند همه این کتاب‌ها ارتباط مستقیمی با موضوع خرمشهر نداشتند اما هریک به فراخور ذوق و سیلقه شخصی مولفان به ترسیم فضایی از جنگ، خاصه خرمشهر، اندیمشک، آبادان و حوالی آن پرداختند. دهه 80 به تعبیری دهه تلفیق زمینه‌های اجتماعی و روانشناختی با مقوله‌ای به نام جنگ نیز هست. به عنوان مثال نویسنده‌ای چون محمدرضا بایرامی در اثر «پل معلق» به خوبی برخورد افراد و مناسبات اجتماعی آنها را در رویارویی جنگ نشان داده است. او با خلق شخصیت «ناصر» مخاطب را با قصه‌ای درگیر می‌کند که در آن رگه‌های ملی انتقادی به وفور به چشم می‌خورد. جمشید خانیان نیز در کتاب «شبی که جرواسک نخواند» فارغ از ترسیم روز نخست جنگ، از این پدیده به‌عنوان عامل گسستن عشق میان 2 انسان و رقم خوردن سرنوشتی نامعلوم یاد می‌کند.
پیشرفت در ساختار و محتوا
ادبیات دفاع مقدس در حوزه ارائه آثاری با درونمایه خرمشهر هر سال در قیاس با سال‌های گذشته به موفقیت‌های محتوایی و ساختاری زیادی نائل شد. این‌طور به نظر می‌رسد که هرچه از جنگ و به‌طور مشخص حماسه خرمشهر می‌گذرد، نویسندگان با فراغ بال بیشتری می‌توانند به ارائه کارهای خود از خاطره‌نویسی تا داستان کوتاه و رمان بپردازند. عمده حس خوب ساری و جاری ادبیات دفاع مقدس را به‌زعم آنهایی که این وادی را خوب می‌شناسند و به آن اشراف دارند، می‌توان در کارهایی نظیر «من قاتل پسرتان هستم» احمد دهقان و «قصه‌های شهر جنگی»حبیب احمدزاده دانست بویژه کتاب «من قاتل پسرتان هستم» در برهه‌ای از زمان، چندان ساختارهای فرمی و خطی- کلیشه‌ای را در حیطه ادبیات دفاع مقدس شکست که اثر را با جنجال‌های زیادی مواجه و مولف را تا مدت‌ها ناگزیر به سکوتی طولانی کرد. آثاری چون «هلال پنهان» علی‌اصغر شیرزادی، «جنگی بود جنگی نبود» مجید قیصری و ده‌ها نمونه دیگر را نیز می‌توان مثال زد که آن طور که باید به مدد قلم، دین خود را به 8سال دفاع مقدس ادا کردند.
به نام مادر
حالا سال‌ها گذشته است؛ زمان نو شده، زمین خرمشهر نو شده، آدم‌هایی رفته‌اند، آدم‌های دیگر جای آنها را گرفته‌اند، نخل‌های خرمشهر همچنان تدریس صبوری و ایستادگی می‌کنند و صدالبته که حکایت همچنان باقی است. با گذشت سال‌ها، روایت‌ها، نگاه‌ها، برداشت‌ها و زاویه دیدها نیز نسبت به خرمشهر در مقایسه با 2 دهه پیشین فرق کرده است. زنان هم که طی سال‌های گذشته به شکل پراکنده در ادبیات دفاع مقدس دستی داشته‌اند، امروز به جرگه نویسندگان مرد دفاع مقدسی پیوسته‌اند و می‌کوشند در تکمیل حقیقت خرمشهر نقش بسزایی داشته باشند. اگرچه شاید زمانی که سیده‌زهرا حسینی، راوی کتاب معروف «دا» که امروز بیش از یکصدبار تجدید چاپ شده است به روایت این اثر در ژانر خاطره‌نویسی می‌پرداخت، هرگز فکر نمی‌کرد «دا» بتواند با نشاندن اشک به چشم خوانندگانش این طور به پررنگ کردن خرمشهر کمک کند. برخی معتقدند این شیوه متمایز روایت کتاب بود که اقبال پرخواننده شدن را در همان روزهای اول نسبت به باقی کتاب‌های همسان خود ربود تا به امروز، کتابی بی‌رقیب در میدان باقی ماند؛ کتابی که نه‌تنها اهالی قلم به دفاع از ویژگی‌های آن پرداختند که بسیاری از سینماگران مطرح نیز نسبت به تبدیل کردن چنین اثری به فیلم بارها و بارها ابراز تمایل کردند.
اتفاقی به نام ترجمه
نه‌تنها در زمینه آثار دفاع مقدس که در دیگر حیطه‌های داستانی نیز یک واقعیت وجود دارد و آن این است که ما هیچگاه طی سال‌های گذشته از خروجی مناسبی برای عرضه آثار خود به فرامرزها برخوردار نبوده‌ایم اما در سال‌های اخیر، اتفاق خجسته‌ای در حیطه ادبیات دفاع مقدس به وقوع پیوست که توانست با اقبال زیادی مواجه شود. خبر این بود که یک مترجم به نام پال اسپراکمن آمریکایی نسبت به ترجمه برخی کتاب‌های برجسته در حوزه دفاع مقدس ابراز علاقه کرد. به این ترتیب آثاری چون «شطرنج با ماشین قیامت»، «فال خون»، «دا»، «سفر به گرای 270 درجه»، «داستان‌های شهر جنگی» و... با همکاری انتشارات سوره مهر به انگلیسی ترجمه شد تا 8 سال دفاع مقدس از مرزهای ایران فراتر برود و این حکایت، جهانی شود.
این راه ناتمام
حکایت خرمشهر، حکایت همیشگی است. حرف دیروز و امروز نیست. با ما بوده و هست؛ با آنها که در قطعه شهدا هر پنجشنبه چشم به راه عزیزانشان هستند. با آنها که یک پا و دست خود را جاگذاشته‌اند و از حاشیه خیابان عبور می‌کنند. با آنها که سوی چشم خود را در خاکریزهای جبهه می‌جویند و با آنها که از پشت پنجره‌های مات آسایشگاه‌های اعصاب و روان، خاطرات پراکنده‌ای را مرور می‌کنند و شاید گذر ایام از خاطرشان برده باشد که روز سوم خرداد، اگر در تقویم ما قرمز شد، به خاطر پایمردی‌ها و مردانگی نسلی بود که آرمان رسیدن به شط آزادی را در ذهن می‌پروراندند.