بیانات، سخنان و تذکرات حضرت امام(ره) در تهذيب اخلاق، تكميل نفس و اخلاص در عمل از عالي‌ترين و موثرترين سخنانى است که در میان آثار به جا مانده اخلاقی علمای اسلام به دست ما رسیده است و آن نیست، مگر به این دلیل که ایشان به تمام معنی تجسم عینی در اخلاق اسلامی یافته‌اند.
حضرت امام در طول حیات پربرکت خویش بویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بیانات و سخنان دلنشین‌شان با اقشار مختلف مردم، چنان اصول اخلاقی را بیان می‌کردند که مستمعان را شدیدا تحت ثاثیر سخنان خود قرار می‌دادند و هنوز هم كه هنوز است ما که این سخنان را درلابه‌لای سطور کتاب‌ها می‌خوانیم، همین حظ و بهره معنوی را از آن می‌بریم. دلیل این تأثیر عمیق را- گذشته از اینکه امام خود تجسم عینی اخلاق عرفانی بودند- باید در روش بیان ایشان و جایگاه اخلاق در مکتب عرفانی امام جست‌وجو کرد.
جايگاه اخلاق در مكتب امام
از دیدگاه حضرت امام اخلاق مقدمه تهذیب نفوس و تهذیب نفوس مقدمه‌ای برای حصول حقایق معارف بلند الهی و لیاقت نفس برای جلوه توحید است.
اما اخلاق و کتاب‌هایی که به اسم اخلاق نوشته می‌شوند، اگر در راه تهذیب نفوس راهگشا نباشند در حقیقت کتاب اخلاق نیستند و به همین دلیل است که در مکتب اخلاقی امام کتابی چون احیاء‌العلوم غزالی نه‌تنها کتاب اخلاق نیست، بلکه راه رونده به سوی مقصد را از راه باز هم می‌دارد.
«ريشههاى اخلاق را فهماندن و راه علاج نشان دادن، يك نفر را به مقصد نزديك نكند و يك قلب ظلمانى را نور ندهد و يك خُلق فاسد را اصلاح ننمايد. كتاب اخلاق آن است كه به مطالعه آن، نفس قاصى نرم، و غير مهذّب مهذّب و ظلمانى نورانى شود؛ و آن، به آن است كه عالم در ضمن راهنمايى، راهبر و در ضمن ارائه علاج، معالج باشد و كتاب، خود، دواى درد باشد نه نسخه دوانما».
آری اخلاق داروی درد است که طبیب الهی با خود همراه دارد و بیماران خود را با آن معالجت می‌کنند وگرنه صرف یکسری دستورالعمل و نسخه‌نویسی دردی را دوا نخواهد کرد.
«طبيب روحانى بايد كلامش حكمِ دوا داشته باشد نه حكم نسخه».
«مهم در علم اخلاق و شرح احاديث مربوطه به آن يا تفسير آيات شريفه راجعه به آن، آن است كه نويسنده آن با ابشار و تنذير و موعظت و نصيحت و تذكر دادن و يادآورى كردن، هر يك از مقاصد خود را در نفوس جايگزين كند. و به عبارت ديگر، كتاب اخلاق، موعظه كتبيه بايد باشد و خود معالجه كند دردها و عیب‌ها را، نه آن كه راه علاج نشان دهد».
ضرورت تهذیب نفس
امام اشتغال به اخلاق را که از نظر ایشان همان تهذیب نفس است، جزو بزرگ‌ترین وظایف ما می‌دانند، زیرا بدون آن انسان در دام شیطان و نفس اماره گرفتار است:
«اشتغال به تهذيب نفس و تصفيه اخلاق، كه فى‌الحقيقه خروج از تحت سلطه ابليس و حكومت شيطان است، از بزرگ‌ترين مهمات و اوجب واجبات عقليه است».
«همين معرفت او را به تزكيه اعمال و تصفيه اخلاق و جديّت در اطاعت اوامر مولى و ولى‌النعم دعوت كند و كسى كه صاحب غرور است، در دام شيطان و نفس اماره، از كسب معارف و تحصيل اخلاق كريمانه و اعمال صالحه بازماند».
اخلاق و عرفان
يكي از محورها و مباني اخلاقي حضرت امام پيوند مستحكم اخلاق و عرفان است كه از آن ميتوان به «اخلاق عرفاني» يا «اخلاق الهي» ياد كرد، چه اینکه اخلاق عرفانی به معنای متخلق به اخلاق الهی شدن است. یعنی انسان به مرتبه‌ای می‌رسد که همه امور، قدرت‌ها و اراده‌ها را مستغرق در قدرت و اراده الهی می‌بیند و این معنای تخلق به اخلاق الهی است و این همان مبنای اخلاق عرفانی است:
«جناب افضل المتأخرين و اكمل المتقدمين، خواجه نصير طوسى، قدّس‌الله سرّه القدّوسى فرمايد: «عارف چون از خود منقطع شد و به حق متصل شد، مىبيند تمام قدرت‌ها را مستغرق در قدرت حق، و همه علوم را مستغرق در علم حق، و جميع ارادات را مستغرق در اراده او، پس تمام وجودات و كمالات وجودات را صادر از او و فائض از ناحيه او مىبيند، پس حق تعالى در اين هنگام سمع و بصر و قدرت و علم و وجود او گردد، پس عارف در اين حال متخلق به اخلاق‌الله شود».
و این راه و مقصد پیامبران الهی است:
«انبياى خدا براى اين مبعوث شدند كه آدم تربيت كنند، انسان بسازند، بشر را از زشتي‌ها، پليدي‌ها، فسادها و رذايل اخلاقى دور سازند و با فضايل و آداب حسنه آشنا كنند؛ بعثت لاتمّم مكارم الاخلاق. چنين علمى كه خداوند متعال نسبت به آن آنقدر اهتمام داشته كه انبيا را مبعوث فرموده است».
غایت و هدف اخلاق
اما اخلاق مقدمه است، مقدمه وصول به قرب الهی. امام اخلاق را مقدمه معارف الهی و معارف الهی را مقدمه رسیدن به حقیقت مطلق می‌دانند. روشن است که در مکتب عرفانی امام، منظور از معرفت و معارف، شناخت عقلی نیست بلکه معرفت شهودی است.
«تا معرفت به مهلكات و منجيات نفس و طرق تخلى از آنها و تحلى به اينها پيدا نشود، نفس را تصفيه و تنزيه و تحليه و تكميل حاصل نشود و تا نفس را صفاى باطنى پيدا نشود و به كمالات متوسطه نرسد، مورد جلوه اسما و صفات و معرفت حقيقيه نگردد و به كمال معرفت نرسد، بلكه جميع اعمال صوريه و اخلاق نفسيه، مقدمه معارف الهيه است و آنها نيز مقدمه حقیقت».
آری توحید غایب و نهایت سیر بنده است که عارف بر آن اهتمام دارد:
«توحيد و تفريد است كه غايت القصواى سير انسانى و منتهى‌النهايه سلوك عرفانى است».
و این نهایت اخلاق در مکتب عرفانی حضرت امام است. پس اگر اخلاق عرفانی و مدیریتی حضرت امام در جامعه ما نهادینه شود، جامعه رو به سوی توحید ناب می‌گذارد و این نهایت دعوت پیامبران و نهایت سیر بشر است و اصولاً دلیل اصلی تشکیل حکومت اسلامی و نظام جمهوری اسلامی نیز همین نیل به توحید ناب است.
ضرورت اخلاق براي مديران
اگر مدیریت در جامعه ما با اخلاق به معنایی که حضرت امام اراده فرمودند، عجین نشود، کم‌کم جامعه و دولت و نظام مدیریتی ما فاسد شده و جامعه و دولت رو به قهقرا می‌رود و از درون تهی می‌شود. مدیریت بدون اخلاق و معنویت، مدیریتی شیطانی است اگرچه به ظاهر عقل بر آن حاکم است اما در حقیقت جهل و شیطان و نفس بر آن حکومت می‌کند و این خلاف مدیریت اسلامی است و باید از آن پرهیز کرد.
آری مدیریت در نظامی که اخلاق بر آن حاکم نباشد، جاه و مقام است که تنها برآورده کننده جاه‌طلبی‌هاست و حاصل آن رنج رقابت است. «و الناس علی دین ملوکهم» و اگر مدیران جامعه به دنبال دنیا و منافع دنیوی باشند و سرمشق آنها اخلاق شیطان باشد، جامعه نیز از درون فاسد می‌شود. بنابراین لازم است که آنها قبل از اینکه وارد عرصه مدیریت شوند به تهذیب نفس خود اشتغال ورزند.
«انسان پيش از آنكه خود را بسازد، جامعه به او روى آورد و در ميان مردم نفوذ و شخصيتى پيدا كند كه خود را مىبازد؛ خود را گم مىكند. قبل از آنكه عنان اختيار از كف شما ربوده شود، خود را بسازيد و اصلاح كنيد. به اخلاق حسنه آراسته شويد. رذايل اخلاقى را از خود دور كنيد. اگر در كارها نيت خالص نباشد، انسان را از درگاه ربوبى دور مىكند. طورى نباشد كه پس از 70 سال وقتى نامه عمل شما را باز كنند، ببينند العياذبالله 70 سال از خداوند عزوجل دور شدهايد. قضيه آن «سنگ» را شنيدهايد كه به جهنم سرازير شد؟ پس از 70 سال صداى آن از قعر جهنم به گوش رسيد. به حسب نقلى حضرت رسول (صلی‌الله علیه و آله و سلم) فرمود پيرمرد 70 ساله‌اى بود كه مرد و در اين مدت 70 سال رو به جهنم مىرفت!»
پس لازم است که جوانان ما در زمان تحصیل خود را مهذب کنند که وقتی جامعه به آنها رو آورد و آنها را برای خدمت برگزید، آفت مدیریت گریبانگیر آنها نشود.
«هر قدمى كه براى تحصيل علم برمىداريد، قدمى هم براى كوبيدن خواستههاى نفسانى، تقويت قواى روحانى، كسب مكارم اخلاق، تحصيل معنويات و تقوا برداريد».
آری شلاق کلام امام ما را به خود می‌آورد که هنوز قدمی برای تهذیب نفس برنداشته‌ایم و این شلاق باید ما را از خواب غفلت بیدار کند.
«راجع به تهذيب اخلاق، تحصيل آداب شرعيه، معارف الهيه و تزكيه نفس چه كرديد؟ و چه قدم مثبتى برداشتيد؟ هيچ به فكر تهذيب و اصلاح خود بوديد؟ و در اين زمينه برنامهاى داشتيد؟ متاسفانه بايد عرض كنم كار چشمگيرى نكرديد و در جهت اصلاح و تهذيب خود قدم بلندى
بر نداشتيد».
تهذیب نفس پیش از ورود به عرصه مدیریت مهم است اما کافی نیست و لازم است که در طول دوران مسؤولیت خود نیز خود را به اخلاق نیکو بیارایند و حتی المقدور این کار را با استادی انجام دهند.
«استاد اخلاق براى خود معين نماييد؛ جلسه وعظ و خطابه، پند و نصيحت تشكيل دهيد.خودرو نمىتوان
مهذب شد».