محمدرضا بايرامي اخيرا رمان «آتش به اختيار» را منتشر كرده كه مثل ديگر آثار بزرگسال اين نويسنده به موضوع مورد علاقه او يعني نوشتن از جنگ تحميلي مي‌پردازد؛ هرچند از كار كردن در اين حوزه دل پري دارد و مي‌گويد، شايد براي مدتي از اين وادي فاصله بگيرد. بایرامی رمان «آتش به اختيار» را از سال 68 آغاز كرده است. او درباره علت طولانی شدن روند نگارش آن می‌گوید: «آتش به اختيار» را سال 68 و بعد از پايان جنگ شروع كردم و بخش‌هايي از آن همان سال 68 نوشته شد. اين رمان بعد از آتش‌بس نوشته شده است؛ زماني كه من سرباز بودم و به پشت جبهه بازگشتم. بخش‌هايي از آن همان سال‌ها در نشريات منتشر، بعد نگارشش متوقف شد. در سال‌هاي اخير، روي نگارش آن كار كردم و امسال به پايان رسيد. در واقع آنچه را نوشته بودم، بازنويسي كردم و بقيه را ادامه دادم. به گزارش ایسنا، این نویسنده درباره علت این امر توضیح می‌دهد: تصور من اين بود كه اين رمان مي‌توانست كار مهمي برايم باشد و حيفم مي‌آمد به سرعت به سمتش بروم اما بعد كم‌كم به اين نتيجه رسيدم كه وقت دارد از دست مي‌رود و كارهاي ديگري پيش مي‌آيد و بايد اين كار به سرانجام برسد، بنابراين انجامش دادم.
***
زماني كه برگشتيد به اين رمان و نوشتن آن را دوباره آغاز كرديد، چيزي در اين رمان تغيير كرد؟
زمانه حاضر هيچگاه در نوع نگاه نويسنده بي‌تاثير نيست اما من تقريبا با همان حال و هوايي كه داستان را آغاز كرده بودم، ادامه دادم چون اتفاقات اساسي و اصلي آن مشخص شده بود و مي‌شد گفت من به همان‌ها وفادار بوده‌ام. در جزئیات شايد چيزهايي متفاوت شده باشد اما در كليات آن چيزي تغيير نكرده است.
يعني آن زمان كه آن داستان را مي‌نوشتيد، زاويه ديدتان به جنگ و سربازهايي كه شخصيت‌هاي اين رمان هستند همين شكلي بود يا تغييري در نگاه‌تان حاصل شده است؟
اين را «تغيير» نمي‌توان گفت، اينها «تفاوت» هستند كه البته آنقدر‌ها زياد نيستند كه بتوان از آنها با عنوان «تغيير» ياد كرد اما قطعا اگر همان زمان نگارش رمان را ادامه مي‌دادم، كمي متفاوت مي‌شد و اين تفاوت اجتناب‌ناپذير است. وقتي از چيزي دور مي‌شوي، تلخي‌اش كمتر مي‌شود.
شما در اين رمان از جنگ نوشته‌ايد كه در جامعه ما موضوعي خاص است و گاهي نوشتن از آن خاص‌تر از مفاهيمي چون مرگ و عشق و زندگي. اينجا شما از يك واقعيت نوشته‌ايد كه در جامعه ما اتفاق افتاده و نوع نگاه برخي آدم‌ها در اين سال‌ها نسبت به آن تغيير كرده است، يعني اين تفاوت اندك نگاه شما در اين داستان مي‌تواند به كل جنگ قابل تعميم باشد؟
يك نكته را بايد توضيح بدهم كه در داستان اتفاقي مي‌افتد گويا و آن اینکه نويسنده به نوعي آينده را پيش مي‌كشد و شايد در اين داستان جاهايي اين حس القا شود كه نويسنده آينده را كشانده است به همان زمانه‌اي كه دارد روايت مي‌كند. اين اتفاق به طور طبيعي مي‌تواند در يك رمان روي دهد؛ اين روي دادن همان چيزي است كه قبلا هم به آن اشاره كرديم. اینکه نويسنده در امروز ايستاده، حتی اگر دارد گذشته را روايت مي‌كند، از اكنون خودش و از تاثيراتي كه از اكنون گرفته و مسائلي كه اكنون وجود دارد، صحبت مي‌كند. اين اتفاق در هر زماني روي مي‌دهد و ممكن است جسته و گريخته در اين رمان هم اتفاق افتاده باشد.
چرا روزهاي آخر جنگ را براي روايت رمان «آتش به اختيار» انتخاب كرديد؟
داستان‌نويس معمولا سعي مي‌كند فرازهايي را انتخاب كند كه بزنگاه‌ها و نقاط عطف هستند. اين روز بخصوص كه داستان با روايت آن آغاز مي‌شود، يعني 21/4/67 دقيقا يكي از نقاط عطف و بزنگاه‌هاست كه فرصت‌هايي از اين دست هميشه براي يك نويسنده وجود ندارد. در آن روز عراق يك حمله بسيار وسيع انجام داد و 27/4/67 عملا آتش‌بس پذيرفته شد و جنگ به پايان رسيد. اتفاقاتي كه در آن روزهاي پاياني رخ داد، بویژه از نظر داستاني و دراماتيك بودن بسيار حائز اهميت بود كه براي خود من به عنوان كسي كه در آن منطقه‌اي كه داستان از آن سخن مي‌گويد، حضور داشتم، مغتنم بود. اين در محاصره افتادن‌ها، بيابان و تشنگي و سرگرداني و... تصور مي‌كنم در ياد تمام سربازان منطقه جنوب مانده است. تصور كه نه؛ مطمئنم اين روز در ياد آنها مانده چون روز بسيار خاصي است و تكليف جنگ در اين روز مشخص مي‌شود. جنگ تمام مي‌شود و تنها عمليات مرصاد حدود يك هفته بعد از آن انجام مي‌شود و بعد از آن اتفاقي نمي‌افتد. در نتيجه، چون آن زمان فراز حساسي بود و خود من هم در آن حضور داشتم، از اين قضيه استفاده كردم.
آقاي بايرامي! اگر شما در جنگ حضور نداشتيد، باز هم از جنگ مي‌نوشتيد و آيا اگر اين تجربه بودن در جنگ را نداشتيد، باز مي‌توانستيد از جنگ بنويسيد؟
اینکه كسي در جنگ حضور داشته باشد يا نداشته باشد، مهم است اما قاعده دائمي نيست براي خوب نوشتن. نويسندگاني هم وجود داشته‌اند كه در جنگ حضور نداشته و از جنگ نوشته‌اند و خوب هم نوشته‌اند اگرچه تعداد آنها انگشت‌شمار است. به هر حال نوشتن از جنگ و مسائلي مانند آن براي همه نويسنده‌ها جالب است؛ از اين جهت كه نويسنده يا از مرگ مي‌نويسد يا از زندگي مي‌نويسد يا از عشق مي‌نويسد و در يك موقعيت جنگي، اينها خيلي با هم ملازمت دارند. يك زندگي مي‌تواند آني بعد به مرگ تبديل شود و اين موقعيت‌ها مي‌تواند خيلي دراماتيك باشد بنابراين همه نويسنده‌ها تمايل دارند درباره جنگ بنويسند. شايد اگر در جنگ هم حضور نداشتم، داستان‌هايي از اين دست نوشته مي‌شدند توسط من. اما به هر حال، تجربه هميشه كمك مي‌كند كه آدم بهتر كار كند.
اتفاق‌هايي كه براي شخصيت‌هاي اين رمان رخ داده، واقعي بوده‌اند؟ چقدر آنها را مي‌توان واقعي دانست و چقدر آنها زاده تخيل است؟
اینکه يك داستان واقعي باشد يا نباشد، چندان مهم نيست. به هر حال داستان بايد داستان باشد و بتواند روي پاي خودش بايستد و استوار باشد. مي‌خواهم روي اين نكته تاكيد كنم، اینکه يك داستان واقعيت دارد، نمي‌تواند به كمك داستان بيايد يعني نمي‌توانيم ضعف داستان را اگر كه داشت پاي واقعي بودن آن بگذاريم و از آن چشمپوشي كنيم. بسياري از اتفاقاتي كه در اين رمان مي‌افتند، واقعي هستند. آن تشنگي بي‌پايان و سرگرداني و دنبال راه گشتن و نيافتن، دقيقا چيزي بود كه براي خود ما روي داد. حتی يكي از عجيب‌ترين صحنه‌هاي داستان، يعني پيدا كردن اسب بيمار و رهاشده و كشتن او به قصد استفاده از آب عفن و تهوع‌آور شكمبه‌اش هم كاملا واقعي است و آن را گروهي ديگر از سربازان برايم نقل كردند. تنها كاري كه من كردم، اين بود كه خر را تبديل به اسب بكنم، تازه آن هم در بازنويسي نهايي. يعني تفاوت در اين بود كه آنها از الاغي حرف زده بودند. حتی آن صحنه اسلحه‌كشي هم گويا حوالي پل كرخه روي داده بود و باز يكي نقلش كرد در همان زمان يا بعدها و نكته‌اي كه شايد بتوان آن را سمبليك ديد، «دنبال نور گشتن» است. هم در آن چند شبانه‌روزي كه در اين داستان درگير آن هستيم و هم در عالم واقعي، يعني در 2 حادثه مشابه و موازي كه يكي اكنون تحت عنوان رماني به نام «آتش به اختيار» و ديگري بيش از 20 سال پيش با نام كتاب خاطره‌اي به اسم
«هفت روز آخر» چاپ شده، همه دنبال نور مي‌گردند بي‌آنكه تعمد ساختاري در بين باشد اما مي‌دانيد كه نور به معني جايي است كه نجات و آباداني در آن است. وقتي من خاطرات خود را از اين واقعه در قالب يادداشت‌هايي كه گفتم، نوشتم، بعدها متوجه اين نكته شدم كه همه دنبال نور هستند در آن سرگرداني و تنها چيزي كه مي‌تواند در آن تاريكي و راه گم‌كردگي و آن فضاي غبارآلود مبهم و شب تيره و تار همه را نجات دهد، نور است؛ نور. چيزي درآمده بود از جنس فلسفه شيخ اشراق. در اين داستان هم چنين است. اين اتفاقات هم در عالم واقعي روي داده‌اند و هم در داستان. ما به عنوان يك سرباز هم در ماه‌هاي آخر جنگ كاملا اين سردرگمي بزرگ و كلي و حالت آچمزي جنگ را احساس مي‌كرديم.
برخي مي‌گويند گفتن برخي از حرف‌ها سیاهنمايي درباره جنگ است. جنگ در بيشتر كتاب‌ها كمي شسته و رفته و چيز منظمي است اما در اين كتاب اينگونه نيست و همه چيز سر جاي خودش نيست و اين را كمتر ديده‌ايم. آيا برخي اين نوشتن از واقعيت را سياهنمايي توصيف نمي‌كنند؟
سياهنمايي و واقع‌گرايي 2 واژه متفاوت هستند اما بسياري از آنهايي كه مي‌گويند چيزي سیاهنماست، منظورشان اين است كه واقعيت‌نماست و چون شايد رويشان نمي‌شود به صراحت آن چيزي را كه واقع‌نماست، تخطئه كنند، اول سیاهنما مي‌نامندش تا بعد، پروژه زدن و تخطئه و حتی تحقيرش راحت‌تر انجام بشود. يعني اول شما را متهم مي‌كنند به تخريب و تحريف و بعد وقتي اين اتهام را به شما وارد كردند، به راحتي مي‌توانند كارهاي ديگري را كه مورد نظرشان هست، انجام دهند.
سربازهايي كه در رمان «آتش به اختيار» حضور دارند، آدم‌هاي معمولي هستند كه آنها را كمتر در كتاب‌هاي ديگر ديده‌ايم. چرا شما آدم‌هايي از اين دست را انتخاب كرده و چرا آنها را اين‌طوري روايت كرده‌ايد؟
فكر مي‌كنم محتواي كار فرم آن را تعيين مي‌كند و فرم به نويسنده امكانات مي‌دهد چه كارهايي را مي‌تواند انجام دهد. تجربه‌اي كه خود من خارج از داستان «آتش به اختيار» داشتم، مي‌گفت در لحظاتي كه آدم به مرگ نزديك مي‌شود يكي از بهترين كارهايي كه مي‌تواند انجام دهد، حرف زدن است تا به تشنگي فكر نكند وگرنه زمان نمي‌گذرد. از آن تجربه در اين كارم استفاده كرده‌ام و اینکه شما مي‌بينيد اين آدم‌ها زياد صحبت مي‌كنند و يكي ديگر بيشتر صحبت مي‌كند و ديگران را از دريچه ذهن او مي‌بينيم، به همين دليل است؛ به اين دليل كه از آنچه پيش رو است، فرار كند و كنند. به طور عمده، راوي داستان سربازي است كه حوادث و اتفاقات و گفته‌هاي ديگران را در ذهنش بازپروري مي‌كند و روايت آنها را با روايتي كه از گذشته خودش دارد، همراه مي‌كند. از گذشته اجدادي‌اش حرف مي‌زند و حتی جنگ آن زمان را با جنگ اكنون مقايسه مي‌كند. در بسياري از فيلم‌هاي ما اين اتفاق افتاد كه آنقدر يك مساله گفته و بازگفته شد كه مخاطب فكر كرد همين است و جز اين نيست. براي همين وقتي يكي مي‌آيد و يك دريچه ديگر را باز مي‌كند، متفاوت به نظر مي‌رسد در حالي كه متفاوت نيست و تنها عادت ذهني ما را برهم زده است. عادت ذهني ما را فيلم‌هايي كه بيشتر ديده‌ام و مطالبي كه خوانده‌ايم، شكل داده و حالا طول مي‌كشد به راحتي با نگاهي به ظاهر متفاوت كنار بيايد. همان‌طور كه گفتيد، اين آدم‌ها معمولي هستند. ما آدم‌هاي اين شكلي را زياد دور و برمان مي‌بينيم. به خاطر زياد بودنشان هم شده، به نظرم حق حضور بيشتري دارند. حالا چرا ديگران به آنها نپرداخته‌اند، بايد از خودشان پرسيد.