برای اینكه بتوانیم الزامات «انتظار» را در حوزه مسؤولیت و ماموریت بانوان درك كنیم، چند نكته لازم به پیگیری است.اول؛ اهدافی را كه در انتظار دنبال می‌كنیم چیست؟ ماموریت ما به اندازه هدفمان است. اگر هدف ما كوچك تعریف شد، مسؤولیت و ماموریت‌های ما هم مسؤولیت‌های كوچكی خواهد بود. دوم؛ مقیاس تحول عصر ظهور چیست؟ آیا تحولی در حوزه زندگی خصوصی انسان‌هاست؛ یعنی آیا تنها در حوزه زندگی خصوصی و شخصی انسان‌ها معنویت جریان پیدا می‌كند؟ یا اینكه تحولی فراگیر، هم نسبت به حوزه خصوصی و هم زندگی اجتماعی انسان‌ها آن هم در مقیاس جامعه جهانی است. یعنی تمامیت جامعه جهانی با یك تحول شگرف و عظیم روبه‌رو می‌شود و در مجموعه حیات بشر یك تحول همه‌جانبه اتفاق می‌افتد. معنای حیات طیبه همین است كه كل جامعه جهانی به مرحله جدیدی از حیات، زندگی، احساس، درك و مطالبه می‌رسد. اگر فرض كنیم انتظار ما به معنای حركت در مسیر چنین تحول عظیمی است در هر حوزه‌ای كه بخواهیم لوازم این انتظار را دنبال كنیم باید برنامه‌ای برای تحول همه‌جانبه داشته باشیم. نمی‌شود بگوییم منتظر چنین تحول عظیمی هستیم ولی اقدامات ما معطوف به حوزه خصوصی و زندگی شخصی خودمان است.البته نه اینكه ما نباید برای این حوزه تلاش و جدیت داشته باشیم، حتما باید خودسازی كنیم و تلاش كنیم كه اگر منتظر تحقق ظهور و گسترش و بسط ولایت حقه در حیات هستیم، مناسبات و اقتضائات آن را در زندگی خصوصی خودمان ایجاد كنیم، ولی ماموریت ما گسترده‌تر از ایجاد تحول در حوزه زندگی
خصوصی است.
ارزش‌های انسان‌محور
باید یك تحول همه‌جانبه متناسب با آن ترسیمی كه از عصر ظهور داریم در زندگی اجتماعی هم ایجاد كنیم. برای مثال، آنچه در غرب اتفاق افتاده است یك تحول همه‌جانبه در زندگی اجتماعی و خصوصی انسان‌ها بر محور ارزش‌های بنیادینی است كه ارزش‌های حاكم بر جریان تجدد هستند. این جریان از ابتدا دنبال تحقق یك سلسله ارزش‌های اجتماعی بود و الان هم برای تحقق همان ارزش‌ها در حال تلاش است و در همه حوزه‌ها و از جمله حوزه فرهنگ آن را دنبال می‌كند و تلاش دارد بین مدرنیته فرهنگی و سیاسی تفكیك كند و ضعف‌های پدید‌آمده در مسیر تجدد (كشتارها، جنگ‌های بزرگ جهانی و بحث محیط‌زیست و امثال اینها) را به حوزه اقتضائات سیاسی تجدد بازگرداند تا از نظر فرهنگی تجدد را از نو احیا كند و قرائت جدیدی از تجدد داشته باشد و آن را دوباره در زندگی اجتماعی جاری كند. ارزش‌هایی كه تجدد بر محور آنها شكل گرفته، انسان‌محور است؛ آزادی‌های فردی و اجتماعی انسان بویژه آزادی از تقیدات معنوی و امثال اینهاست. آنها این ارزش‌ها را مبنا قرار دادند و بر محور آنها فلسفه و دانش و علم و عقلانیت و تكنولوژی و فناوری تولید كردند. انقلاب علمی و صنعتی به وجود آوردند و همه ساختارها و حتی مفاهیمی را كه در زندگی اجتماعی جاری است تحت‌تاثیر همان مفاهیم ارزشی بازتولید كردند. الان انسان به هر زاویه‌ای از زوایای زندگی كه نگاه می‌كند، می‌بیند بشدت تحت‌تاثیر آن فرهنگ است.
الگوی خوراك و پوشاك و مسكن ما بشدت تحت‌تاثیر آن موج جهانی است، نحوه رضایت‌مندی ما از زندگی نیز همین‌گونه است. هركس به آشپزخانه خانه خودش نگاه كند، می‌بیند تجدد چكار كرده است! همه شئون آن بر مدار طراحی و مدیریت غرب بعد از رنسانس شكل گرفته است. آنها ارزش‌های خودشان را به نوع زندگی ما و به ارزش‌هایی كه ما در عرصه زندگی‌مان به آن پایبند هستیم تحميل كرده‌اند. تجلیل‌ها و تحقیرها یا شرافت و تحقیر انسان بر آن مبنا تعریف می‌شود. حتی ذائقه ما را عوض كرده‌اند و ارزش‌ها را در ذهن ما تغییر داده‌اند. بسیاری از ارزش‌های امروزی ما بعد از رنسانس تولید و در جامعه جهانی تعمیم داده شده است. آنها ذائقه‌ها را هم تغییر داده‌اند، در پوشاك، خوراك، نوع نگاه به مسكن، زیبایی‌شناسی در هنرها، همه را بر مدار آن ارزش‌های محوری خودشان تغییر داده‌اند.
از تصرف ظاهر تا تصرف فكر
الان هم دنبال گسترش بیشتر همان ارزش‌ها هستند. ارزش‌ها را به رنگ لباس، مدل راه رفتن، مدل درست كردن مو و آرایش ظاهری و بقیه شئون تبدیل كرده‌اند. وقتی مدل لباس یك جوان یا زیبایی‌شناسی آرایش شخصی او را تغییر می‌دهند، قبلا در فكر او و در روح او تصرف كرده‌اند. از این گسترده‌تر، مدل‌هایی است كه برای زندگی ما درست كرده‌اند، مانند اینكه جایگاه خانم‌ها كجاست و چه وقت به سعادت می‌رسند؟ مدل مطلوبی كه باید در زندگی اجتماعی دنبال كنند چیست؟ چقدر باید درس بخوانند و چگونه درس بخوانند؟ اشتغال‌شان و پوشش‌شان چگونه باشد؟ ارتباط‌شان با اقشار دیگر چگونه باشد؟ روابط عاطفی و فیزیكی‌شان با مردها و ده‌ها مساله دیگری كه الان با آن مواجهیم و می‌بینید همه اینها را ارزش‌سازی و به جامعه جهانی منتقل كرده‌اند.
امروز بسیاری از چیزهایی كه ما در حوزه زندگی، اعم از زندگی خصوصی و اجتماعی می‌پسندیم و حق خودمان می‌دانیم و دنبال می‌كنیم و رسیدن به آن را برای سعادت می‌دانیم و سعادت را با آن تعریف می‌كنیم، بر محور آن ارزش‌ها تولید شده است. نمی‌توان فقط روی یك مورد خاص دست گذاشت. به عنوان نمونه ببینید امروز نوع تحصیل بانوان دنیای اسلام چگونه است؟ مساله این نیست كه بانوان تحصیل كنند یا نه؟ پیداست عالم بودن چیز خوبی است و كسی با علم مخالف نیست. باید مساله دیگری را دنبال كرد و آن اینكه نگاه ما به علم، به تعلیم، به تعلم و ماموریت ما در حوزه آگاهی یافتن و آموزش‌هایی كه باید بیاموزیم و بعد به‌كارگیری این آموزش‌ها و حِرَف در زندگی اجتماعی و فردی، اینها تابع ارزش‌ها و برنامه‌ریزی‌‌هايي است كه مبتنی بر فرهنگ مدرن است.
كشتار برای تعمیم ارزش‌ها
بعد از ماجرای 11 سپتامبر توجیه غرب برای جنگ نظامی تمام‌عیاری كه علیه دنیای اسلام شروع كرد همین بود. متفكرین‌شان نامه نوشتند و از اقدامات نظامی بوش دفاع كردند. حرف آنها این بود كه ما باید ارزش‌های آمریكایی را در جهان تعمیم و توسعه دهیم. این ارزش‌هاست كه باید جهانی شود و اگر جایی هم لازم باشد برای گسترش آنها جنگ نظامی به راه بیندازیم، حتی جنگ نظامی‌ای كه به كشتارهای جمعی بر اساس استفاده از سلاح‌های غیر‌متعارف مثل سلاح شیمیایی و اتمی منتهی بشود امری كاملا اخلاقی است!!
حال همان‌گونه كه آنها بعد از رنسانس انتظاراتی را در دنیا ایجاد و هماهنگ با آنها اقدام كردند و بعد از طریق یك سلسله ارتباطات ایجاد قدرت كردند و ارزش‌های خودشان را حتی در عرصه زندگی خصوصی ما وارد كردند، ما هم باید از ارزش‌هایی مانند معنویت و توحید و عدالت و تعالی انسان که دنبال می‌كنیم یك شبكه بسازیم و آنها را به یك برنامه برای زندگی اجتماعی و خصوصی از جمله برای بانوان تبدیل كنیم. آنها زنان را از حوزه زندگی خصوصی وارد زندگی اجتماعی آن هم به تعریف خاص كرده‌اند! این وضعی كه در ارتباط زن و مرد در غرب وجود دارد، پوشش، فرهنگ ارتباطات و مراودات‌شان، یك وضع دیرپایی نیست، اگر 3، 4 قرن عقب‌تر بروید در غرب هم پوشش، حجاب، حیا و مسائلی از این دست در روابط اجتماعی زنان غربی وجود داشته است. اما آنها بعد از رنسانس ارزش‌هایی را محور قرار دادند و بر اساس آن انتظارات اجتماعی ایجاد كردند و بر آن اساس اخلاق اجتماعی به وجود آوردند و متناسب با رشد تكنولوژی، اخلاق را تغییر دادند و برای اینكه این ارزش‌ها را به مناسبات عینی تبدیل كنند، مفاهیم جديد بنیادی در حوزه فرهنگ تولید كردند. الان بر همین اساس جامعه بانوان را اداره می‌كنند. البته برای همه اقشار این كار را كرده‌اند، هم برای همه ساحت‌های حیات و هم برای همه ساعت‌هاي زندگی برنامه‌ریزی كرده‌اند.
برای یك عمر برنامه‌ریزی كرده‌اند
انسان چگونه باید متولد شود، در كجا متولد شود؟ چطور از مادر او در دوران بارداری نگهداری و پذیرایی شود و بعد چگونه باید به مهدهاي كودك و محل پرورش اجتماعی كودكان تحویل داده شود؟ از كجا این كودك باید وارد عرصه آموزش و تعلیم شود، دوره ابتدایی مثلا با آموزش‌های كما بیش یكسان‌سازی شده تا آموزش عالی، بعد در كجا استخدام شود و چگونه زندگی كند، چند سال كار كند، بعد دوره بازنشستگی‌اش چه شود مثلا خانه سالمندان برود یا برنامه دیگر. به هر حال برای 60، 70 سال زندگی او برنامه‌ریزی كرده‌اند و برای همه ساحات زندگی او برنامه‌ریزی كرده‌اند، برای ورزش، تفریح، الگوی خوراك و مسكن، همه را می‌بینید كه مدیریت شده است و این در باب همه انسان‌ها و
اقشار است.
نوع زندگی بانوان در غرب كاملا مدیریت می‌شود، ارزش‌سازی می‌شود، ایجاد انتظار می‌شود و بعد بر آن اساس برنامه‌ریزی می‌شود. در این برنامه‌ریزی، فرهنگ‌های دیگر را هم تحت‌تاثیر فرهنگ خودشان قرار داده‌اند و آن ارزش‌ها را با اختلافات و تغییراتی كه اقتضای مناطق مختلف و اقوام مختلف و ملل مختلف است جاری كرده‌اند. البته امروز بحمدالله با بحران مشروعیت روبه‌رو هستند چون در برخورد با فرهنگ‌های دیگر و تحقیر آنها شكست خورده‌اند. بنابراین دنبال تنوع فرهنگی و ایجاد یك همگرایی در بین فرهنگ‌های مختلف بر اساس ارزش‌های بنیادین غرب هستند و در عین اینكه تنوع فرهنگ‌ها را در این برنامه‌ریزی جدید ملاحظه می‌كنند، می‌خواهند همه این فرهنگ‌ها را به خرده‌فرهنگ تبدیل و بر محور ارزش‌های بنیادین غرب ساماندهی كنند.
وظيفه زنِ منتظر
ما باید در نقطه مقابل آنها اقدام كنیم؛ یعنی اگر ما منتظر یك تحول همه‌جانبه و فراگیر نسبت به همه ساحت‌های حیات انسان و همه آنات زندگی هستیم باید بتوانیم تحقق ارزش‌های الهی را مدیریت كنیم. آنها باید آرام‌آرام و با تناسب‌سازی به زندگی ما وارد و به مدل زندگی ما تبدیل شوند؛ یعنی الگوی خوراك و پوشاك و مسكن و ارتباطات و اشتغال و خانه‌داری و حضور در محیط اجتماعی باید بر اساس ارزش‌ها‌ي الهي شكل گیرد. پس بانوان باید اول مفهوم انتظار را بویژه در زمینه ماموریت‌هایی كه بر دوش بانوان است، نسبت به همه ساحات زندگی بازتولید كنند. كسی با حضور اجتماعی بانوان، با تحصیل و آگاهی‌افزایی آنها مخالف نیست، ولی اینكه این امور به آن شیوه‌ها و ساختارهایی تبدیل شود كه غرب مدیریت می‌كند و بر محور آن ارزش‌ها ما در عمل تحت‌تاثیر جامعه غربی قرار بگیریم غلط است. مجموعه برنامه‌ریز‌ي‌اي كه الان در دنیا برای بانوان می‌شود و به نسبت زیادی در دنیای اسلام و حتی در جامعه تشیع و تا حدودی در كشور ما هم تبعیت می‌شود از بنیان غلط است. ارزش‌سازی و تولید مفاهیم و ساختارهای اجتماعی، همه باید از نو بر محور مفاهیم و ارزش‌های اصلی‌ای كه در دوره ظهور آنها را می‌خواهیم، بازتولید شوند و مدیریتی اتفاق بیفتد كه این مفاهیم تولیدشده با یك شیب ملایم تبدیل به نوع زندگی بانوان شوند.
بنابراین انجام یك پژوهش جامع و بعد (بعد منطقی نه رتبی) از پژوهش هم، یك برنامه‌ریزی جامع برای بازتولید مفهوم انتظار نسبت به ماموریت‌ها و مسؤولیت‌های بانوان دنیای اسلام و بانوان شیعه بر دوش آنهاست. البته ما در تولید فرهنگ زندگی و تبدیل آن به برنامه باید در مقیاس كلان برنامه‌ریزی كنیم. اگر میدان درگیری ما با فرهنگ مدرن و ارزش‌های مدرنیته برای رسیدن به یك برنامه و فرهنگ برای همه ساحت‌های زندگی است، پس میدان درگیری بزرگ است. ما باید همیشه نقشه‌مان جامع باشد ولو مقیاس عمل‌مان كوچك.
*استاد حوزه و دانشگاه/ رئیس فرهنگستان علوم اسلامی