علیرضا پورصباغ: دوران فعاليت‌هاي فريدون جيراني به عنوان كارگردان را مي‌توان به 3 دوره تقسيم کرد؛ دوره اول به دهه 60 بازمي‌گردد، زماني كه وي موفق شد پس از تلاش فراوان با همياري همكاران سابقش در مجموعه روزنامه اطلاعات به عرصه فيلمسازي ورود کند. بعد از اين مرحله كاملا ناموفق با فيلم «صعود»، دوره دوم فيلمسازي‌اش با «قرمز» آغاز مي‌شود و اين دوره با «پارك‌وي» پايان مي‌يابد اما «قصه پريا» و «من مادر هستم» به دوره سوم فيلمسازي وي تعلق دارد. اصولا اين 3 دوره شامل حال هر فيلمساز حرفه‌اي مي‌شود و هر هنرمند انديشه‌نگري به صورت قراردادي در دوره سوم فيلمسازي‌اش به تكامل مي‌رسد و در گذر از دوران بلوغ به نوعي نبوغ خواهد رسيد، اگر چنين نشود و فيلمساز نتواند نبوغ انديشمندانه خويش را در سومين دوره از فعاليت نشان دهد، مشخص خواهد شد كه اين سير تكاملي را به صورت طبيعي طي نكرده است. «قصه پريا» در دوره سوم اين فيلمساز نشان مي‌دهد فريدون جيراني نه‌تنها گامي به پيش برنداشته بلكه با گام‌هايي معلق اين سير تكاملي را به صورتي معكوس طي کرده است و حكايت عدم رشد جهان‌بيني فيلمساز را عيان‌تر مي‌کند. اگر در آثار جيراني تامل بيشتري کرده و در فيلمنامه‌هايي كه وي براي دیگر فيلمسازان به نگارش درآورده است كنكاش كنيم، به سادگي پي‌خواهيم برد جيراني ملودرام‌هايي كاملا شبيه به هم را خلق کرده‌است كه چند استثنای كوچك نيز در اين ميان وجود دارد، عمده ملودرام‌هايي كه روايت‌هايش ريشه در روابط يك زوج دارد، چالش‌ها و تضادها ميان اين زوج چرخ درام را به گردش درمي‌آورد.
کلیشه‌های ذهنی فیلمساز
اين قاعده به صورت كلي در ميان همه آثار جيراني كليشه‌اي است كه گرفتاري عمده فيلمساز محسوب مي‌شود؛ وي نمي‌تواند از اين قاعده‌هايي كه او را در حصاري ذهني به بند كشيده‌اند رهايي يابد. اين پايبندي به كليشه‌هاي ذهني حتي در سريالي كه براي مديوم تلويزيون ساخت نيز به گرفتاري مهمش بدل مي‌شود. ملودرام‌هاي فريدون جيراني كاملا به يكديگر شبيه هستند و كليات مشتركي در همه اين روايت‌ها در بستر فيلمنامه لحاظ مي‌شود. مشكل ديگر فيلمساز كه او را در اين گرداب خودتكرار گرفتار کرده لحن فيلمساز است. هميشه نوعي لحن اغراق‌آميز در آثار فريدون جيراني موج مي‌زند كه اين لحن اغراق‌آميز به صورت موجي متكثر بر عناصر جزئي فيلم نيز تاثير مي‌گذارد. اين لحن اغراق‌آميز نوعي سطحي‌نگري دراماتيك را به بدنه درام جاري مي‌کند، در نهايت به دليل جهان‌بيني اغراق‌آميزش در درام‌پردازي تشابه كليات روايت‌هايش امري طبيعي به‌شمار مي‌شود.
لحن اغراق‌آمیز در درام
با رجوع به يكي از آثارش مي‌توان تبعيت فيلمساز از يك كليشه و الگوي مشخص را تبيين کرد، وي براي درام‌پردازي در مقدمه روايي داستانش عمدتا 2 شخصيت را در محور قصه قرار مي‌دهد كه دامنه داستاني، منحصر مي‌شود به برخورد اين دو، سپس همين دامنه ابتدايي زمينه‌ساز پيوند اين زوج مي‌شود، در ادامه آنچه بدنه اصلي روايت را درمي‌گيرد ماحصل بعد از اين پيوند است؛ نمونه‌هايي همچون «پارك‌وي»، «شام آخر»، «مرگ تدريجي يك رويا» و تا حدودي «آب و آتش» و همين فيلم تازه او يعني «قصه پريا». با لحن اغراق‌آميز و همان كليشه از آشنايي تا ازدواج و حواشي بعد از آن كه مجموعه اصلي قصه را دربر مي‌گيرد بدنه درام آثار فريدون جيراني شكل مي‌گيرد، حال اگر وي پندآميزترين فيلم تاريخ سينما را بخواهد بسازد باز همين الگو را مد نظر قرار خواهد داد. «قصه پريا» با توجه به نوع درام‌پردازي فيلمساز، فرمول ساده و كاملا كليشه‌اي بیان شده را ابزار درام‌پردازي قرار مي‌دهد؛ 2 جوان در دوران تجرد، آشنايي، ازدواج و سپس همان تراژدي اغراق‌آميز.
محصول فریدون جیرانی
عموما در آثار فريدون جيراني تضاد اجتماعي، اقتصادي و حتي سني 2 زوج (شام آخر، پارك‌وي، سالاد فصل ) جزئيات متصل به بدنه درام هستند. در «قصه پريا» هم فيلمساز به همان الگوهايش براي چندمين‌بار چنگ مي‌اندازد و این فیلم هم بدل به تكرار هزاران‌باره جيراني مي‌شود. «قصه پريا» داستان تكراري وصال همان 2 زوج متجانس است كه اين‌بار به لحاظ طبقه اجتماعي حتي مذهبي تفاوت‌هاي عمده‌اي دارند اما نوع اغراق «قصه پريا»؛ چه در نوع بافت طبقاتي قهرمان قصه، ساختار و قراردادهاي اجتماعي به عدم درك كارگردان از مقتضيات زمانه‌اش دامن مي‌زند و فريدون جيراني با لحن كاملا كليشه‌اي و تكراري خويش در قالب همان ملودرام هميشگي اين بار مي‌خواهد داستان پندآموزي بسازد اما موفقيت كارگردان بستگي دارد كه آيا از قراردادهاي تكراري و مرسوم خود مي‌تواند عدول کند تا جهاني تازه خلق کند. كم‌مايگي و سطحي‌نگري مفرطي كه در «قصه پريا» موج مي‌زند حاصل عبور نكردن از همان ورطه خودتكراري است كه از آن رهايي نيست، اگر «ديويد ممت» براي فريدون جيراني فيلمنامه بنويسد در نهايت جيراني فيلم خودش را مي‌سازد! بنابراين نگارش فيلمنامه توسط افراد ديگر براي فيلمساز اهميتي نخواهد داشت. نكته قابل تامل ديگر اين است كه روابط مثلثي كه در درام فريدون جيراني لحاظ شده آيا در دايره ذهني فيلمساز تازگي دارد؟ جواب واضح و مبرهن است؛ اين قاعده نيز در آثار قبلي فيلمساز عموميت داشته است. «شام آخر»، «سالاد فصل»، «آب و آتش» و برخي از فيلمنامه‌هايي كه نگارش آن به عهده وي بوده از الگوي روابط مثلثي بهره برده است. در نهايت با فيلمي مواجيهم كه محصول فريدون جيراني است و در پايان همچنان حيراني از تماشاي فيلم فريدون جيراني رهايمان نمي‌كند و نمي‌دانيم كدام عاقبت در نظر فيلمساز زيباتر است؛ تقديس عشق سياه يا تقبيح گرد سفيد؟