خودکفايي در صنعت سدسازي بويژه براي ما ايرانيان، مفهومي خاص و منحصر به فرد دارد. اين مفهوم را وقتي از دريچه تاريخي بنگريم به نوعي احيای فرهنگ پاسداشت آب در فرهنگ ايراني - اسلامي است که موجب شده بيش از 2 هزار سال قبل ايرانيان پديدآورنده سدها و سازههاي آبي باشند و پس از ورود اسلام به ايران و گسترش تمدن اسلامي در کشور، «هنر- صنعت» سدسازي و احداث ديگر سازههاي آبي به اوج خود برسد تا در آن دوره تاريخي شاهد ساخت بلندترين و پيچيدهترين سدهاي جهان در ايران باشيم؛ سد‌هايي مانند کريت که تا قرن نوزدهم بلندترين سد جهان بود يا بندهاي روي رودخانه کر که هزار سال است آب اين رودخانه را به دشت‌هاي حاصلخيز مجاور هدايت مي‌کند و قنات‌هايي که آب را از کيلومترها دور‌تر و از دل زمين به اراضي تشنه مي‌رساند. متاسفانه با ورود مدرنيته به ايران و زوال هدفمند دانش بومي ايرانيان در زمينههاي مختلف به واسطه نفوذ قدرتهاي سلطهگر و دستنشاندگان کمدانششان در داخل کشور به بهانه تجدد، در بازه زماني 200 ساله قبل از وقوع انقلاب اسلامي هيچ سازه آبي درخوري به دست ايراني احداث نشده و طي همين سال‌ها دانش سدسازي از حافظه تاريخي اين ملت پاک ميشود؛ به نحوي که نخستین سدهاي مدرن درکشور حدود 50 سال پيش به دست بيگانگان ساخته و بهرهبرداري ميشود و مهندسان و متخصصان کشورمان نقش چنداني در اجراي اين سازهها نداشتهاند. پس آنچه امروز پس از گذشت 33 سال از انقلاب اسلامي به عنوان خودکفايي در صنعت سدسازي مطرح ميشود، احيای دوباره يک توانمندي يا به عبارت بهتر و دقيقتر شکوفايي يک هنر-صنعت ايراني است. اما از جهات ديگري نيز اين خودکفايي اهميت دارد. در جهان سدسازي تنوعي از سازههاي بزرگ، کوچک، ساده و پيچيده وجود دارد که احداث هر يک از آنها با توجه به شرايط اقليمي، ژئوتکنيکي، هيدرولوژي، کاربردي و حتي اجتماعي و فرهنگي متفاوت است. عوامل پرشماري در نحوه احداث يک سد تاثيرگذار است که آن را از ديگر سدها و سازهها متمايز مي‌کند. در کشور ايران با توجه به اقليم و تنوع جغرافيايي اين سرزمين، تنوع ويژهاي را در سدهاي ساخته شده و در حال احداث نيز شاهديم. اين خود عاملي است که به ادعاي خودکفايي ما در عرصه سدسازي مفهومي عميق‌تر ميبخشد زيرا خودکفايي در ساخت يک سد که از حيث حجم بدنه چندان بزرگ نيست و داراي ويژگيهاي فني پيچيدهاي نيز نيست، طبعا کار سادهتري است تا خودکفايي در ساخت بلندترين سدها با پيچيدگيهاي منحصر بهفرد فني. ساخت سازههاي عظيم و پيچيدهاي چون کرخه، مسجدسليمان و کارون3 به همت ايرانيان و بوميسازي و انتقال دانش سدسازي طي اين پروژههاي دشوار به داخل کشور، امروز به احداث سدي ختم شده که در حال حاضر با 230 متر ارتفاع، بلندترين سد فلات ايران نيز هست.
اين سد که در يک ساختگاه کاملا پيچيده در دل رشته‌کوه زاگرس و با محدوديت فضا به علت شيب تند منطقه اجراي طرح احداث شده، يک نوع بناي يادبود توان و همت ايراني در امروز تاريخ است. منحصربهفردترين ويژگي اين سد در کنار نکاتي چون بلندترين سد بتوني دوقوسي کشور و بالادستترين سد رودخانه کارون، بومي بودن اين سد در طراحي و اجراست. نکته قابل توجه آن است که احداث و ساخت بخش زيادي از تجهيزات نيروگاه 1000 مگاواتي اين طرح نيز به دست پيمانکاران داخلي صورت گرفته است؛ اتفاقي که نشان از مهارت فني متخصصان و کارشناسان ايراني در حوزههاي دانشي مختلف وابسته به صنعت سدسازي دارد. مهار آب خروشان رود کارون، آن هم در بالادست و در ميان ستيغ کوههاي برافراشته و تبديل اين خروش به نيروي حياتبخش برق و آب آرام و مطمئني که زمينهاي بسياري را ميتواند در دشت‌هاي پايين دست آبياري کند و موجب رونق اقتصادي منطقه و کشورمان باشد، کار بسيار بزرگي است که با دانش بومي که امروز قابل انتقال به نسلهاي بعدي است انجام شده و به نظر ميرسد پيدايي اين چرخه دانش، مهم‌ترين دستاورد احداث سد و نيروگاه کارون4 و ديگر پروژههاي سدسازي کشور باشد.همانطور که بیان شد، توان اجرايي در صنعت سدسازي و احداث نيروگاههاي برقابي حاصل تسلط بر دانشها و علوم مختلفي است؛ از عمران، مکانيک، هيدرولوژي و برق گرفته تا علوم اقتصادي، مديريتي و اجتماعي. در واقع سدسازي ترکيب پيچيدهاي از توان مديريت در تلفيق دانشهاي فني و انساني به شمار ميرود چون در اين صنعت در کنار سروکار داشتن با طبيعت به عنوان يک پديده نامتعين و غيرقابل پيشبيني، با انسان و مسائل اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي او نيز سروکار داريم. شايد از همين رو است که منافع احداث يک سد که با کار کارشناسي و در مکان صحيح و با ويژگيهاي مناسب و حساب شده احداث شده متعدد است. پس خودکفايي در صنعت سدسازي به معناي توان مطالعاتي و محاسباتي و خودکفايي در علوم و فنون مختلفي است. مطالعات در يک پروژه سدسازي بسيار متنوع، زمانبر و حساس است. پس از اتمام فازهاي مختلف مطالعات و تاييد نتايج آن و اخذ رديف اجرايي، پروژه وارد فاز اجرا ميشود. در اين زمان مديريت به عنوان رکن اول نقش‌ساز است زيرا تامين منابع مورد نياز و هماهنگي میان مشاوران و پيمانکاران مختلف در يک بازه زماني خاص و در يک فضاي محدود و اشتغال هزاران نفر نيروي انساني در هنگام اجراي پروژه فقط با يک توان و دانش مديريتي به فعل درآمده امکانپذير است. در واقع مديريت پروژههاي احداث سدهاي بزرگ و نيروگاههاي برقابي، مشابه رهبري يک ارکستر چند هزارنفري است. هماهنگي و تعامل ميان دانشهاي مختلف و نيروهاي انساني متفاوت و همچنين عوامل محيطي طبيعي، اجتماعي و انساني کاري سترگ است و خودکفايي در صنعت سدسازي به معناي خودکفايي در تکتک اين دانشها و تواناييهاست و با مفهوم خودکفايي در عرصههاي ديگر کاملا متفاوت است.امروز ميتوانيم ادعا کنيم که در حوزه سدسازي، ساخت نيروگاههاي برقابي و سازههاي وابسته چون تونلها، مغارهاي زيرزميني، پلهاي بزرگ و... خودکفا شدهايم. اما به راستي اين توان خودکفايي چه افقي را پيش روي صنعت ما ترسيم مي‌کند؟ آيا از اين پس قرار است شاهد اجراي تمام پروژهها به دست ايراني باشيم؟ يا قرار است دانش بومي خود در اين زمينه را صادر کنيم؟ يا دانشافزايي کنيم؟ و يا نهضت سدسازي را در کشور گسترش دهيم؟ به نظر من ادامه راه خودکفايي تلاش براي افزايش کيفيت و دقت در حوزه مطالعات و اجراست. ضرورت دارد جز سدهاي بزرگ که معمولاً با دقت و کيفيت مطلوبي احداث ميشوند، سدهاي کوچک‌تر نيز از همين کيفيت مدنظر بهره ببرند و با نگرشي همهجانبه احداث شوند. از سوي ديگر توان مهندسي داخلي به حدي رسيده که امکان انتقال دانش به ديگر کشورهاي جهان و صدور خدمات فني و مهندسي وجود دارد. زمان آن رسيده که با يک برنامه دقيق، بازارهاي هدف شناسايي شوند و در عرصه جهاني، حضوري پررنگتر داشته باشيم. و شايد از همه اينها مهم‌تر، ايجاد بازار سرمايه در کنار اين صنعت است. توان فني و دانش علمي بدون وجود منابع مطمئن مالي به ايجاد يک سازه بهينه منجر نميشود. منابع دولتي محدود است و هميشه براي احداث سدها کافي نيست. جذب سرمايههاي خرد و کلان بخش خصوصي به سوي اين صنعت ميتواند به گسترش و رشد اين صنعت منجر شود و از سوي ديگر سرمايهگذاري و مشارکت در پروژههاي سدسازي ديگر کشورها در کنار صدور خدمات فني و مهندسي درهاي بازار بزرگي را به روي سرمايهگذاران ايراني خواهد گشود.
* مديرعامل شركت توسعه منابع آب و نيروي ايران