در تاریخ موسیقی اصیل ایرانی نام‌های زیادی می‌درخشد که هریک به فراخور فعالیت و تخصص خود توانسته‌‌اند برگ زرینی در کارنامه موسیقی ایرانی به شمار روند. بی‌تردید یکی از این شخصیت‌ها، ابوالحسن صبا، استاد برجسته موسیقی ایرانی، آهنگساز و نوازنده سرشناس ایرانی است. استاد صبا یکی از نام‌آور‌ترین هنرمندان ایرانی در 7 دهه گذشته به شمار می‌رود؛ استادی که از دامن او شاگردان بزرگی پا به عرصه موسیقی گذاشتند و هریک از آنها امروز برای خود دارای نام و اسم و رسم معتبری هستند. در یکی از روزهای گرم خردادماه به موزه صبا می‌رویم؛ موزه‌ای در خیابان ظهیرالاسلام که بخش‌های مختلفی را دربر گرفته‌است.
عکس‌ها و خاطره‌ها
بعد از ورود به موزه و عبور کردن از دالان اصلی ویترینی به چشم می‌خورد که مجموعه‌ای زیبا از وسایل شخصی استاد صبا مانند دفتر یادداشت‌های شخصی او و شعرهایی که به خط خوش استاد بر سینه کاغذ نقش بسته را به نمایش می‌گذارد؛ عینک و قلم و دوات، بنچاق قدیمی (1316 قمری) منزل استاد که امروز تبدیل به موزه صبا شده است، کت و شلوار رسمی استاد و یک ماسک گچی از صورت این هنرمند، برخی وسایل این موزه را تشکیل داده‌اند. سالن دیگر مربوط به عکس‌های استاد صباست؛ عکس‌هایی که در ادوار متفاوت از زندگی شخصی تا فعالیت هنری وی را دربر گرفته است و به نوعی روایتگر زندگی پرماجرای استاد نیز هست.
اقوام مختلف ایرانی پشت ویترین صبا
موزه صبا به طور کلی به 3 قسمت تقسیم می‌شود. بخش نخست به تصاویر، لوازم شخصی، اسناد و نامه‌های اداری و مکاتبات شخصی صبا اختصاص دارد. قسمت دوم که به تعبیر نگارنده، زیبا‌ترین بخش است به مجموعه‌ای از سازهای صبا اختصاص دارد که به لحاظ قدمت و ارزش کم‌نظیر است. در سومین بخش موزه صبا، عروسک‌هایی پشت ویترین به چشم می‌خورند که لباس اقوام مختلف ایرانی بر تن آنها پوشانده شده است. این بخش متعلق به خانم اسفندیاری‌کوه‌نور، همسر استاد صباست که دختر عموی نیما یوشیج نیز بوده است. حمیدرضا شبابی، مدیر موزه صبا برای شناسایی این بخش به کمک ما می‌آید و درباره این بخش توضیح می‌دهد: خانم صبا نخستین زنی است که در ایران به نگارش دستور صنایع دستی و خیاطی پرداخته و نخستین زنی است که هنرهای دستی از جمله خیاطی و گلدوزی را علاوه بر مدون کردن در قالب کتاب، تدریس نیز می‌کرده است. برخی از مجموعه عروسک‌های خانم صبا به عنوان نادرترین و نخستین مجموعه مردم‌شناسی در ایران نیز نام می‌برند بویژه اینکه این عروسک‌ها طی سال‌های گذشته یعنی در زمان رژیم سابق در کشورهایی چون فرانسه و اسپانیا به معرض نمایش گذاشته شده است و در نوع خود مجموعه‌ای بی‌نقص و کامل قلمداد می‌شود.
ماندگارترین سازها
در بخش سازهای موزه که می‌توان از آن به عنوان زیبا‌ترین و ماندگارترین بخش موزه صبا نام برد، 13 ساز مختلف به معرض نمایش مخاطب گذاشته شده‌‌اند که با توجه به محدودیت فضا، اصلی‌ترین این سازها در مجموعه استاد صبا قلمداد می‌شود.
2 ویولن، یک پیانو، یک سنتور و کمانچه، یک تار، یک سه‌تار معمولی و یک سه‌تار کاسه‌کدویی که متعلق به استاد صبا نیست و فقط به خاطر اینکه مخاطبان بدانند با کدو هم می‌توان یک سه‌تار ساخت و... برخی از این سازها را تشکیل می‌دهد.
برپایی اسلایدشو در آینده
عکس‌هایی که در موزه به چشم می‌خورد نیز در نوع خود جالب توجه و تامل‌برانگیز است، البته به دلیل تراکم این عکس‌ها قرار است در آینده نزدیک با قرار دادن یک کامپیوتر در موزه به اسلایدشو از این عکس‌ها پرداخته شود و در کنار آن یک آرشیو شنیداری نیز گردآوری شود. این عکس‌ها چنانکه در اوایل گزارش نیز بیان شد، زندگی استاد صبا و خانواده‌اش، کودکی و دوران کاری و دوستان او و نقاشی‌ها، خطاطی‌ها و نت‌های وی را در برگرفته‌اند. شبابی درباره تاریخ دقیق شکل‌گیری خانه صبا به موزه نیز می‌گوید: در دهه 50 موزه صبا توسط وزارت فرهنگ و هنر وقت از بازماندگان صبا خریداری و در سال 1353 به طور رسمی خانه وی مبدل به موزه شد. بعدها، همسر صبا تعدادی از وسایل شخصی استاد را به این موزه اهدا کرد. البته این را اضافه کنم که در دهه 50 که خانه صبا به عنوان موزه شکل گرفت، بخشی به نام عروسک‌های خانم صبا وجود نداشت. این بخش بعدها به دلیل علاقه شاگردان صبا گردآوری و تشکیل شد.
از حوضخانه تا مسترکلاس
صرفنظر از بخش‌های مختلف موزه، حوضخانه‌ای در موزه صبا به چشم می‌خورد که طی سال‌های پیش از آن به عنوان مسترکلاس‌های صبا استفاده می‌شده است. در این حوضخانه، زمانی ماندگارترین استادان موسیقی اصیل ایران مانند علی‌اکبر شهنازی، غلامحسین بنان، علی تجویدی، فرامرز پایور، علی اصغر بهاری، احمد عبادی و... به برپایی مسترکلاس می‌پرداخته‌اند. شاگردان این مسترکلاس‌ها را غالبا افرادی تشکیل می‌داده‌‌اند که دانش موسیقایی آنها از حد معمول و از دیگر شاگردان بالاتر بوده است. این‌طور به نظر می‌رسد، نکته‌ای که موزه صبا را از دیگر موزه‌ها متمایز می‌کند این است که این موزه مکانی است که برای اهالی و دوستداران موسیقی ساخته شده است. گذشته از اینها، موزه صبا دارای آرشیو کاملی درباره اطلاعات موسیقی است و به گفته دست‌اندرکاران موزه، وجود چنین اطلاعاتی درباره انواع سازهای ایرانی و به طور کلی هرآنچه به موسیقی اصیل ایرانی مربوط است در موزه صبا نکته نادری قلمداد می‌شود؛ ویژگی‌ای که در دیگر موزه‌ها به چشم نمی‌خورد.
مردی برای تمام فصول
مدیر موزه هنگام گفت‌وگو به نام‌های آشنایی چون ایرج میرزا، شهریار، استاد حسین بهزاد و...اشاره می‌کند و از آنها به عنوان نزدیک‌ترین دوستان صبا نام می‌برد و می‌گوید: استاد صبا صرفنظر از مهارت در وادی موسیقی، دستی هم در هنرهایی چون شاعری، مجسمه‌سازی، نقاشی و خطاطی داشت. مهدی خالدی، حبیب‌الله بدیعی، همایون خرم، حسین دهلوی، فرهاد فخرالدینی و... نیز شاگردان او طی دوره‌های مختلف بوده‌اند؛ شاگردانی كه بعدها استادان بزرگی شدند و هریك اصول و مبانی مكتب صبا را به شاگردانشان منتقل كردند.
ویلون‌نواز یکه‌تاز
شبابی می‌گوید: ابوالحسن صبا 40سال ساز نواخت، تعلیم داد، در ارکسترها شرکت کرد، کتاب نوشت و در تمام جریان‌های موسیقی ایران تاثیر مستقیم و مثبت داشت. او در تمام حیطه‌های موسیقی مهارت داشت. ساز اصلی او ویلون بود. با این حال سنتور را نزد علی‌اکبر شاهی و حبیب سماعی، کمانچه را نزد حسین‌خان اسماعیل‌زاده، ضرب را نزد حاجی‌خان ضربی، نی را نزد اکبرخان، تار را نزد استاد علی‌نقی وزیری و سه‌تار را در مکتب استاد میرزاعبدالله و غلامحسین درویش به کمال فراگرفت. در دوارن جوانی به مدرسه کمال‌الملک رفت و نقاشی آموخت. او علاوه بر نقاشی به هنرهایی چون نجاری، معرق‌کاری، خاتم‌کاری و... نیز اشراف زیادی داشت. البته این اشراف بعدها توانست به مهارت وی در ساخت و سازها کمک زیادی کند. او علاوه بر اینکه ادبیات کلاسیک ایران را به خوبی می‌شناخت، زبان انگلیسی را خوب می‌دانست و از ادبیات جدید ایران نیز اطلاع داشت.
یاد یار مهربان
استاد ابوالحسن صبا پس از سال‌ها کوشش و پرورش شاگردان فراوان، در سال 1336 و به علت ناراحتی قلبی در سن 55 سالگی چشم از جهان فروبست و در قبرستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد اما با تمام این تفاسیر و توضیحات مدیر موزه، قرار گرفتن موزه صبا در خیابان بهارستان و به طور مشخص در خیابان ظهیرالاسلام که امروز بورس کاغذ و مقوا نیز به شمار می‌رود، به انزوای این موزه منجر شده است؛ اگرچه صدای ویلون او برای کسانی که از نزدیک او را می‌شناختند و با خدمات ارزنده‌اش در حیطه موسیقی آشنایی داشته‌‌اند و حتی دوستدارانش هرگز خاموش نشده و نمی‌شود.