اگرچه عدالت به عنوان یك مفهوم ارزشی همواره در طول تاریخ مورد توجه مصلحان اجتماعی و متفكران و مردمان محروم و مستضعف بوده و از منزلت خاصی در نظام‌های اخلاقی و اجتماعی برخوردار بوده است اما كمتر به عنوان یك موضوع جدی مورد پژوهش‌های عمیق و همه‌جانبه قرار گرفته است.
تفكر منظم و سازمان‌یافته درباره عدالت به 2 بخش نظری و عملی تقسیم می‌شود. در بخش نظری كه همان نظریه‌پردازی درباره محتوای عدالت اجتماعی است دارای وجوه و ابعاد متعددی است كه بحث در مفهوم عدالت و تعاریف و اقسام آن و بحث در تعیین اصول عدالت، بخشی از این ابعاد متنوع را تشكیل می‌دهد.
پس از فراغ از نظریه‌پردازی كلان درباره عدالت اجتماعی و محتوای آن، نوبت به جنبه عملی استقرار عدالت اجتماعی در سطوح مختلف حیات جمعی فرا می‌رسد؛ یعنی بحث در اینكه چگونه و براساس چه برنامه‌ای و با در نظر گرفتن چه شاخص‌هایی عدالت را در حوزه‌های مختلف جامعه از قانونگذاری و قضاوت و اقتصاد گرفته تا نظام آموزشی و بهداشت و درمان برقرار سازیم.
بیشتر متفكران حوزه عدالت‌پژوهی كم و بیش بر جنبه نظری بحث متمركز شده‌اند و در همین بعد نظری نیز كمتر كسی به طور همه‌جانبه به همه ابعاد نظری بحث عدالت اجتماعی توجه نشان داده است و برخی فقط به تعریف عدالت و تقسیمات آن بسنده كرده‌اند، برخی به طور ناقص به ترسیم اصول عدالت پرداخته‌اند و برخی از منظر فلسفی مباحث ارزشی و اخلاقی حول عدالت را از نظر گذرانده‌اند.
فرمايشات حضرت آیت‌الله‌العظمي خامنه‌ای در قلمرو عدالت از این امتیاز برخوردار است كه به مباحث نظری اكتفا نكرده و به نكات ظریفی در قلمرو استقرار عملی عدالت در عینیت جامعه اسلامی عطف توجه فرموده‌اند.
به اعتقاد ایشان تحسین عدالت و عشق ورزیدن به آن و سخن گفتن فلسفی درباره آن كافی نیست بلكه همت اصلی باید معطوف به پی‌ریزی مناسبات اجتماعی در عرصه‌های مختلف حیات جمعی بر مبنای عدالت باشد.
معظم‌له می‌نویسند: «در نظام اسلامی، عدالت مبنای همه تصمیم‌گیری‌های اجرایی است و همه مسؤولان نظام، از نمایندگان محترم مجلس شورای اسلامی تا مسؤولان بخش‌های مختلف اجرایی، به‌خصوص رده‌های سیاستگذاری و كارشناسی و تا قضات و اجزای دستگاه قضایی، باید به جد و جهد و با همه اخلاص، در صدد اجرای عدالت در جامعه باشند. امروز در جامعه ما، برترین گام در راه استقرار عدل، رفع محرومیت از طبقات محروم و تهی‌دست و كم‌درآمد است».
باید توجه داشت كه ورود ایشان در مباحث عدالت اجتماعی از منظر یك رهبر و هادی حركت اجتماعی امت و یك سیاستگذار كلان در ترسیم خطوط اصلی حركت كارگزاران و مسؤولان نظام اسلامی است؛ از این رو بیانات‌شان در این حوزه صبغه آكادمیك نداشته و توأم با بحث‌های استدلالی و فلسفی متعارف نیست. بنابراین در مقاله حاضر همت آن است كه اولاً خطوط مهم و اساسی تفكر كلان و راهبردی ایشان در زمینه عدالت اجتماعی برجسته و منقح شود و ثانیا در مواردی وجه امتیاز این نقطه نظرات از جریان فكری غالب در غرب معاصر بویژه در تفكر لیبرال- دموكراسی حاكم بر اكثر جوامع آشكار شود.
1- جایگاه عدالت اجتماعی در میان فضایل اجتماعی
یكی از مباحث مهم در حوزه عدالت‌پژوهی تعیین جایگاه عدالت در میان دیگر فضایل جامعه سیاسی است. بر خلاف لیبرال‌های كلاسیك و اختیارگرایان (libertarians) معاصر كه همسو با اسلاف لیبرال خویش، عدالت اجتماعی و عدالت توزیعی را اساسا یك فضیلت نمی‌دانند، بسیاری از مكاتب و متفكران حوزه اجتماع و سیاست در اینكه عدالت اجتماعی یك فضیلت و خیر اجتماعی است، اتفاق نظر دارند. اختلاف در آن است كه آیا عدالت برترین فضیلت اجتماعی است یا آنكه در عرض دیگر فضایل اجتماعی نظیر رفاه، شكوفایی اقتصادی و كارآمدی قرار می‌گیرد و بر آنها برتری و تفوق ندارد.
حضرت آیت‌الله العظمي خامنه‌ای با تفكیك غایات و كمالات اجتماعی از كمالات فردی بر آنند كه عدالت در مقایسه با دیگر فضایل و خیرات اجتماعی در جایگاهی برتر از همه می‌نشیند اما در مقایسه با كمالات نهایی فرد و رستگاری حقیقی انسان، عدالت، غایت و هدفی متوسط است و برقراری عدالت اجتماعی نمی‌تواند هدف و غایت نهایی انسان باشد. درباره جایگاه برتر عدالت اجتماعی ایشان چنین مي‌فرمايند: «هزار سال است كه امت اسلامی برای قسط و عدل دعا می‌كند. این نظام اسلامی به وجود آمده است؛ نخستین كارش اجرای قسط و عدل است. قسط و عدل، واجب‌ترین كارهاست. ما رفاه را هم برای قسط و عدل می‌خواهیم».
معظم‌له در جای دیگر مي‌فرمايند: «هدف ما استقرار عدل در جامعه است. ما این را می‌خواهیم. همه كارها برای اقامه عدل ارزش پیدا می‌كند. در جامعه نابرابر، اگر ثروت هم زیاد شد، به سود یك قشر و یك گروه از مردم است اما در جامعه‌ای كه برابری و عدالت جریان داشته باشد، به سود همه است».
در تفكر معاصر غرب بویژه در میان معتقدان به لیبرالیسم و بازار آزاد سرمایه، باور غالب آن است كه در رتبه‌بندی ارزش‌ها و فضایل اجتماعی، رشد و توسعه در رتبه‌ای برتر از عدالت اجتماعی می‌نشیند و شكوفایی اقتصاد آزاد در نهایت امر به نفع اقشار ضعیف و كمتر بهره‌مند نیز خواهد بود.
رهبر حكيم انقلاب اسلامی بر این نكته تاكید دارند كه این تلقی بر خلاف تفكر اسلامی است و توسعه و پیشرفت باید جهت‌دار بوده و در چارچوب تامین عدالت اجتماعی تعریف شود.
ایشان مي‌فرمايند: «ما طبق برخی سیاست‌هایی كه امروز در دنیا رایج است و طرفداران زیادی هم دارد، نیستیم كه صرفا به رشد تولیدات و رشد ثروت در كشور فكر كنیم و به عدالت در كنار آن فكر نكنیم، نه! این منطق ما نیست. نوآوری نظام ما همین است كه می‌خواهیم عدالت را با توسعه و با رشد اقتصادی در كنار هم و باهم داشته باشیم».
«بعضی این تصور را می‌كنند كه ما بایستی دوره‌ای را صرف رشد و توسعه كنیم و وقتی كه به آن نقطه مطلوب رسیدیم، به تامین عدالت اجتماعی می‌پردازیم. این فكر، اسلامی نیست. عدالت، هدف است و رشد و توسعه مقدمه عدالت است».
اما در مقایسه با كمال و سعادت فردی، این عدالت است كه باجنبه مقدس و ابزاری به عنوان هدف نهایی مطرح نمی‌شود.
معظم‌له در این زمینه میفرمايند: «ما كارهای گوناگون [رفاه، سازندگی، توسعه] را برای قسط و عدل می‌خواهیم، برای اینكه در جامعه عدالت برقرار شود، همه بتوانند از خیرات جامعه استفاده كنند و عده‌ای محروم و مظلوم واقع نشوند. در محیط قسط و عدل است كه انسان‌ها می‌توانند رشد كنند، به مقامات عالی بیشتری برسند و كمال انسانی خود را به دست آورند. قسط و عدل یك مقدمه واجب برای كمال نهایی انسان است».
2- وظیفه‌مندی دولت نسبت به عدالت اجتماعی
همان‌طور كه اشاره شد، جریان عمده و اصلی در
درون سنت لیبرالیسم مخالف هرگونه مدلی از عدالت توزیعی
(distributive justice) است و معتقد است، عدالت اجتماعی در قالب حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و جبران نتایج منفی بازار آزاد برای افراد فقیر و ضعیف و شكست‌خورده در رقابت اقتصادی هیچ مبنا و وجهی ندارد. عمده استدلال آنان این است كه به عده‌ای كه در بازار آزاد به ثروت و موفقیت نمی‌رسند و با فقر و ناكامی اقتصادی دست و پنجه نرم می‌كنند، ظلم و بی‌عدالتی نشده است زیرا ظلم و بی‌عدالتی در جایی است كه فرد یا گروهی براساس تصمیم و نقشه قبلی به طور عامدانه موجبات فقر و ناتوانی و شكست كسی را فراهم آورده باشند اما در بازار آزاد سرمایه نظیر یك مسابقه ورزشی، در جریان رقابت، عده‌ای به موفقیت و پیروزی می‌رسند و عده‌ای شكست می‌خورند و مسؤولیت این عدم موفقیت و شكست برعهده كسی جز خود آنان نیست. بنابراین نه دولت و نه پیروزشدگان، در قبال جبران ضعف و شكست آنان مسؤولیتی ندارند و عدالت، وظیفه‌ای را در حمایت و جبران نقص آنان متوجه دولت نمی‌داند.
حضرت آیت‌الله‌العظمي خامنه‌ای با اتكای به روایات فراوان موجود در منابع اسلامی، در تقابل كامل با دیدگاه فوق قرار دارند و به دنبال دفاع از محرومان و مستضعفان هستند و فقرزدایی و تسكین آلام طبقات ضعیف جامعه را از وظایف مهم دولت اسلامی می‌دانند. ایشان در این‌باره خطاب به مسؤولان دولتی مي‌فرمايند: «در برنامه‌ریزی‌ها مساله برطرف كردن فقر و محرومیت از كشور را در درجه اول قرار دهید كه یكی از اركان عدالت، این موضوع است. البته همه مفهوم عدالت این نیست كه ما فقر و محرومیت را برطرف كنیم، گرچه حقا و انصافا بخش مهمی از آن است».
اساسا فقرزدایی و كاهش فاصله طبقاتی و تلاش برای برابری افراد در استفاده از امكانات و برابری در فرصت‌ها، از نظر حضرت آیت‌الله‌العظمي خامنه‌ای از مقدمات اصلی عدالت اجتماعی مورد نظر اسلام است. معظم‌له مي‌فرمايند «به نظر ما عدالت، كاهش فاصله‌های طبقاتی است، كاهش فاصله‌های جغرافیایی است. این‌جور نباشد كه اگر منطقه‌ای در نقطه جغرافیایی دور از مركز كشور قرار گرفته است، دچار محرومیت باشد اما آنجایی كه نزدیك است، برخوردار باشد. این عدالت نیست. هم فاصله‌های طبقاتی باید برداشته شود هم فاصله‌های جغرافیایی باید برداشته شود و هم برابری در استفاده از امكانات و فرصت‌ها باید به وجود آید».
3- لزوم توجه به شاخص‌ها و معیارهای عدالت
بسیاری از متفكران در حوزه عدالت‌پژوهی به تعریف و تقسیم عدالت بسنده كرده‌اند و همه تلاش آنان در حد بیان برخی مباحث نظری و كلی درباره عدالت و عدالت اجتماعی محدود شده است؛ حال آنكه از مباحث خطیر و مهم عدالت، پرداخت به این نكته است كه براساس كدامین معیارها و شاخص‌ها می‌توان عدالت را در هر حوزه از حوزه‌های حیات اجتماعی استقرار بخشید.
فیلسوفان و متفكران باحث در زمینه عدالت، یا به كلی از این بحث مهم غافل بوده‌اند یا مانند «جان رالز» گرچه به این جنبه مهم پرداخته‌اند اما با نگاهی تعمیم‌گرایانه این معیارها و شاخص‌ها را در 2 اصل عام و كلی خلاصه كرده‌اند، گویی در هر زمینه از زمینه‌های روابط اجتماعی می‌توان عدالت را براساس این 2 اصل پیاده كرد.
رهبر انقلاب با تفطن بر این نكته مهم كه هر عرصه از عرصه‌های حیات جمعی اقتضائات خاص خود را دارد و برای تحقق عدالت در آن عرصه شاخص‌ها و معیارهای ویژه آن عرصه باید تعریف شود، تاكید می‌كنند ، تعریف عدالت و نظریه‌پردازی و مفهوم‌سازی‌های مرسوم برای تحقق عدالت كفایت نمی‌كند و لازم است در ساحت‌های مختلف جامعه از اقتصاد و قانونگذاری و نظام قضا گرفته تا نظام آموزشی و بهداشت، شاخص‌ها و معیارهای عدالت تفكیك‌شده تعیین شود تا در برنامه‌ریزی عدالت‌محور و انجام فعالیت‌های اجرایی برای تحقق عدالت در آن حوزه‌ها معیاری برای داوری وجود داشته باشد و بتوان تشخیص داد كه آیا این فعالیت‌ها منتهی به استقرار شده است یا خیر. ایشان در این‌باره میفرمايند: «عدالت چه جوری تامین می‌شود؟ یعنی واقعا یك مقیاس لازم است، یك معیاری لازم است برای اینكه ببینیم در بخش‌های فرهنگی، بخش‌های آموزشی و پرورشی یا آموزش عالی، معیار عدالت چیست؟ چگونه عدالت تامین می‌شود، این باید مشخص شود تا بتوانیم آن معیار را در برنامه‌ریزی‌ها داخل كنیم و در مقام عمل و در مقام اجرا به آن عدالت مورد نظر برسیم».
4- ضرورت درآمیختن عدالت با معنویت و عقلانیت
این واقعیت كه روح توحید و دعوت به اخلاق و معنویت و عبودیت جوهره اصلی تعالیم اسلامی است، ما را به این نكته مهم می‌رساند كه در چارچوب تفكر اسلامی، عدالت اجتماعی به تنهایی تامین‌كننده فضایل یك جامعه اسلامی نیست و در كنار اندیشه عدالت باید معنویت نیز به دغدغه اصلی بدل شود. از این گذشته حتی خود عدالت نیز در صورتی به طور واقعی و حقیقی دنبال می‌شود كه با انگیزه معنوی همراه باشد. تجربه ثابت كرده است كه منادیان صادق و راستین عدالت كسانی هستند كه از پشتوانه قوی معنوی و مذهبی برخوردارند و صد البته اگر این معنویت و خداخواهی با تدبیر و عقلانیت كافی همراه نشود به تنهایی نمی‌تواند ضامن تحقق عدالت باشد. رهبر انقلاب اسلامی در بیانات متعددی بر این جنبه تاكید خاص دارند. ایشان از سویی بر این نكته اصرار دارند كه تحقق عدالت نیازمند بسط اعتقاد به مبدا و معاد و معنویت در سطح جامعه است و تا این اعتقادات در میان آحاد جامعه دامن‌گستر نشود، عدالت اجتماعی واقعی و مورد نظر اسلام پیاده نمی‌شود. و از سوی دیگر بر لزوم برخورداری مسؤولان دولتی و مجریان عدالت اجتماعی از معنویت و عقلانیت تاكید دارند. عقلانیت اقتضا می‌كند كه مجریان و دست‌اندركاران تحقق عدالت در هر عرصه از عرصه‌های اجتماع از تجارب عقلایی دیگر ملت‌ها و نیز از تدبیر و محاسبه و دقت كافی و بهره‌مندی از نظرات صاحب‌نظران كه اقتضای كار معقول و سنجیده است بهره‌مند باشند. معظم‌له در این‌باره میفرمايند: «در عدالت، هم عقلانیت باید مورد توجه باشد، هم معنویت. اگر معنویت با عدالت همراه نباشد، عدالت می‌شود یك شعار توخالی، خیلی‌ها حرف عدالت را می‌زنند اما چون معنویت و نگاه معنوی نیست، بیشتر جنبه سیاسی و شكلی پیدا می‌كند. دوم عقلانیت، اگر عقلانیت در عدالت نباشد گاهی اوقات عدالت به ضد خودش تبدیل می‌شود... در عدالت، عقلانیت شرط اول است».
در پایان مقال بیان این نكته لازم است كه آنچه عنوان شد دربردارنده خطوط اصلی تفكر رهبرمعظم انقلاب اسلامی در زمینه عدالت اجتماعی است نه آنكه مشتمل بر همه زوایای اندیشه ایشان درباره عدالت باشد.
*رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم