محمدرضا کردلو: کتاب «اقتدارگرایی ایرانی در عصر قاجار» را سال گذشته همین روزها بود که خواندم. نمی‌دانم به بهانه رای‌آوری روحانی بود یا مقدمه چند‌خطی‌اش که در پشت جلد هم آمده است، مجذوبم کرد؛ «تقدیم به ایرانیان زیر 10 سال، که در آینده... برای افزایش قدرت کشور، ثروت تولید خواهند کرد؛ ظرفیت نقد‌پذیری و اصلاح تدریجی را در خود پدید خواهند آورد؛ دروغگویی و وارونه جلوه‌دادن را از نظام معاشرتی خود با دیگران حذف خواهند نمود؛...» و چند جمله‌ای دیگر که حرف‌هایی بودند که خوب کنارهم چیده شده بودند و عبارات مثبتی را ساخته بودند. محمود سریع‌القلم را با «اقتدارگرایی ایرانی» شناختم. البته بعدتر به واسطه اتفاقات جاریه عصر دکتر روحانی «عقلانیت و توسعه‌یافتگی» را نیز مرور کردم. همه حرف‌هایش را این روزها رسانه‌ها می‌زنند و مدام تکرار می‌کنند! نمی‌دانم برای چه؟ فکر نمی‌کنم درباره عقلانیت و توسعه‌یافتگی حرفی باقی‌مانده باشد که کسی نزده باشد یا نقدی که نگاشته نشده باشد. جان کلام سریع‌القلم «اصول جهانی توسعه» است و همنوایی و سازگاری کشورهای توسعه یافته با آن. سریع‌القلم در مصاحبه با دوماهنامه گفتمان الگو می‌گوید: «ما هنوز نتوانستیم آن انطباق و سازگاری را ایجاد کنیم؛ چون بنیاداً تفکر اسلامی را با تفکر موجود جهانی در تعارض می‌بینم». اصولی که البته مبتنی بر روندی ثابت باید توسط هرجامعه طی شوند. منتقدان در این روند می‌گویند: «هرجامعه به اقتضای خود این روندها را طی می‌کند و شاید لازم نباشد برخی را اصلا در نظر بگیرد». اما سریع‌القلم معتقد است: اصول جهانی توسعه ثابتند؛ «علم به معنای ساینس و رشد علمی، بعد ایدئولوژیک، فرهنگی یا جغرافیایی ندارد. به همین خاطر می‌گویم توسعه یک پایه ثابت تاریخی دارد».
و یا حرف دیگری که می‌زند و متاسفانه محل مناقشه شده است، موضعی است که درمورد استقلال دارد. آقای دکتر می‌گوید استقلال برای همان دهه‌های 60 و 70 است و این مفهوم در جهان فعلی کاربرد ندارد. فارغ از نقدهای نظری این عقیده سریع‌القلم، اتفاقات منطقه را شاهد می‌گیرم که همه دعوا سر استقلال کشورهاست از دخالت آمریکا و غرب. استقلال است که سوریه حاضر شد به خاطر آن 4 سال غمناک‌ترین تراژدی برای مردم دنیا شود. یا عراق که امروز هزار هزار نیرو به جنگ داعش می‌فرستد تا آمریکا نیروی نظامی وارد عراق نکند...
خلاصه! آنچه این روزها بیشتر محل بحث رسانه‌ها قرار گرفت و بازهم نمی‌دانم برای چه، همین انطباق و سازگاری با جهان خارج و به قاعده «بین‌المللی‌شدن» است. بین‌المللی شدن البته بازهم به اعتقاد آقای دکتر سریع‌القلم همان «غربی‌شدن» است که تحت تاثیر نظریه نوسازی مطرح کرده‌اند. آرایی که من دانشجوی علوم اجتماعی را هم انگشت حیرت بردهان نگه می‌دارد که چرا نظریه‌های دهه 60 و 70 میلادی که 70 کفن پوسانده‌اند و تئوری‌های جدیدتر جایشان را گرفته‌اند، شده‌اند آیه‌های بی‌غلط!
دکتر سریع‌القلم به‌دلیل تاثیر‌پذیری شدید از نظریات نوسازی این نکته کلیدی را مغفول می‌گذارد که مفاهیمی مانند عقلانیت، توسعه و نظم که مولفه‌های بین‌المللی‌شدن هستند (به اعتقاد ایشان) معانی خاصی در بستر جوامع غربی دارند و نمی‌توان آنها را با همان معانی برساخته وارد اقلیم فرهنگی و اجتماعی کاملا متفاوت کرد؛ زیرا این معانی سنخیتی با تجربه زیسته ایرانیان ندارد و مردم ایران مفهومی مانند عقلانیت را به‌گونه‌ای دیگر در فضای بیناذهنی خود برساخته و جامه معنا پوشانده‌اند که هرگز قابل قیاس با عقلانیت غربی نیست. می دانم که عده‌ای خواهند گفت با آن همه نظریات مبسوط و مشروح چگونه آنقدر ساده مواجهه می‌کنی! اما به همین سادگی است. چرا که اصلا این حرف‌ها و آرای جناب دکتر برای اینکه یک نظریه باشد باید یک سامانه فکری دارای انسجام، شفافیت و دقت باشد که متاسفانه (یا برای منتقدان خوشبختانه) اینطور نیست. مروری بر گزاره‌های توصیفی و تبیینی و تجویزی جناب دکتر نشان می‌دهد این سامانه فکری هیچ‌گاه شکل نگرفته و با این پیشینه شکل هم نخواهد گرفت. در امر توصیف، آقای سریع‌القلم موفق بوده است. او به اعتقاد خود تصویری بسیار نزدیک به واقعیت از فکر و شخصیت ایرانی و جامعه‌ای که در آن هست را به دست می‌دهد.
درباره گزاره‌های تبیینی می‌توان گفت نظریه منسجم، شفاف و دقیق درباره توسعه ایران باید چرایی توسعه نایافتگی فرهنگی، سیاسی و اقتصادی ایران را و ارتباط بین متغیرهای مختلف را توضیح بدهد. اینکه اگر فرهنگ و شخصیت ایرانی ضدتوسعه است، اگر سیاست و قدرت ایران اقتدارگرایانه است و اگر اقتصاد ایران، دولتی، رانتی، بیمار و فاسد است، ریشه و علت در کجاست و اگر این سه، رابطه‌ای با هم دارند علت و معلول یا سرآغاز و سرانجام این رابطه کجاست؟ یکی از نقدهای آکادمیک به این بخش از رویکرد سریع‌القلم، آشفتگی جالبی در نوشته‌های دکتر را آشکار کرده است: «از مهم‌ترین آشفتگی‌های تبیینی منظومه فکری سریع‌القلم، تغییر مکرر موضع وی در بیان رابطه میان اقتدارگرایی سیاسی، فرهنگ سیاسی و اقتصاد دولتی است؛ ایشان در یکجا یکی از ویژگی‌های سه‌گانه فرهنگ سیاسی عشیره‌ای (تهاجم و غارت) را نتیجه نوعِ خاصی از ساختار سیاسی می‌داند (فرهنگ سیاسی ایران، 70) و در جای دیگری کل فرهنگ سیاسی عشیره‌ای که تا پیش از این علت ساختار سیاسی خاصی بود، بازتاب ساختار سیاسی ایران معرفی می‌شود. (فرهنگ، 111) ... و در نهایت گزاره تبیینی‌ای صادر می‌شود که با کل چارچوب تئوریک کتاب فرهنگ سیاسی در تضاد است. درحالی که تاکنون فرهنگ سیاسی غیرعقلانی نتیجه استیلا و تداوم فرهنگ سیاسی عشیره‌ای دانسته می‌شد، چنین حکم می‌شود که «فرهنگ سیاسی غیرعقلایی در نتیجه محصول حاکمیت مطلق دولت بر اقتصاد، فرهنگ و روان جامعه است.» (فرهنگ، 185)
همین عدم‌انسجام تبیینی در کتاب اقتدارگرایی ایرانی در عهد قاجار نیز قابل ردیابی است. آنجا که با طرح گزاره‌ای تعیین‌کنندگی فرهنگ نسبت به سیاست که ادعای اصلی کتاب فرهنگ سیاسی ایران بود در اقتدارگرایی ایرانی معکوس می‌شود (ص36و 37)» (انجمن علوم سیاسی ایران).
در گزاره‌های تجویزی نیز این آشفتگی نظری غوغا می‌کند؛ سریع‌القلم در صفحه 13 کتاب عقلانیت می‌گوید در «رهیافت نخبه‌گرایانه... اولین قدم در پیشرفت، خانه‌تکانی نهاد دولت است.» (عقلانیت، 13) این در حالی است که در صفحه 17 همین کتاب ادعا می‌کند: «بدون آماده‌سازی‌های فرهنگی و تحول در شخصیت ایرانی، نه خصوصی‌سازی اقتصادی میسر خواهد بود و نه توسعه سیاسی» و در صفحات 18 و 27 می‌گوید: «تا ساختارهای منتهی به شخصیت را تغییر ندهیم، ساختارهای سیاسی و اقتصادی متحول نخواهند شد».
اما این تناقضات به همین‌جا ختم نمی‌شود و دکتر در صفحه 78 کتاب عقلانیت موضع خود را مجددا تغییر داده و کار اقتصادی را نسبت به کار فرهنگی در اولویت قرار می‌دهد. (همان)
این همه، یعنی دکتر، هر اندازه که در توصیف هنرمندانه همه را سرکار می‌گذارد و با ادبیاتی ساده و عامه‌فهم از آنچه در پیرامون خود است با تعمیمی استادانه، نظریه‌سازی می‌کند، همان اندازه و بیشتر در تبیین و تجویز دچار آشفتگی و ضعف ساختمان نظری و بی‌هویتی فکری است.
شاید آنچه گفته شد، آنچه نبود که باید گفته می‌شد و شاید هزار حرف نگفته پیرامون توسعه و آرای آقای سریع‌القلم باشد اما مساله سریع‌القلم نیست. مساله امروز جامعه دانشگاهی، اسارت در حصار دگم‌های توسعه و رکود فکری در نظریات قدیمی توسعه است که صدها استاد ـ‌العیاذ بالله‌ـ چون قرآن بی‌غلط بر سر آن پافشاری می‌کنند و حاضر نیستند از 1960 حتی یک قدم پا را فراتر بگذارند و حتی این روزها که شنیده شده است گروهی برای تغییر سرفصل‌ها کارهایی هرچند حداقلی کرده‌اند، این اساتید حاضر به تحرکی هرچند ناچیز از این جمود و رکود نمی‌شوند! عجیب نخواهد بود اگر دانشجویان برای این اساتید در حوزه علم از این پس تره هم خرد نکنند. تحول، لازمه هرموجود زنده است و دانشگاه و ساحت علم بی‌تحرک و تحول، یا منزوی می‌شود و یا از بین خواهد رفت. این هشدار، جدی است.