علیرضا پورصباغ: انیمیشن یا نقاشی متحرک از واژه «animate» به معنای «جان بخشیدن» گرفته شده‌است. انیماتورها به واقع به نقاشی‌ها، طلق‌ها، شیشه‌ها و عروسک‌ها جان می‌بخشند و آنها را متحرک می‌کنند. تصاویر متحرک نخستین‌بار در 1887 میلادی در سالن‌های تاریک زیرزمین‌های پاریس و با تکنیک آینه‌های مکثر روی پرده سفید به نمایش درآمدند اما در 28 اکتبر 1892، امیل رنو، نخستین تصاویر متحرک خود را در سالن موزه «گره ون» پاریس به حرکت درآورد و به آن «تئاتر اپتیک» نام داد. بدین ترتیب، انیمیشن 10 سال قبل از اختراع سینما توسط برادران لومیر، متولد شد. در واقع انیمیشن را می‌توان مادر سینما نامید. نخستین مجموعه کارتونی مشهور، «گرتی دایناسور» بود که توسط «وینسور مک‌کی» ساخته شد و او بود که انیمیشن را به اوج رساند. والت دیزنی هم صدا را وارد دنیای انیمیشن کرد و نخستین فیلم‌های طولانی سینمایی و کارتونی را ساخت.
تحقق رؤیایی کودکانه
پویانمایی طبق آنچه در مقدمه آمد مادر سینما خطاب می‌شود و از اصل و بدنه سینما جدا نیست، تقریبا نوستالوژی ما از سینمای انیمیشن برای نسل سومی‌های بعد از انقلاب به محصولاتی چون سفرهای گالیور، سندباد و رابین هود ختم می‌شد. پخش انیمیشن‌هایی همچون داستان اسباب بازی‌ها جزو اتفاقات نادری بود که در رسانه ملی رخ داد تا اینکه یک کودک آرزومند و مستغرق در دنیای کودکی به نام مهرداد رئیسی حلول کرد و در هیاهوی اعتصاب صنف انجمن گویندگان جوان اقدام به دوبله بسیاری از آثار انیمشین روز دنیا کرد و با اتصال به شبکه خانگی توانست انیمشین‌های روز دنیا را به بازار عرضه کند. هر چند رئیسی و گروه انجمن گویندگان جوان بعدها به صورت یک سندیکای مستقل و قانونی معرفی شدند اما موتور عرضه انیمیشن را به گردش درآوردند. توسعه و بسط این محصولات با استقبال گسترده مردم در نهایت به تلنگری برای مسؤولان بدل شد که مهم‌ترین و شاید اگر اغراق نباشد، جذاب‌ترین گونه سینمایی را با چارچوب‌های مستقل بومی و میهنی تولید کنند.
جای خالی اسطوره‌های بومی
این روزها انیمیشن «شکرستان» نگاه‌های بی‌شماری را به خود معطوف کرده و استقبال گسترده مخاطبان سیما نشان از این دارد که سینما به مفهوم عام و خاص محصور به تولیدات صرفا سینمایی نمی‌شود و نسلی که امروز دوران کودکی‌اش را می‌گذراند طبیعتا یکی از نیازهای حیاتی و مهمش غذای فرهنگی است؛ شرک، گارفيلد، جیمی نورتون.... و هزاران تولید دیگر در هالیوود محصولات بالینی او به حساب می‌آیند. شاید بسیاری مخاطبان (و البته مسؤولان) ندانند این نسل با این قهرمان‌ها همذات‌پنداری و با آنها زندگی می‌کنند اما آیا درست است این کودک با ماسک‌هایی زندگی کند که طراح شخصیتش حتی با نوع بافت زندگی بومی و میهنی او فرسنگ‌ها فاصله دارد؟ برای تربیت نسل فردا باید نیاز او به خوراک فرهنگی را هم تامین کنیم و اسطوره‌ها و ابرقهرمان‌هایی که او از همین دوران کودکی با آنان همذات‌پنداری می‌کند اسطوره‌ها و ابرقهرمان‌های اسلامی – ایرانی باشد.
سینمای کودک زنده‌است؟
در ابتدای همین یادداشت اشاره کردم که اختراع سینماتوگراف بعد از اختراع انیمیشن رخ داده است. امروز تولیدات هالیوود در زمینه انیمیشن سرعت بیشتری به خود گرفته است. هم‌اکنون که این یادداشت را می‌نویسم رنگو و ریو در صدر جدول باکس‌آفیس قرار دارند؛ 2 فیلمی که از قضا هر دو انیمیشن هستند. بعد از هزاره سوم سینمای کودک و نوجوان در هالیوود از اولویت‌های تولید به حساب می‌آید، در واقع بعد از انقلاب هری‌پاتر و وقایع‌نگاری نارنیا، توليد محصولات در حوزه کودک و نوجوان سرعت بیشتری به‌خود گرفته‌است، ضمن اینکه کدگذاری ایدئولوژیک این محصولات از اهداف اولیه تولیدکنندگان این مجموعه‌هاست و حتی ابرقهرمان‌های تازه هم در فرمت پویانمایی عرضه می‌شود که نمونه اخیرش انیمیشن بولت و مگامایند است. ضرورت ارتقای جایگاه انیمیشن و توجه به تولیدات بومی باید کمی بیشتر مورد توجه قرار گیرد و باید تولیدات انیمیشن حداقل پرده‌های سینما را تسخیر کنند و یقینا این استراتژی می‌تواند گیشه سینماها را هم ترمیم کند. هنوز در این سالیان هیچ انیمیشن فرنگی یا ایرانی رنگ پرده سینماهای ایران را به خود ندیده است و یکی از دلایلی که سبب می‌شود سینما مفهوم جمعی و خانوادگی خود را از دست دهد، نگاه یکسویه سینما به محصولات صرفا اجتماعی و بزرگسالانه است. در این راستا تولیداتی که رنگ پرده می‌بینند برای گروه‌های سنی بزرگسال بیشتر ساخته شده‌است. شکرستان می‌توانست یک محصول سینمایی باشد و قبل از آنکه در مدیوم سیما عرضه شود در سالن سینماها عرضه شود. انتظار برای « تهران1500»هم بسیار طولانی شده‌است. اکران 2 فیلم نخودی و خاله سوسکه (از نمونه‌های اخیر تولیدات سینمای کودک که فرصت اکران در سینماهای کشور را یافتند) در سال گذشته نشان داد، سینمای کودک با سویه بومی کماکان زنده‌است اما آنچنان جدی گرفته نمی‌شود. یک نکته نیز بر معاونت سینمایی و سایر مسؤولان روشن‌تر شد که اگر می‌خواهند خانواده‌هایی را که سال‌ها قدم به سالن سینما نگذاشته‌اند به میدان بکشند انیمیشن و اکران سراسری آن بهترین گزینه برای استقبال عمومی مخاطب است. شکرستان در همان قالب تلویزیون نشان داد با وجود شرک، گارفلید و محصولاتی که روزانه از شبکه خانگی با فروش بسیار و اقبال عمومی منتشر مي‌شود هنوز تولیدی بومی و میهنی می‌تواند آنها را به کناری نهد و صدر‌نشين شود.
درباره توفیقات «شکرستان» انیمیشن موفق این روزها
شاید تا چند سال پیش حتی فکر اینکه در ایران انیمیشنی ساخته شود که قابلیت مطرح شدن در فستیوال‌های خارجی را داشته باشد تاحدودی دور از ذهن به نظر می‌رسید اما امروز که انیمیشن «شکرستان» از محصولات مرکز انیمیشن حوزه هنری در حال پخش از تلویزیون است، این فکر خیلی دور از دسترس به نظر نمی‌رسد. از سال ۱۳۸۵با تشکيل مرکز مطالعات و تولیدات فیلم انیمیشن، کانوني براي توسعه اين فعاليت‌ها در حوزه هنري شکل گرفت و از نيمه دوم سال ۱۳۸۵ بود که به منظور ايجاد فضايي جهت توسعه انيميشن (که به‌طور روزافزون در جهت تبديل شدن به يک صنعت تاثيرگذار در عرصه فرهنگ جهاني پيش مي‌رود) آغاز به کار کرد. پس از ايجاد این مرکز و با توجه به سرعت رشد امکانات آن، به تدريج توليد فيلم بلند سينمايي به يکي از اهداف مجموعه تبديل شد. تاکنون بیش از 1650 دقیقه انیمیشن در قالب مجموعه سریال و تک‌قسمتی با موضوعات طنز، مضامین اجتماعی و... در این مجموعه تولید شده که به جرات می‌توان موفق‌ترین آنها را انیمیشن «شکرستان» دانست. این مجموعه که در قالب فضایی قدیمی داستان‌ها و ضرب‌المثل‌های ایرانی را با زبانی امروزی روایت می‌کند، به روش «کات اوت» ساخته شده و شخصیت‌های آن ضمن حفظ المان‌های شخصیتی خود، هربار با ایفای نقش‌های جدید، به پیشبرد داستان هر قسمت کمک می‌کنند. «شکرستان» نه‌تنها در داخل با استقبال مخاطبان خاص و عام مواجه شد که با حضور در جشنوارههای بین‌المللی توانست توجهی ویژه را به سمت استعدادهای موجود در ایران در عرصه انیمیشن‌سازی جلب کند. این انیمیشن علاوه بر شرکت در بیش از 50 جشنواره بین‌المللی مطرح جهان از جمله جشنوارههای صوفیا (بلغارستان)، فستیوال بین‌المللی هیروشیما، فستیوال بین‌المللی پوسان، فستیوال بین‌المللی اوتاوا-کانادا، فستیوال بین‌المللی کی‌یف، فستیوال بین‌المللی برلین، فستیوال بین‌المللی هنگ‌کنگ، فستیوال بین‌المللی فیلم کوتاه درسدن(Dresden) ، فستیوال بین‌المللی پالم اسپرینگ
(Palm Spring)، فستیوال انیمیشن انیما ایوکا، فستیوال فیلم میلانو و فستیوال فیلم دوربان، در فستیوال‌های پوسان کره، اشتوتگارت، فیلم مینی، رانیمانیا، انیماایوکا، سینانیما و انیما(بروکسل) به بخش انیمیشن‌های انتخابی راه یافت. از دیگر حضورهای جهانی این انیمیشن می‌توان به نمایش در بازار کن 2010، دو‌سالانه سینما تک آسیا– اقیانوسیه (در سینماهای شهر بریسبن استرالیا) در ژانویه سال 2010 و دریافت جایزه بهترین انیمیشن از فستیوال بلاروس اشاره کرد. «شکرستان» در بیش از 20 جشنواره مطرح داخلی نیز حضور داشته که از مهم‌ترین آنها می‌توان به جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران، جایزه بهترین انیمیشن سال، جشنواره بین‌المللی فیلم فجر، جشنواره بین‌المللی پویانمایی تهران، جشنواره رویش، جشنواره رسانه‌های دیجیتالی، جشن سینمای ایران، بیست و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم کودک و نوجوان و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم شهر اشاره کرد. اما موفقیت‌های شکرستان به همین جا ختم نمی‌شود، این انیمیشن با حضور در جشنوارههای مختلف توانست جایزه بهترین انیمیشن از جشنواره پویانمایی تهران، تندیس طلایی بهترین فیلم انیمیشن و تندیس طلایی بهترین کارگردانی جشنواره رویش و جایزه بهترین انیمیشن تلویزیونی جشن خانه سینما را از آن خود کرده و در سال گذشته نیز جایزه بهترین انیمیشن سال از جشنواره فیلم کوتاه تهران را دریافت کند. علاوه‌بر 30 قسمت از این مجموعه که به شبکه کودک تایوان فروخته شده 90 قسمت از این انیمیشن نیز به شبکه‌های تلویزیونی عرب‌زبان فروخته شده که پس از اتمام دوبله به زبان عربی روی آنتن خواهد رفت. با اکران 4 قسمت از این مجموعه که قرار است بزودی در سینماهای فرانسه صورت گیرد، شاید بتوان امیدوار بود که بعد از این شاهد حضور جهانی انیمیشن‌های ایرانی بوده و صنعت انیمیشن در کشور یارای مقابله با حریفان خود در سطح منطقه را داشته باشد. این انیمشن بزودی در قالب DVD روانه شبکه نمایش خانگی خواهد شد.